ۇلتتىق يدەيانىڭ ۇرانشىسى

الاتاۋ مەن الاتوونىڭ اراسىن جول قىلىپ, قازاق ەلىنە ەڭ كوپ قاتىنايتىن قىرعىزدىڭ ءبىرى مەنمىن. وسىناۋ ۋاقىت ىشىندە قازاق ادەبيەتتانۋشىلارىنىڭ ءۇش بۋىنىمەن ەمىن-ەركىن ارالاستىم. سونداي-اق كەيىنگى جىلدارى ادەبيەتتانۋدىڭ جاس بۋىنىمەن دە بايلانىسىم ارتا ءتۇستى. اسىرەسە, ءوز سالاسىندا ازدى-كوپتى ءىس تىندىرعان ديحان قامزابەك ۇلى, امانتاي ءشارىپ, باۋىرجان جاقىپ, ءشامشادين كەرىم, باۋىرجان ومار ۇلى سياقتى زەرتتەۋشى ىنىلەرىممەن جۇمىس بارىسىندا ءجيى كەزدەسەتىن بولدىم. جاس بۋىن دەيتىندەي ولار دا سونشالىقتى جاس ەمەس. تەك  عىلىمعا ءسال ەرتەرەك كەلگەن دەمەسەڭىز, بۇگىندە بۇلاردىڭ الدى ەلۋگە اياق باسىپ جاتىر.  وسىلاردىڭ ىشىندە حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانتاي ءشارىپتى ايرىقشا اتاعىم كەلەدى. مەن قازاقستانعا كەلگەن ساپارىمدا وسى جىگىتپەن تىلدەسكەن سايىن ونىڭ بايسالدى ادەبيەتشى ەكەنىن بايىپتاي تۇسەمىن. ادەپكىدە سىرتىنان بىلەتىنمىن, كەيىن دوس-جاراندارىم جاقىنىراق تانىستىردى. كەيىننەن ءجيى ارالاسا باستادىق. ونىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسا كەلە, زەردەلى زەرتتەۋشى ەكەنىنە ابدەن كوز جەتكىزدىم. امانتايدىڭ بارلىق عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ تاقى­رى­بى ادەبيەتتەگى ۇلتتىق يدەيانى ۇلىقتاۋعا نەگىزدەلگەن. جالپى, ۇلتتىق يدەيانى ايقىنداپ, عىلىمي تۇجىرىمداماسىن ­جاساپ, جىكتەپ تالداۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. انىقتىعى­نان ابستراكتىلىگى باسىم بۇل ۇعىمعا اركىم ءار قىرى­نان كەلىپ, ءوز بەتىنشە انىقتاما جاساۋعا تالپىنادى. بۇل – تەك ادەبيەتتانۋدىڭ عانا ەمەس, كۇللى گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ باس قاتىرىپ جۇرگەن ماسەلەسى. بارلىق قۇندىلىقتاردى ۇلتتىق يدەياعا تەلىپ, جالاڭ ءتۇيىن جاساۋمەن شەكتەلەتىندەر قاي ەلدە دە جەتىپ جاتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, ءبىزدىڭ قىرعىز عالىمدارىنىڭ دا ۇلتتىق يدەيا حاقىنداعى ءساتتى-ءساتسىز ىزدەنىستەرى بارشىلىق. سولارمەن جاقسى تانىس بولعان سوڭ مەن امانتاي ءشارىپتىڭ ادەبيەتتەگى ۇلتتىق يدەيانى ۇلىقتاۋ تاسىلىنە زەر سالدىم. مەنىڭ بايقاعانىم, ول ۇلتتىق يدەيانى تەك زەرتتەۋشىنىڭ عانا ەمەس, ونى تۇتىنۋشىنىڭ, كەرەك دەسەڭىز, ۇلىقتاۋشىنىڭ كوزىمەن تالداپ-تارازىلايدى ەكەن. ونىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارى ءوزىنىڭ ىشكى الەمىنىڭ كورىنىسى, بيىك رۋحىنىڭ بەلگىسى سەكىلدى اسەر قالدىردى ماعان. امانتاي ۇلتتىق يدەيانىڭ زەرتتەۋشىسى عانا ەمەس, ونىڭ ۇيتقىسى دا سياقتى كورىندى. زەردەلى زەرتتەۋشىنىڭ جارىق كورگەن مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرى مەن عىلىمي ماقالالارىن وقي وتىرىپ, ەستەت ادەبيەتشىنىڭ قولتاڭباسىن كورەمىن. عىلىمي ولشەم اۋقىمىندا شاشاۋ شىعارماي تۇسىرەتىن سۇلۋ سوزدەرى, تۇرلەنگەن تىركەستەرى ارداقتى اكادەميك اعامىز زەينوللا قابدولوۆتىڭ جازۋ مانەرىن ەسكە سالادى. بارلىق عىلىمي تالاپقا مويىنسىنا وتىرىپ, وقۋلىقتى كوركەم تىلمەن جازۋ – ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن قاسيەت. بۇلاي بولاتىن ءجونى بار ەكەن. شىمكەنت شاھارىندا قۇرىلىستىڭ وقۋىن وقىپ جۇرگەندە كىتاپ دۇكەنىنەن زەينوللا قابدولوۆتىڭ «ءسوز ونەرى» وقۋلىعىن كورىپ, ادەبيەتكە قۇلشىنىسى ارتادى. سول قۇلشىنىس وعان اقىرى ادەبيەتتانۋدىڭ اۋلىنا ات بايلاتتى. عىلىمداعى العاشقى ىزدەنىستەرى پروفەسسور تاۋمان اماندوسوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن باستالدى. بىراق ول كىسى اۋىر ناۋقاستان دۇنيە سالعاننان كەيىن پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن الاش ارداقتىسى سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ مۇراسىن زەرتتەپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. وسى زەرتتەۋىنىڭ بارىسىندا بۇرىنعى وداقتاعى ءىرى مۇراعاتتاردىڭ ءبىرازىنا ارنايى بارىپ, تاريحي دەرەكتەرگە قورجىنىن تولتىرىپ قايتتى. ال «قازاق پوەزياسىنداعى ۇلتتىق يدەيانىڭ كوركەم بەينەلەنۋى: گەنەزيسى, ەۆوليۋتسياسى  جانە ترانسفورماتسياسى»  دەگەن تاقىرىپتاعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ كەڭەسشىلىگىمەن جازىلدى. ءسوز ونەرىنىڭ ساردارى زەينوللا اعا 36 جاسىندا عىلىم دوكتورى اتانعان امانتاي ءشارىپتىڭ وسى ەڭبەگىنە «كەز كەلگەن ورەلى دە وسكەلەڭ ەتنوستىڭ جان-جاراتىلىسىندا, سالت-ساناسىندا جانە تۇرمىس-تالقىسىندا مەزگىلدىك ءھام مەكەندىك ولشەمدەرگە قاراي ۇيىتقىلىق, ۇيىستىرۋشىلىق قىزمەت اتقاراتىن قۋاتتى رۋحاني قۇبىلىس, ەرەكشە سۋبستانتسيالىق ستيحيا – ۇلتتىق يدەيا دەسەك, ونىڭ كوركەم سوزدەگى كورىنىسىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ ادەبي دامۋدىڭ قاداۋ-قاداۋ ساتتەرىن, كۇرەتامىر ارنالارىن حالىقتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋلەرىمەن بىرەگەي بۇتىندىكتە, تىعىز تۇتاستىقتا تانۋعا كەڭ كوكجيەك اشىپ بەرەتىندىگى ايقىن. سوندىقتان ديسسەرتانت ا.