ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تاريحى قالىڭ ولكەلەر كوپ. وندايلاردىڭ اتىن اتاساڭ بولدى, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق قاتپارلى تاريحى كوز الدىڭا ەلەستەپ قويا بەرەدى. سونداي قۇيقالى ءوڭىردىڭ ءبىرى – جامبىل وبلىسىنداعى مەركى جەرى. بۇل ەجەلدەن قارلۇق, ودان تۇركىلەردىڭ مەكەنى بولعان تاريحي جەر.
مەركى قالاسىنىڭ ءوزى تۋرالى العاشقى دەرەكتى ءىح-ح عاسىرلارداعى اراب ساياحاتشىلارى قالدىرعان. ولار مەركىنى باي, ءساندى شاھار دەپ اتاپ كەتكەن. ءبىر قىزىعى مەركى قالاسىنىڭ توڭىرەگىندەگى شاش – تاشكەنت بولىپ, تاراز – اۋليەاتا بولىپ, قۇلان – لۋگوۆوە بولىپ جانە ت.ب. اتتارىن وزگەرتكەن بولسا, مەركى – ح عاسىردان بەرى ءبىر اتپەن كەلە جاتقان قالا.
مەركى اۋدانى 1928 جىلى قۇرىلعان. اۋدان القابى جامبىل وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى قىرعىز الاتاۋىنىڭ جوتالارىندا ورنالاسقان. ول شىعىسىندا قىرعىزستانمەن, سولتۇستىگىندە شۋ, مويىنقۇم, وڭتۇستىگىندە تۇرار رىسقۇلوۆ اۋداندارىمەن شەكتەسەدى. اۋدان كولەمى 7 مىڭ شارشى شاقىرىمنان ارتىق, حالقىنىڭ سانى 76 مىڭداي ادام. كەزىندە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان ءماسىمحان بەيسەباەۆ, بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرى اسانباي اسقاروۆ, سەرىك بۇركىتباەۆ, باۋىرجان مۇحامەدجانوۆ, پروفەسسورلار تەمىربەك قوجاكەەۆ, نامازالى وماشەۆ, ءانشى باعدات سامەدينوۆا جانە ت.ب. سياقتى بەلگىلى تۇلعالار وسى اۋداننىڭ تۋمالارى.
ءبىز بۇگىن اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان ەرمەك ساۋرانباەۆ تا وسى جەردىڭ ەلەۋلى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى.
ءومىر جولى – ءوسۋ جولى
ەرمەك اعامىز «ساۋرانباي سوپى» اتانىپ, حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن ەل اعاسىنىڭ وتباسىندا 1935 جىلى سەگىزىنشى پەرزەنت بولىپ ومىرگە كەلگەن. اتا-اناسى جاسى ۇلعايعان شاقتارىندا كورگەن ۇلدارىن قالعان ومىرلەرىنە الدانىش بولسىن دەپ ەسىمىن دە ەرمەك قويعان ەكەن. الايدا, قۇلدىراڭداپ, ەركە بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقان ۇل 5 جاسىندا اكەدەن ايىرىلادى. سوعىس باستالعاندا اكە ورنىندا اسقار تاۋداي پاناسى بولىپ جۇرگەن ويشى اعاسى دا مايدانعا اتتانىپ, 1943 جىلدان حابارسىز كەتەدى. ءوز ءۇيى مەن ويشى اعاسىنىڭ شيەتتەي سابيلەرىنىڭ بار اۋىرتپالىعى شەشەسى مەن جەڭگەسىنىڭ, سوسىن بەلى بەكىمەگەن ەرمەكتىڭ باسىنا تۇسەدى.
العاش مەكتەپ ەسىگىن اشىپ, لاتىن ارپىمەن حات تانىعان ەرمەكتى اباش ەسىمدى مۇعالىم وقىتادى. ول كەزدەگى بالالارعا مۇعالىم دەگەن قاسيەتتى ۇعىم. ۇيدە دە, تۇزدە دە مۇعالىمنىڭ الدىن كەسۋشى بولما, ءيىلىپ سالەم بەر دەگەن تاربيە حالىقتىڭ ءبىلىم يەسىن جانە بويىنداعى ءبىلىمىن بالالاردىڭ باسىنا ءسىڭىرىپ, ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ۇستازعا دەگەن قۇرمەتىن بىلدىرسە كەرەك.
