اۋىل شارۋاشىلىعىن ينفراقۇرىلىم دامىتادى

دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەگى باسەكەلەستىك كەز كەلگەن ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وركەندەۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋىندا ايتىلعان ينفراقۇرىلىمعا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگى دە وسىعان بايلانىستى. دۇنيەجۇزىندەگى مەملەكەتتەردى شارپىعان ەكونوميكالىق-قارجىلىق داعدارىس مەملەكەتتەردىڭ ىشكى قۋاتىنا سىناق بولارى ءسوزسىز جانە وعان دايىندىعى مىقتى ەل عانا توتەپ بەرەدى. داعدارىس ءبىر مەملەكەتتى تۇرالاتسا, ەكىنشىلەرىنەن «سىرعىپ» وتە شىعۋى دا ىقتيمال. سوندىقتان, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ەكونوميكانى دامىتۋدا جاڭا سىرتقى تاۋەكەلدەردى ەسەپكە الا وتىرىپ, بىزگە ىسكەرلىك بەلسەندىلىك پەن جۇمىسپەن قامتۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن جاڭا باس­تامالار قاجەت. جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ تۇعىرى مەن بۇگىن جاريالاعالى وتىرعان ينفراقۇرىلىمدىق دامۋدىڭ جوسپارى بولادى» دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. «قازاقستان-2020» ستراتە­گياسى مەن ەلباسىنىڭ وسى جولعى جولداۋىنىڭ اراسىندا ءوندىرىستى جانە الەۋ­مەت­تىك ينفراقۇرىلىمدى وركەن­دەتۋدىڭ جولىن مەڭزەيتىن بايلانىس بار. ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىنە قول جەتكىزۋدەگى نە­گىزگى تەتىگى بولىپ تابىلاتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭ­بەك ونىمدىلىگىنە وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمنىڭ تىكەلەي, ال الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ جاناما اسەر ەتەتىندىگىمەن ءتۇ­سىندىرىلەدى. قازاقستاننىڭ اگرارلىق سەكتورىن رەفورمالاۋ ونىڭ زاڭنامالىق بازاسىن جاساۋدان باستاۋ الدى. ەلى­مىزدىڭ زاڭناماسى قازاق­ستاننىڭ اگرارلىق سەكتورىنىڭ رەفورماتسياسى بولىپ تابىلادى. زاڭ اكتىلەرىنىڭ اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋى­نا ايرىقشا ىقپال ەتكەن 1992 جىلعى 14 قاڭتارداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك اۋىلشارۋا­شى­لى­عى كاسىپورىندارىنىڭ مۇلكىن جەكەشەلەندىرۋ ەرەك­شەلىكتەرى تۋرالى», 1993 جىلعى 6 ما­مىرداعى «اگروونەر­كاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى نەسيەلەۋ مەن مەملەكەتتىك ءىس-شارانىڭ قارجىلاندىرۋى تۋرالى» زاڭدارى مەن «مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نارىقتىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا قاتىسۋىنىڭ كەي­بىر ماسەلەلەرى تۋرالى» قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى Yكىمە­تىنىڭ 1998 جىلعى 11 تامى­زىنداعى قاۋلىسىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2001 جىلعى 19 قاڭتارداعى «استىق تۋرالى» زاڭى مەن 2001 جىلعى 24 قاڭتارداعى «جەر تۋرالى» زاڭى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ماڭىزدى ىقپال ەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قۇرىلىمىن رەفورمالاۋ ۇدەرىسىنىڭ بارىسىندا ماڭىزدى وزگەرىستەر بولدى. اۋىلداعى شارۋالاردىڭ ماڭداي تەرىمەن وندىرىلگەن ءونىمدى وڭدەۋمەن اينالىساتىن ەت كومبيناتتارى, ءسۇت كومبيناتتارى, ەلەۆا­­تور­لار, قانت زاۋىتتارى سەكىل­دى بۇرىنعى مەملەكەتتىك مەن­شىكتەگى كاسىپورىندار قايتا قۇرىلدى. بۇرىنعى الپاۋىت كاسىپورىنداردىڭ ورنىنا شاعىن وندىرۋشىلەر جەلىسى كوبەيدى. سوڭعى ۋاقىتتا اۋىل­­شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ۇقسا­تاتىن كاسىپورىنداردىڭ سانى 5 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعىن ­تەح­­ني­­­كالىق قۇرالدارمەن, قوسال­­­قى بولشەكتەرمەن, ­مي­نە­رال­­­دى تىڭ­ايتقىشتار­مەن جانە وسىمدىك زيانكەستە­رى­نە قول­داناتىن ءدارى-دارمەك­­تەر­مەن جەكە­مەنشىك كاسىپ­ورىن­دار قامتا­ماسىز ەتەدى جانە ءجون­دەۋ قىزمەتتەرىن كورسەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى سالالا­رىن دامىتۋ جانە اۋىلشارۋا­شى­لىق ونىمدەرىنىڭ باسىمدىق سيپاتقا يە تۇرلەرىن ءوندى­رۋ­دى ىرعاقتى جولعا قويۋ ماق­ساتىندا ۇكىمەت باعدارلا­مالار بەكىتتى. ول ارقىلى اگرارلىق سالانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەر­گەن اگروتەحنولوگيالار كەلدى, ىشكى نارىقتاعى يمپورت­تىق ونىمدەردى ازايتۋعا, ەكسپورت­تىق الەۋەتتى كۇشەيتۋگە باعىت­تاعان ماركەتينگتىك ستراتە­گيا جاسالدى. الايدا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءجۇر­گىزىل­گەن رەفورمانىڭ العاش­قى جىلدارىنداعى قيىن­شىلىقتار اگرارلىق سالا­نىڭ نارىق جاعدايىندا قالىپتا­سۋىنا, ونىڭ وندىرىستىك ينفرا­قۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا سالقىنىن تيگىزبەي قويمادى. جىلدار بويى قالىپتاسىپ قالعان وڭىرارالىق جانە سالاارالىق شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ بۇزىلۋى اۋىل شارۋاشىلىعىن كۇيزە­لىستى داعدارىسقا ۇشىرات­قانى بەلگىلى. الدىن الا دايىن­دىقسىز, ويلاستىرىلماي, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اۋماقتىق جانە سالالىق ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلمەي جۇزەگە اسىرىلعان جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسى وسى سالاداعى ونىمدىلىكتى قۇلدى­راتتى. اگرارلىق سالا مەن وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ اراسىنداعى, ياعني اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن ءوندىرۋ مەن ونى تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ اراسىنداعى الشاق­تىق كۇشەيە ءتۇستى. ءوندىرۋ مەن ۇقساتۋ, ساتۋ ۇدەرىستەرى اراسىنداعى بايلانىستىڭ ناشارلىعى اۋىل شارۋا­شى­لىعىنا سىڭىرگەن ەڭبەكتىڭ زايا كەتۋىنە, شىعىننىڭ مولايۋىنا اكەلىپ وتىردى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا كولدەنەڭ تۇرعان جاعدايلاردىڭ بارلىعى دا وسى اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەۋدەن ورىن الدى. مەملەكەتتىك رەتتەۋ مەن ارالاسۋدى بارىنشا ازايتىپ, نارىققا با­سىمدىق بەرىلدى. جەكە­مەنشىكتى جانە فەرمەرلىكتى دامىتۋ اۋىل شارۋاشىلىعىن, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قايتا قۇرۋدىڭ, ەلىمىزدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسىن شەشۋدىڭ تەتىگى ەتىپ الىندى. رەفورمانىڭ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, سول كەزدە نارىقتى تىم اسىرا باعالاعانىمىز جانە اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدا مەملەكەتتىڭ ءرولىن تىم تومەندەتىپ جىبەرگەنىمىز دە بايقالدى. مۇنىمەن قاتار, «فەرمەر ەلدى اسىرايدى» دەگەن ويدىڭ تەوريالىق تا, ەكو­نوميكالىق جاعىنان دا ناق­تىلانعان دالەلى بولعان جوق. ۋاقىتىندا كوپتەگەن وتان­دىق ەكونوميستەر بۇل ۇستا­نىمدى قۇپتاماعانىمەن, ولاردىڭ دالەلدەرى ەسكەرىلمەدى. كەز كەلگەن مەملەكەتتە ەكونوميكانى رەفورمالاۋ بارىسىندا الدىمەن ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋعا باسىم باعىت بەرىلەدى. وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋدىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىنىڭ وندىرىستىك ۇدەرىستىڭ دامۋىنا دا ءتۇرلى اسەرى بولاتىنى بەلگىلى. ءوندىرىس قالاي دامىسا, ونىڭ ينفراقۇرىلىمى دا سوعان سايكەس ىلگەرى باسۋى ءتيىس. ولار ءبىر-بىرىنە بالامالى سيپات الۋى كەرەك. ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ اگرارلىق سەكتورى ىرعاقتى دامۋى ءۇشىن وندىرىلگەن ءونىمنىڭ كولەمى ەمەس, ونى ۇقساتۋ بايگە اتىنداي قاتار ەرىپ وتىرسا يگى. ول ءونىم ءوندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ, اۋىلشارۋاشىلىق رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋداعى ماڭىزدى كۇش وندىرىستىك ينفراقۇرىلىم ەكەنى ايقىن. اۋىلشارۋاشىلىق ءوندى­رىسى, وندا وندىرگەن ءونىمدى ۇقسا­تۋ, تۇتىنۋ دەڭگەيىنە جەت­كىزۋ, ونى ساتۋ مىنە, وسى­نىڭ بارلىعى دا قالىپتى ىرعاق­قا ءتۇسۋ ءۇشىن وندىرىستىك ينفرا­قۇرىلىم سالانىڭ قوسالقى جۇيەسىنە اينالۋى ءتيىس. ساراپ­تاما كورسەتكەندەي, اۋىل­شا­رۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ تۇپكى ناتيجەسى وعان قىزمەت كورسەتەتىن, ياعني وندىرىلگەن ءونىمدى ۇقساتاتىن سالانىڭ قان­شالىقتى دامۋىنا, دەڭگەيىنە بايلانىستى. سونى­مەن قاتار, ءونىمدى, شيكىزاتتى مول ءوندىرۋ ءۇشىن جاسالاتىن وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىمەن قاتار, ونىڭ ءونىمىن ءتيىمدى پايدالانۋدى كوزدەۋىمىز ءتيىس. بۇل – وتە ماڭىزدى. شارۋاشىلىقتىڭ سالالارىندا مەنشىك تۇرىنە قاراماي ءونىم ءوندىرۋ ءوندىرىسى دامىدى, ال نارىققا كوشۋ ۇدەرىسىنىڭ ءوزى ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىن تالاپ ەتتى, وعان قولاي­لىلىق تۋعىزدى. بۇرىن اۋىل­­شارۋاشىلىق ءوندىرىسىن كەڭەيتۋگە كۇش سالىناتىن. جەردىڭ بارلىعىن ايقىش-ۇيقىش جىرتىپ, استىق ءوندىر­دىك. ۇن كومبيناتى وبلىستا جالعىز عانا, ءتىپتى كەيبىر جەرلەردە بولمادى. ال قالعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ارتقا شەگەرىلىپ, ەكىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەرگە اينالىپ وتىردى. سول سەبەپتى دە ەلىمىزدەگى وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 25 پايىزى تۇتىنۋشىلارعا جەتكەن جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى قا­زاقستاندا حالىق شارۋا­شى­لىعىنىڭ ماڭىزدى, باستى سالاسى بولىپ تابىلادى. الاي­دا, قوسىمشا وندىرىستەردىڭ قولداۋى بولمايىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى العا باس­پاي­دى. ەگىننىڭ كولەمى, مال با­سى­نىڭ سانى ارتقان سا­يىن­ عىلىم مەن تەحنيكا­نىڭ جەتىستىكتەرىن ەنگىزگەن زاماناۋي قىزمەت كورسەتۋشى سالانىڭ دا ماڭىزى ارتا تۇسەدى. ينفراقۇرىلىمنىڭ جاڭا تۇرلەرى دە پايدا بولا باستايدى. وسىعان بايلانىستى ينفراقۇرىلىمنىڭ ءداستۇرلى سالاسى سانالاتىن تاسىمال كولىگى, بايلانىس, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قام­تاماسىز ەتۋ, جوندەۋ قىزمەتى سەكىلدى باسقا دا وندىرىسكە قاجەتتى قىزمەتتەر دامي تۇسەدى. نارىقتىڭ كەلۋىمەن, سوعان وراي مەنشىكتىڭ جاڭا ءتۇرىنىڭ قالىپتاسۋىنا, شا­رۋاشىلىقتى ۇيىمداس­تى­رۋدىڭ جاڭا تۇرىنە بايلانىستى اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىمەن قاتار جۇرەتىن قىزمەتتەر تارماقتالىپ, بولەك قۇرىلىمعا اينالدى. ولاردىڭ باستى قىزمەتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا اقىلى قىزمەت كورسەتۋ بولىپ تابىلادى. نارىقتىق قاتىناس ۇدەرىسىنىڭ قالىپتاسۋى كەزە­ڭىندە وندىرىستىك ينفرا­قۇرى­لىمنىڭ جاڭا ەلەمەنتتەرىنىڭ پايدا بولۋى كۇشەيە ءتۇستى. ولار ءبولىنىپ شىعىپ وزدىگىنەن, دەربەس قالىپتاسا باستادى. دەمەك, نارىقتىڭ شەڭ­بەرىندە بەلگىلى ءبىر قىزمەت اتقاراتىن جانە ماماندان­دى­رىلعان ۇيىمداستىرۋشى كۇش, ياعني «نارىقتىق ينستي­تۋتتار» بولماي جانە ول مەم­لەكەتتىڭ رەتتەۋىنسىز اۋىل شا­رۋاشىلىعىنىڭ دامۋى مۇمكىن ەمەس. قازاقستاندا 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ باع­دارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكا بيۋد­جەتىندە 1035963,72 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان بولاتىن. تەك قوستاناي وبلى­سى­نىڭ وزىنە عانا سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە كو­لىكتىك ينفرا­قۇرىلىمدى دامى­تۋ ماقساتىندا 16336,58 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. دەمەك, مەم­لەكەت اگروونەركاسىپتىك كەشەنى ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋى­نا جۇيەلى تۇردە كوڭىل اۋدا­رىپ وتىرادى. بۇل اۋىل­شارۋا­شىلىق ونىمدە­رىن ءوندى­رۋ مەن ونى وڭدەۋگە قاجەتتى ­دەگەن بارلىق جاعدايلاردىڭ تۋ­عىزىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. سانسىزباي جيەنتاەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىن­داعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­­­تەتىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى. قوستاناي.