ءشارىپتىڭ تاڭداعان تاقىرىبى ادەبيەتتانۋدىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ءارى كوكەيكەستى, ءارى كۇردەلى ماسەلەسىن مەڭزەيدى» دەپ باعا بەرگەن ەدى. مەن امانتايدىڭ وزىمەن عانا ەمەس, ۇستازدارىنىڭ بارىمەن جاقىن ارالاسقاندىقتان اكادەميك قابدولوۆتىڭ وعان دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە بولعانىن جاقسى بىلەمىن. ءماتىننىڭ ىشكى تابيعاتىنىڭ وزىنەن جاڭالىق ىزدەپ تاباتىن زيالى زەكەڭ ادەبيەتتانۋعا وزگەشە ۇردىسپەن كەلگەن ىزدەنۋشىگە ءار كەزدە سۇيسىنۋمەن جۇرگەنى انىق. ۇستازى سەكىل­دى ءماتىندى جەرىنە جەتكىزە تالداپ, تۇيسىگىنە سۇيەنىپ, باتىل وي ايتۋ, جاڭالىعىن جاريالاۋ – امانتايدىڭ دا قالىپ­تاسقان ماشىعى. وسى تاسىلمەن ول اركىم قۋالاپ ۇشتى­عىنا جەتە الماعان ۇلتتىق يدەيانىڭ دا باس-اياعىن جيناپ, قيسىنعا سالىپ, تەوريالىق تۇجىرىمىن ءبىر ىزگە ءتۇسىردى. مازمۇن مەن ماتىننەن وي ءوربىتىپ, ۇلتتىق ۇعىممەن ۇشتاس­تىرىپ, بۇرىن ايتىلماعان بايلام-بايىپتامالار ۇسىندى. زەكەڭ ونىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالاسا, امانتاي ۇستازى تۋرالى «سۇلۋ ءسوزدىڭ سوقپاعى» دەگەن ماقالاسىندا «ءسوز ونەرىنىڭ بارىن بارلاعان, ارىن ارلاعان اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ تا – اراسىندا اكىمى بار, اقىنى بار – ءىنى-دوس شاكىرتتەرىنىڭ قيالىن قياعا قوندىرىپ, سۇلۋ الەمنىڭ سوقپاعىنا سالدى. سوندىقتان ۇلىق ۇستازدىڭ دانا ديدارى – ارقاشان جۇرەگىمىزدىڭ تورىندە», دەپ جازدى. مەنىڭ ءىنى-دوسىمنىڭ ۇلتتىق يدەيا تۋرالى جازعاندا ۇستازى زەينوللا بايكەم سەكىلدى كوركەم سوزدەن سۋرەت سالا بىلەتىنىنىڭ سەبەبىن كەيىن ۇقتىم. ول قازاق پوەزياسىنا وزىندىك ورنەگىمەن كەلگەن ويلى اقىن ەكەن. قازىر ولەڭنىڭ ەمەس, عىلىمنىڭ جايىن كوبىرەك كۇيتتەپ كەتكەنى بولماسا, ونىڭ جىر الەمىندەگى العاشقى اياق الىسى ەل-جۇرتتى ەداۋىر ەلەڭ ەتكىزگەنگە ۇقسايدى.  كەز كەلگەن وقىرمان ولەڭنەن وي ىزدەيدى, رۋح كورىنىستەرىن قاراستىرادى, كوركەمدىگىنە زەر سالادى. كىمنىڭ قايسىسىنا العاشقى كەزەكتە ۇڭىلەتىنىن بىلمەيمىن, ءوز باسىم ولەڭنەن الدىمەن رۋح ىزدەيمىن. امانتايدىڭ «انا ءتىلىم» دەگەن ولەڭىن كورگەندە دە ءسويتتىم. «سۇيىكتىسىڭ, سەن ماعان سۇيىكتىسىڭ, دەمەپ تۇرعان يىقتى يىقپىسىڭ؟ انا ءتىلىم, ءوزىڭدى ساز بالشىق قىپ, الماقشىمىن ومىردەن قۇيىپ ءمۇسىن!». بۇل ۇزىكتە رۋح تا بار, وي دا بار, كوركەمدىك تە بار. ەندەشە, وسىنداي ىشكى الەمى كەلىستى, ۇلتتىق رۋحتى تياناق ەتكەن اقىن جىگىتتىڭ ۇلتتىق يدەياعا ۇيتقى بولماۋعا, ول تۋرالى توگىلتىپ ءھام ەگىلتىپ جازباۋعا شاراسى بار ما؟! قوش, «تاسباقامەن تىلدەسۋ» دەگەن تاعى ءبىر ولەڭىن وقيىق:   و, قۇم-ءشولدىڭ قۇيتتاي عانا تۇيەسى, مەن سياقتى دالا اپتابىن سۇيەسىڭ. مازاڭدى الىپ جۇرگەن جوق پا, ولكەنىڭ, قاراقۇرتى, قۇر شايانى, بۇيەسى؟!   تاعى قورلىق كورمەدىڭ بە, باسقا اڭنان, قورلىق كورسەڭ – تىرلىگىڭنەن قاشقان ءمان. الىپ ساۋىت اۋدارىلىپ ءبىر كۇنى, اياعىمىز كەپ جۇرمەسىن اسپاننان!   بۇل – توقتاۋسىز تىرشىلىك پەن تەرەڭ فيلوسوفيانىڭ ماسەلەسى. ادام مەن تابيعات, عالام مەن ادامزات اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك, كۇشتى مەن ءالسىز, جاقسىلىق پەن جاماندىق سەكىلدى كەرەعار ۇعىمداردىڭ تارتىسى اقىننىڭ وي ەلەگىنەن وتەدى. «ە-ە, ومىرلىك تاجىريبەسى مول ادامنىڭ تانىمى دا تەرەڭ بولادى ەكەن» دەگەن ۇستانىمعا بەكىنىپ وتىرعانىمدا الگى ولەڭدەر جاريالانعان جۋرنالدىڭ مۇقاباسىنا كوزىم ءتۇسىپ كەتكەنى. 1983 جىلعى مامىر ايىندا جارىق كورىپتى. سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەيمىن. مەنىڭ باعانادان بەرى كەمەلىنە كەلگەن جىر جۇيرىگىنىڭ جۇرەگىنەن شىقتى دەپ توپشىلاعانىم نەبارى ون جەتى جاستاعى بوزبالانىڭ جازعان دۇنيەسى ەكەن. ونىمەن جاستى شيكىوكپەلەر تاسباقانى تۇرتكىلەپ ويناپ جۇرسە, بۇل سول تاسباقاڭدى جەلەۋ ەتىپ, قوعامنىڭ كۇردەلى قۇبىلىستارى تۋرالى سالماعى ءجۇز باتپان, استارى مىڭ قاتپار ورەلى ولەڭ ۇسىنىپ وتىر. بۇل مەنىڭ وعان دەگەن كوزقاراسىمدى وزگەرتتى. جاس دوسىما قۇرمەتىم بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى. حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم. ءبىر ەسكەرتەرلىك نارسە, بۇل اكادەميانىڭ مۇشەلەرى قازاقستان تۇگىلى قىرعىزستاندا دا اسا كوپ ەمەس. بەلگىلى عالىمدار ىشىندە ءبىزدىڭ ايتماتوۆ اكادەمياسىنا مۇشە ەمەستەر جەتكىلىكتى. ءبىز بۇل تۇرعىدا شىڭعىس اعانىڭ ساپاعا ايرىقشا كوڭىل بولەتىن قاتاڭ قاعيداسىن ۇستاندىق. اكادەمياعا مۇشە بولۋ قاعيداتتارى ول كىسىمەن كەزىندە كەلىسىلگەن. ۇسىنىلاتىن عىلىمي زەرتتەۋدىڭ وتە ساپالى بولۋى, قىرعىز جانە قازاق ادەبيەتىنىڭ جاي-كۇيىن قاتار تولعاۋى شارت. وسى جاعىنان العاندا امانتاي ءشارىپتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى اكادەميانىڭ قابىلداۋ شارتتارىنا تولىق ساي كەلەدى. الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋلەردى جان-جاقتى سارالاعان امانتاي سونىڭ ءبارىنىڭ ءمان-مايەگىن قازاقى ۇلگىگە سالىپ, «شارتى تۇردە شامالاۋىمىزشا» دەپ سىپايىلىقپەن ەسكەرتىپ الىپ, ءوز نۇسقاسىن ۇسىندى. سونىمەن تالاي عالىمنىڭ زەردەسىن وياتىپ, زەرتتەۋگە قىزىقتىرعان بۇل قۇبىلىسقا   امانتايدىڭ انىقتاماسى بىلاي بولدى: «ۇلتتىق  يدەيا دەگەنىمىز – ەتنوستىڭ مەزگىلدىك ءھام مەكەندىك فاكتورلار ارقىلى ايقىندالاتىن تاجىريبەسى, تانىمى جانە تالعامىنا بايلانىستى بىرتە-بىرتە جاڭعىرىپ-جاڭالانىپ وتىراتىن, بىراق وزىندىك ىلكى بەلگىلەرىن جۋىق ارادا جوعالتا قويمايتىن تابيعي-تاريحي ءارى تىلسىمدىق ءبىتىم-بولمىسىنىڭ, سانا-سەزىمىنىڭ, مىنەزى مەن مادەنيەتىنىڭ, سوعان سايكەس تۋىندايتىن الەۋمەتتىك مۇرات-مۇددەلەرى مەن قيمىل-قوزعالىستارىنىڭ جالقىلىق تا, جالپىلىق تا ءمانىن جيناقتاعان ۇيتقىسى». ول ادەبيەتتەگى ۇلتتىق يدەيا ماسەلەسىن ميفتىك ويلاۋ جۇيەسىندەگى «قونىس – قۇت – قۇدىرەت» فورمۋلاسى, جىراۋلىق پوەزياداعى قونىستىق ۋتوپيا, «قوس وزەن», «سارىارقا» ۇعىمدارىمەن بايلانىستىرا قاراستىرادى. قازاق پوەزياسىنداعى فاتاليزم, ەسحاتولوگيزم جانە سيمۆوليزم جايىن مۇلدە جاڭاشا تالدايدى. امانتايدىڭ «يزمدەرى» قاشاننان قالىپتاسقان قاساڭ تەوريانىڭ قۇرساۋىنداعى ءداستۇرلى «يزمگە» ەمەس, ەلدىك ەكپىنگە, ۇلتتىق ۇلاعاتقا, سۇيىسپەنشىلىك سەزىمگە تولى. ول كەيىنگى ەڭبەكتەرىندە ۇلتتىق ادەبيەت پەن ءداستۇرلى مەنتالدىك ماسەلەلەرىن تالداۋعا كوبىرەك كوڭىل قويىپ ءجۇر. عالىمنىڭ تۇركىتانۋ باعىتىنداعى ىزدەنىستەرى دە جاڭاشىلدىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. باتىل بولجام, بەرىك بايلام, تاستاي ءتۇيىن – بۇل سالاداعى امانتاي ەڭبەكتەرىنىڭ سيپاتىن ايقىندايتىن قاسيەتتەر وسىلار. تۇركى دۇنيەسىنە بويلاعان ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرسىپىراسى «التىن ارقاۋ» دەگەن كىتابىندا جيناقتالعان. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ عالىم-حاتشىسى, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى امانتاي ءشارىپتىڭ ءار ەڭبەگى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بايىتا تۇسەدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. ابدىلداجان اقماتاليەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك, قىرعىزستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.