ول كەزدە مۇعالىم جەتپەگەندىكتەن ەكى, كەيدە ءتىپتى, ءۇش سىنىپتى ءبىر ادام قوسىپ وقىتا بەرەدى. وسىنداي جاعدايدا ءبىلىمدە قايدان ساپا بولسىن؟ الايدا, بالالاردىڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى ءبارىن جەڭەتىن. ءبىلسەم, تانىسام, ۇيرەنسەم دەگەن قۇلشىنىس وقۋ مەن شارۋانى قاتار الىپ, قاجىپ جۇرگەندەرىنە قاراماي, بالالاردىڭ ءبارىن ءبىلىم شىڭىنا جەتەلەيتىن. ەرمەك تە اۋىلىنان ءۇش شاقىرىم قاشىقتاعى سۇراتقا ءبىلىم ءۇشىن كۇندە جاياۋ بارۋدان جالىقپايدى.
وسىلاي ءوسىپ كەلە جاتقان جاسوسپىرىمگە اياق استىنان جاۋ تابىلىپ, جاقسى اتانىڭ بالاسى, جاقسى اعانىڭ ءىنىسى بولعانىن كۇندەيتىندەر دە شىعىپتى. ەرتەڭ وسسە ورنىمىزدى تارتىپ الادى دەگەن كەڭشاردىڭ ءبىر اۋمەسەر باستىعى اراققا تويىپ الىپ, 8-9 جاستاعى بالانى ءولتىرىپ تە قويا جازدايدى. ايتەۋىر, اعايىنداردىڭ ارا تۇسۋىمەن كورەر جارىعى بار بالا اۋپىرىممەن امان قالادى. ال قاستاندىقتى جاساماق بولعان پارتورگ پەن باس بۋحگالتەردىڭ ءارقايسىسى بەس جىلدان سوتتالىپ كەتەدى.
جالپى, ەرمەك اعامىز تۇزى جەڭىل ادام سەكىلدى. ول سوعىس كەزىندە نكۆد قىزمەتكەرىنىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ, سوعىستان قاشىپ, تىعىلىپ جۇرگەن كورشىسىن كورسەتىپ, «قىزىل پيونەر» اتانعانى دا بار. كورشىنىڭ, اعايىننىڭ قارعىسى عانا ەمەس, تۋعان شەشەسى قول-اياعىن بايلاپ استىرىپ قويىپ, استىنان وت قويىپ ورتەپ جىبەرە دە جازدايدى. الايدا, شىندىقتى ايتقانىما كىنالى ەمەسپىن دەپ ويلاعان بالا دا رايىنان قايتپاي, «ەندىگارى ولاي ىستەمەيمىن» دەگەن ءبىر ءسوزدى اۋزىنا الماي تۇرىپ الادى. وسى جازادان بالانى قاشقىننىڭ تۋىستارىنىڭ وزدەرى قۇتقارادى. كەيىن شەشەسىنىڭ: «ەرمەكجان, سەنىڭ ءومىرىڭ قيىن بولادى. وسى قايتپاس قايسارلىعىڭ ءۇشىن سەن ءالى تاياق جەيسىڭ. شىندىقتى جاقتايمىن دەپ تالاي اراندايسىڭ», دەپ ايتقان سوزدەرىنىڭ ايداي انىق كەلەتىنى دە بار...
مەركىنىڭ ينتەرناتىن جاقسى بىتىرگەن جاس 1953 جىلى الماتىعا بارىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. جاسىنان بەلسەندى ءارى جاقسى وقيتىن ورەن مۇندا بىردەن كوزگە ءتۇسىپ, قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلادى. بولاشاقتا وسەتىن, ۇلكەن قىزمەتكە قول جەتكىزەتىن مانساپتىڭ باسپالداعى وسى «قوعامدىق جۇمىستاردان» قالاناتىنى بەلگىلى. وندايعا بەلسەندى بولعان جاس ادامدارمەن تەز ءتىل تابىسۋعا, قيىننان قيىستىرىپ جول تابۋعا ەرتە كەزدەن ۇيرەنە باستايدى. ۇستامدىلىق, وتكىرلىك, تاپقىرلىق, شەشەندىك سياقتى قاسيەتتەردىڭ دە العاشقى ۇشقىندارى وسى جەردە قالانادى. ەرمەك ساۋرانباەۆ تا جاستىقتى جالىنداپ وتكىزىپ, جاسامىستىققا جاڭىلماي جەتكىزەتىن وسى ىستەردەن تىس قالمايدى. ەكىنشى كۋرستان باستاپ-اق ول جىل سايىنعى قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولادى. فاكۋلتەت كومسومول كوميتەتىنىڭ دە بيۋرو مۇشەلىگىنە وسى كەزدەن ءۇزىلىسسىز سايلانادى.
1958 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن جاقسى ءبىتىرگەن مامان مەركى اۋدانىنداعى «كراسنىي ۆوستوك» كەڭشارىندا ەڭبەك جولىن باستايدى. بۇل اتاقتى نيكولاي كوسەنكونىڭ كەڭشارى بولاتىن. كەڭشار توراعاسىنىڭ ءوزى 1948 جىلى 8 گەكتار جەردەن 800 تسەنتنەر قانت قىزىلشاسىن جيناعانى ءۇشىن «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» اتاعىن العان اتاقتى ادام ەدى. جاس اگرونوم وسى اتاقتى كەڭشاردا ماماندىقتىڭ سان الۋان قىرلارىن يگەرۋدى باستايدى. حالىقپەن دە جەڭىل ءتىل تابىساتىن, شارۋاشىلىقتىڭ دا قىر-سىرىن ۇيرەنۋگە ىقىلاستى جاس اگرونومدى كەڭشار باسشىلىعى دا ۇناتىپ قالادى. الايدا, بۇل كەڭشاردا ۇزاق وتىرعىزباي اۋدان باسشىلىعى جاس ماماندى «قازاقستان» كەڭشارىنا باس اگرونوم ەتىپ اۋىستىرادى. «جاس كەلسە – ىسكە» دەمەكشى, جالىنداعان جاس اگرونوم مۇندا كەلگەن بەتتەن كوزگە ءتۇسىپ, بيىك تابىستارعا قول جەتكىزەدى. جاستاردىڭ جالىندى كۇشىن وندىرىسكە ۇيىستىرا بىلگەن ول قىزىلشانىڭ ءار گەكتارىنان 450 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارادى. سول جىلى ەكى وزات بريگادير جانە پارتورگ – تورتەۋى ماسكەۋدەگى حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىنە (حشجك) بارۋعا قول جەتكىزەدى. ەرەن ەڭبەكتىڭ ەسەسىنە حشجك-نىڭ التىن مەدالىن توسىنە جارقىراتىپ ورالعان جاس جىگىت بۇرىننان ۇناتىپ جۇرگەن كىتاپحاناشى قىز تۇرسىنكۇلمەن كوڭىل جاراستىرىپ, شاڭىراق كوتەرەدى.
بۇدان كەيىن ەرمەك ساۋرانباەۆ «ءححىى پارتسەزد» اتىنداعى كەڭشاردا باس اگرونوم قىزمەتىن اتقارادى. ال 1964 جىلى وبكوم ونى جامبىل وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ تەحنيكالىق داقىلدار جونىندەگى باس اگرونومى قىزمەتىنە كوتەرەدى.
قازىرگى ادامدار, اسىرەسە, جاستار بىلە بەرمەيدى, ول كەزدەگى وسەتىن جاس پارتيالىق قىزمەتكە كوبىرەك ۇمتىلاتىن. ويتكەنى, بۇل جەر جوعارىراق وسۋگە بەرىك باسپالداق بولىپ ەسەپتەلەتىن جانە جوعارى ورىننىڭ بىرىنە ۇسىنا قالسا پارتيالىق قىزمەتتەگى ستاجى قانشا ەكەن دەگەن سۇراق تا الدان ءجيى شىعاتىن.
سوندىقتان دا ءوز ماماندىعى بويىنشا قىزمەتىن ويداعىداي اتقارىپ جۇرگەن ەرەكەڭدى وبكوم قىزمەتكە شاقىرعاندا ول كەلىسىپ, پارتيا قىزمەتىنە اۋىسىپ كەتەدى. ءسويتىپ, ونىڭ 1965 جىلدان 22 جىلعا سوزىلىپ, 1987 جىلى اياقتالعان پارتيالىق قىزمەتى باستالادى. الدىمەن ول جامبىل وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, ودان مويىنقۇم اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارادى. وسى جەردەن ەرەكەڭە ۇلكەن مۇمكىنشىلىك تۋىپ, قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىنە نۇسقاۋشى بولىپ الماتىعا اۋىستىرىلادى.
بۇل قىزمەتتىڭ بەدەلى تۋرالى دا ايتا كەتەيىك. ول كەزدە بارلىق بيلىك پارتيانىڭ قولىندا, قاي سالادا باسشىلىق قىزمەت ەتسەڭ دە پارتيانىڭ الدىندا ەسەبىڭدى تۇگەل ۇستاماساڭ ورنىڭنان وپ-وڭاي اۋىپ تۇسەسىڭ. ورتالىق كوميتەت قىزمەتكەرىنىڭ الەۋمەتتىك جابدىقتالۋى دا باسقالارمەن سالىستىرعاندا ايرىقشا بولادى. سونىمەن بىرگە, وسى جەردە كوزگە تۇسكەن ادامعا كەز كەلگەن شارۋاشىلىق سالاسى باستىعىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ءتىپتى, مينيستر ورىنتاعى سياقتى قىزمەتتەر دە ۇسىنىلىپ جاتادى. ەرمەك ساۋرانباەۆقا دا بۇرىنعى تسەلينوگراد وبكومىنىڭ, ودان ورال وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى سياقتى لاۋازىمدى قىزمەتتەر ۇسىنىلادى. الايدا, بالالارىنىڭ وقۋىن, جەتىك ءبىلىم الۋىن كوزدەگەن اكە الماتىدان كەتكىسى كەلمەي, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ەشقايدا بارمايدى. ءتىپتى, الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى تالدىقورعان وبلىسىنداعى كيروۆ اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنەن دە باس تارتادى. ارينە, تىزەگە سالسا پارتيا ءوزىنىڭ دەگەنىن ورىنداتادى عوي, بىراق ەرەكەڭە كەڭشىلىك بەرگەنىنە قاراعاندا ونىڭ جەكە باسىنىڭ جۇعىمدىلىعى, جوعارى جاقپەن ورتاق ءتىل تابىسا بىلەتىن مامىلەگەرلىگى مۇندايدا ءوزىنىڭ پايداسىن تيگىزگەنى ءسوزسىز.
اقىرى... 1983 جىلى 48 جاستاعى قىزمەتكەرىن ورتالىق كوميتەت ءوزىنىڭ تۋعان اۋدانى مەركەگە ءبىرىنشى حاتشى بولىپ بارۋعا كوندىرەدى. قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ءوزى قابىلداپ, وعان اۋدانعا بارار الدىندا قۇندى كەڭەستەرىن ايتادى. «...ەرمەك قاراعىم, مەركەگە سەنى جۇمساپ وتىرعان سەبەبىم... – دەپ باستاپ, ديمەكەڭ مەركەنىڭ بارلىق جاي-جاپسارىن تۇگەل ايتىپ بەردى. مەنىڭ مەركەنى بىلەمىن دەپ جۇرگەنىم جاي ءسوز ەكەن. ديمەكەڭ بايىپپەن ءسوز باستاپ, پارتيالىق باسقارۋ ىسىنە, ەكونوميكاسىنا, ەل مەن جەر جاعدايىنا توقتالىپ, تەرەڭنەن تارتا اڭگىمە وربىتكەن كەزىندە تاڭعالدىم», دەپ ەسكە الادى ەرەكەڭ كەيىننەن جۋرناليست تالاپتان احمەتجانعا بەرگەن سۇحباتىندا («اقيقات جولى», الماتى, 2003, 134-ب.).
تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك
ورتالىق كوميتەتتىڭ بىلدەي قىزمەتكەرىن الماتىنىڭ وزىنەن تۋرا جىبەرىپ وتىرعانىنا قاراعاندا, ول كەزدەگى مەركە اۋدانىنىڭ جاعدايى ءماز بولماعانى كورىنىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە شارۋاشىلىقتى دا جاقسى بىلەتىن, پارتيالىق قىزمەتتىڭ دە ۇڭعىل-شۇڭعىلىن ايىرعان ەرمەك ساۋرانباەۆتاي ءپىسىپ-جەتىلگەن باسشىنى جىبەرۋدىڭ ءوزى دە كوپ نارسەنى اڭعارتادى.
بۇل كەزدە اۋداننىڭ ەكونوميكاسى تۇرالاپ, مەملەكەت الدىنداعى نەسيەلىك قارىزى 32 ملن. سومدى قۇرايتىن. ول كەزدىڭ «سومى» – سالماقتى ۆاليۋتا. سوندىقتان مىنا قارىزدىڭ وتە ۇلكەن ەكەنى كورىنىپ تۇر. كەڭشار جۇمىسشىلارى بىرنەشە اي بويى ەڭبەكاقىلارىن دا الماعان. جۇمىسقا دەگەن ىنتا-ىقىلاستارى دا ازايعان. وسىنىڭ ءبارى ەڭبەك ءتارتىبىنىڭ اقساۋىنا سوققان, ال ول ءوز كەزەگىندە قىلمىستىڭ ۇدەۋىنە قۇرىق بەرگەن...
مىنە, ماڭدايىنا وسىنداي سىباعا بۇيىرعان ەرمەك ساۋرانباەۆ تۋعان جەرىن تۇلەتۋگە قاتتى كىرىسىپ كەتەدى. ءۇيىنىڭ توبەسىنەن سۋ تامشىلاپ تۇراتىن قويشىعا «مالدى نەگە دۇرىس قارامايسىڭ», دەپ قالاي ۇرسا الاسىڭ؟ سوندىقتان ەڭ ءبىرىنشى جۇمىستى الىستاعى قىستاقتارداعى مالشىلاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋدان باستادىق, دەپ ەسكە الادى ەرەكەڭنىڭ ءوزى. مويىنقۇمنىڭ شەكسىز ساۆانناسىن كەسىپ وتىرىپ, الىستاعى قىستاقتارعا جەتكىزەتىن جولدار سول كەزدە سالىنادى. توبەسىنەن سۋ وتپەيتىن, قىستا جىلى, جازدا جايلى ۇيلەر سالۋ دا سول كەزدە قولعا الىنعان. مالشى قاۋىمنىڭ الەۋمەتتىك, رۋحاني قاجەتتىلىگىن وتەۋ ءۇشىن اۆتوكلۋبتار, كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەلەرى ولارعا ءجيى قاتىنايتىن بولادى. «مەرەيلى مەركە» اتتى كىتاپتا سول كەز تۋرالى: «ە.ساۋرانباەۆ اۋدان ومىرىنە ءبىرسىپىرا جاڭالىقتار ەنگىزدى. بۇرىن اپتالاپ جەتە المايتىن سارىوباعا ەكى-اق كۇندە جەتكىزەتىن جول سالعىزدى. سۋسامىر جايلاۋىنا مالدى ماشيناعا تيەپ, قىرعىز جەرىن اينالىپ, تۇيەاسۋ ارقىلى اساتىن ۇزاق تا اۋىر جولدى بەس ەسە قىسقارتىپ, مەركە وزەنىن بويلاپ, قاسقاسۋ اسۋىنان اساتىن ەكىنشى جولدى پايدالانۋعا بەرگىزدى. نوۆو-ۆوسكرەسەنوۆكاداعى سپتۋ-دى اۋدان ورتالىعىنا كوشىردى. ەندى جاستار الىسقا ۇزاماي, ۇيلەرىنىڭ قاسىنان وقۋعا مۇمكىندىك الدى...» دەپ جازىلعان («مەرەيلى مەركە», الماتى, «قازاقپارات», 2001 جىل, 313-ب.).
اۋدان ورتالىعىندا 175 ورىندىق جاڭا ءتيپتى اۋرۋحانا سالىنادى. جوسپاردان تىس مەكتەپ, بالاباقشا بوي كوتەرەدى. قانت زاۋىتىنىڭ ساناتوري-ساۋىقجايى, «مەركە» دەمالىس ءۇيىنىڭ جاڭا كورپۋسى قالانادى. «پوبەدا», «جامبىل» كەڭشارلارىندا جاڭا مادەنيەت ۇيلەرى پايدالانۋعا بەرىلەدى. اۋدان ەكونوميكاسى دا وڭالىپ, جوسپارلار ورىندالا باستايدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قىزمەت ىستەپ, اۋدان حالقىنىڭ العىسىنا بولەنىپ تۇرعان تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى دا سول كەزدە اشىلادى.
اۋدان باسشىسىنىڭ كوپ جۇمىس اتقارىپ, ەلدىڭ الدىندا بەدەلىنىڭ ءوسىپ, مەرەيىنىڭ تاسىپ بارا جاتقانى «وگىز ولمەسىن, اربا سىنباسىندى» مىسە تۇتىپ, تىنىش قانا وتىرىپ, تىڭعىلىقتى دەم الۋدى عانا ويلايتىن كوپتەگەن جوعارعى باسشىلارعا جاققان جوق. ونىڭ ۇستىنە قولىنان ءىس كەلمەيتىن قولاستىنداعى باسشىلاردى شىعارىپ جاتقانى دا وزدەرى قول ۇشىن سوزىپ, اعايىنشىلىق, اۋىلداستىق جولىمەن قولتىعىنان دەمەپ, قونجيتا سالعان كادرلارى بولعاندىقتان ءبىرىنشى حاتشىعا قورجيىپ جۇرەدى. ورتالىق كوميتەتتىڭ ءوزى قولداپ وتىرعان ادام بولعاندىقتان عانا وعان تىستەرىن باتىرا الماي, ىشتەن تىنادى.
بىردە, وكتەمسۋى شەكتەن شىعىپ, جازىقسىز جاندارعا قول جۇمساۋعا دەيىن بارعان اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ باستىعىن قىزمەتتەن قۋعا تۋرا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە قىلمىستىق توپتاردان تاركىلەنگەن بالەن توننا ەسىرتكى مەن باسقا زاتتاردى ساتىپ جىبەرىپ, سىبايلاستىق جولمەن اقشا تاۋىپ جۇرەتىنى دە بەلگىلى بولادى. سويتسە, ونىڭ تىرەكتەرى, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان تامىر-تانىستارى, قولداۋشىلارى ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قۇلاعىنا مازا بەرمەي جامبىل مەن شىمكەنت تۇگىل ءبىر شەتى الماتى مەن ماسكەۋدەن تەلەفون شالىپ, ورنىنان قوزعاماۋدى وتىنەدى. الايدا, تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن جەمقوردى ەرەكەڭ قاتاڭ سوگىس بەرگىزىپ, ورنىنان الدىرادى.
بۇل كەزدە ەلدە گورباچەۆتىڭ «جاريالىلىق» كەزەڭى بەل الا باستاعان بولاتىن. سونى پايدالانعان الگىندەيلەر جازىقسىز قۋدالانعان بولىپ, جوعارىعا قاراي ارىز-شاعىمداردى قاپتاتىپ بەرەدى. الدىمەن ءبىرىنشى حاتشىنى 178 شارشى مەترلىك ءۇي سالدىرىپ ءتۇستى دەپ جازعىرادى. ونىڭ كوممۋنالدىق تولەمىن ءتولەمەدى دەپ وزەۋرەيدى ەكىنشى جاقتان. سويتسە, بۇل ءۇي 1971 جىلى سالىنعان ەكەن, وندا بۇرىن ءبىر ەمەس, ەكى اۋاتكوم توراعالارىنىڭ وتباسىلارى تۇرىپ كەتىپتى. ال كوممۋنالدىق تولەمنەن ەرەكەڭنىڭ وتباسى ايەلى مۇعالىم بولعاندىقتان زاڭ بويىنشا بوساتىلاتىن كورىنەدى. ارىزقويلار مۇنى «بايقاماي» قالىپتى.
الماتىدان اۋدانعا اۋىسقاندا ءتورت بولمەلىك پاتەرىن تاپسىرماي, اتىندا قالدىردى دەيدى تاعى ءبىر ايىپ. بۇل دا ە.ساۋرانباەۆتىڭ بەس بالاسىنىڭ ەرجەتىپ, باليعاتقا تولعاندارى الماتىدا قالعانىن بىلسە دە, ونى قاساقانا بىلمەگەن بولعان جانداردىڭ جالاسى. ءۇيدىڭ وردەرىنە ولاردىڭ دا ەسىمدەرى جازىلعان. ەندەشە, اكە-شەشەسى اۋىلعا كوشكەنىمەن زاڭ بويىنشا ءۇي بالاسىنىڭ اتىندا قالا بەرۋىنە رۇقسات ەتىلەدى ەكەن.
كوپ ادامداردى قىزمەتتەن الدى, ءبىر قىزمەتتەرگە تانىستارىن قويدى, الماتىدان اۋداننىڭ باس دارىگەرلىگىنە ادام شاقىردى, باس ساۋلەتشىلىك ورىندى دا استانادان الدىرعان مامانعا بەردى دەگەن سياقتى ايىپتاۋلار بۇگىنگى كوزبەن قاراعاندا, ادامنىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەپ, اۋداننىڭ ءال-قۋاتىن ارتتىرۋ جولىندا ايانباي تەر توگىپ جۇرگەنىن پاش ەتىپ تۇر. ەندى شە, اۋداندىق اۋرۋحاناعا بىلىكتى دارىگەر الدىرسا, ارحيتەكتۋرالىق قىزمەتكە استانادان مامان شاقىرا السا, بۇل باسشىنىڭ ايىبى ەمەس, كەرىسىنشە ىسكەرلىگىن كورسەتپەي مە؟ الايدا, سونىڭ ءبارى كەزىندە ساۋرانباەۆتى جازعىرۋدىڭ فاكتىلەرى بولعان. ءتىپتى, سول ۋاقىتتا قىلمىس جاساعان ديرەكتور, كەڭشار توراعاسى, باس مامان, ت.ب. بولسا ولاردىڭ ءبارى ءۇشىن ساۋرانباەۆتى ايىپتاعان. ارينە, بۇل ۋاقىتتا د.قوناەۆتىڭ باسىنا بۇلت ۇيىرىلە باستاعان شاق بولاتىن. سوندىقتان «ونىڭ ادامدارىن» جەر-جەرلەردە قۋدالاۋ, ولاردى جازعىرۋ ماتەريالدارىن جيناۋ الدىن الا جوسپارلانعان اكتسياعا ۇقسايدى. بۇل ءىس جانە كگب-عا جۇكتەلگەن بولۋى كەرەك. تولىپ جاتقان تەكسەرىستەر وسىعان سايادى. ول ءتىپتى, كولبينگە دەيىن-اق, 1986 جىلدىڭ باسىنان باستالعان سەكىلدى. مەركى اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆ.پونومارەنكو بىلاي دەپ جازادى: «... س يانۆاريا 1986 گودا پروۆەريايۋششيە يزمەنيلي سۆوي مەتودى پروۆەروك. تەپەر يح مەتود پروۆەروك ستال زاپۋگيۆانيە ليۋدەي, وني سچيتالي ۆسە مەتودى حوروشي, چتوبى پولۋچيت توت وتۆەت, كوتورىي يم نۋجەن. تاك, زام. زاۆ. ورگوتدەلا وبكوما پارتي نەسكولكو راز پريگلاشال مەنيا ۆ وبكوم پارتي ي ستاۆيل ودين ي توت جە ۆوپروس, چتوبى يا ناشلا ليۋبوي كومپرومات پروتيۆ پەرۆوگو سەكرەتاريا مەركەنسكوگو رايكوما پارتي ساۋرانباەۆا ە. ەتو پرەدلاگالوس نە تولكو منە. ي ودناجدى ۆ وتچاياني ون سكازال منە: «نۋ, حوت چتو-نيبۋد نايدي پروتيۆ ساۋرانباەۆا».
ءوزىنىڭ قولىمەن جازىپ بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىندە وسى ۆ.پونومارەنكو ايتقاندارىنا كونبەگەن سوڭ «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە شىققان سىني ماقالانى سىلتاۋ قىلىپ, ءوزىن 1986 جىلدىڭ شىلدەسىندە جۇمىستان جازىقسىز شىعارىپ جىبەرگەنىن ايتادى. الايدا, ەكى اپتا وتكەندە ءبىر تانىستارى ونى استىرتىن الماتىعا شاقىرىپ, وك (بولماسا مقك) قىزمەتكەرى دەيتىن بىرەۋمەن كەزدەستىرەدى. ءوزىنىڭ ماسەلەسىن ايتىپ, جۇمىستان ءادىلەتسىز قۋىلعانىنا شاعىنامىن با دەسە ول مۇنى كەرەك تە قىلماي, ساۋرانباەۆتىڭ شارۋاشىلىق باسشىلارىنان 10 مىڭ سومنان اقشا جينايتىنىن بىلەمىن دەپ جازىپ بەر دەپ ازعىرادى. بىراق ونىڭ ازعىرۋىنا پونومارەنكو ەرمەيدى.
مىنە, وسى مىسالدان-اق «قوناەۆتىڭ كادرلارىنا» قارسى اكتسيالار الدىن الا ويلاستىرىلعانى كورىنىپ تۇر.
سودان 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانى جەتىپ, قوناەۆتىڭ ورنىنا كولبين قونجيدى. «جەلتوقسان وقيعاسى» بولىپ, ەندى قوناەۆتىڭ جاقتاستارىن بۇرىنعىداي استىرتىن ەمەس, اشىق قۋدالاۋ باستالدى. وسى كەزدە كوممۋنيستىك يدەولوگياعا قالتقىسىز سەنگەن باسى ەرمەك ساۋرانباەۆ كولبينگە كىرىپ, ءوزىنىڭ جازىقسىز قۋعىندالىپ جۇرگەنىن ايتىپ, شاعىنادى عوي. مۇنىڭ شاعىمىن شىن جۇرەكتەن تىڭداپ وتىرعانسىپ, اراسىندا كەڭكىلدەپ ك ۇلىپ تە قويىپ وتىرعان كولبيننىڭ ايارلىعىن ەرەكەڭ ۇقپايدى. وبلىس باسشىلارىنىڭ بارلىق زاڭسىز قىلىقتارىن ايتقىزىپ جانە جازعىزىپ العان كولبين ونى... باسقا ەمەس, سول باسشىلاردىڭ وزىنە «تەكسەرۋگە» جىبەرەدى. بۇل سۇمنىڭ تەكسەر دەگەن ەمەس, مىنە, سەندەردىڭ جاۋلارىڭ, قۇرتىڭدار دەگەن بەلگىسى ەدى. ءسويتىپ, كادرلاردى ءبىر-بىرىمەن ايقاستىرىپ قويىپ, ءوزى قولىن جىلىتۋدى كوزدەگەن ەكەن.
سول-سول-اق ەكەن, قولىنداعى بيلىگىنىڭ بارلىق قاھارىن وبكوم بۇعان توگىپ, ءوز بيۋروسىنىڭ شەشىمىمەن ورنىنان الادى. الايدا, شەشىمدى اۋكوم مۇشەلەرىنىڭ پلەنۋمىنا بەكىتۋگە اپارسا 40 شاقتى ادام قارسى بولىپ, ەرەكەڭدى ورنىنان الۋعا قارسىلىق بىلدىرەدى. بۇل پارتيا دەگەن «جەر ءتاڭىرىسىنىڭ» جارعىسىنا جات قىلىق ەدى. وندا جوعارى نە ايتسا دا, تومەن سونى قولداۋ كەرەك بولاتىن. «دەموكراتيالىق ورتالىقتاندىرۋ» دەگەن ويدان شىعارىلعان, قيسىنسىز ەرتەگىنىڭ تالابى سول بولاتىن. سودان جالعىز ەرەكەڭ ەمەس, قارسى بولعان 40 كىسىنى دە وبكوم مەن مقك قوسا قۋدالايدى عوي...
وسى وقيعانىڭ ءبارى «اقيقات جولى» كىتابىندا تولىق جازىلعان. ە.ساۋرانباەۆ تا ءوزىنىڭ ادىلەتسىز جازالانعانىن ايتىپ الماتى تۇگىل ماسكەۋگە بىرنەشە رەت بارادى. جالپى, ونىڭ ءىسى قازاقستان كپ وك پارتكوميسسياسىندا 4 رەت, بيۋروسىندا 2 رەت, پلەنۋمىندا 1 رەت, ماسكەۋدە 5 رەت قارالىپتى. وسىنىڭ بارىنە شىداس بەرگەن قانداي جۇيكە, توزە بىلگەن قانداي جۇرەك ەكەنىن سالماقتاۋدى وقىرماننىڭ ءوز ەنشىسىنە قالدىردىق. اقىرى, ماسكەۋ وعان پارتبيلەتىن قايتارادى, بىراق كەشىرىم سۇراۋعا جارامادىڭدار دەپ ەرەكەڭ ونى ءوزى المايدى. الايدا, ونىڭ مىقتى جۇرەگى 2003 جىلى 68 جاسىندا توقتاعاندىعىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى شىعار-اۋ.
مىنە, ادالدىعى مەن ىسكەرلىگى ءۇشىن جاپا شەككەن ءبىر تاعدىر وسىنداي. قازىر ەرەكەڭنىڭ ەسىمى تۋعان جەرىندە قۇرمەتپەن ەسكە الىنادى, مەركە اۋىلىنىڭ ءبىر كوشەسى دە ونىڭ اتىندا. دەمەك, ونىڭ تۋعان جەرگە تىككەن تۋى جىعىلماي, اسقاقتاپ تۇر.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
