26 ءساۋىر كۇنى ءوتىپ, حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىنىڭ كەلىستى كورىنىسىندەي بولىپ تاريحتا قالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ سايلاۋى وسى وقيعاعا كۋا بولعان جانە سىرتتاي باقىلاعان كوپتەگەن شەتەلدىك ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار شولۋلارى مەن تالداۋلارىنىڭ تولىمدى ءبىر تاقىرىبىنىڭ وزەگىنە اينالۋدا. ولاردىڭ كوپشىلىگى سوندا وسىناۋ ەل ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى وقيعانىڭ وتە ءبىر كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي جاعدايىندا, بۇكىلحالىقتىق مەرەكە سيپاتىندا وتكەندىگىن, سونىڭ ارقاسىندا ونىڭ ەلەكتوراتتىڭ قاتىسۋى جاعىنان بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەكوردتىق كورسەتكىشكە – سايلاۋشىلاردىڭ 95, 22 پايىزى كەلۋى قامتاماسىز ەتىلۋىنە قول جەتكىزە العانىن ءبىر اۋىزدان اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ جاتىر. ءبىز بۇگىن سول سوزدەر مەن پىكىرلەردىڭ بىرقاتارىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
ۋربان رۋسناك,
ەنەرگەتيكا حارتياسىنىڭ باس حاتشىسى (بەلگيا):
– قازاقستانداعى كەزەكتەن تىس سايلاۋدىڭ بارىسىن ونىڭ وتەتىنى تۋرالى اقپار جاريالانعان ۋاقىتتان بەرى باقىلاپ وتىردىق. ءبىز مۇنى كۇللى الەمدەگى قازىرگىدەي اۋمالى-توكپەلى زامان تۋىپ وتىرعان جاعدايداعى حالىقتىڭ سانالى تۇردە بارعان باتىل قادامى دەپ باعالادىق. مۇنىڭ بارلىق دەموكراتيالىق پرينتسيپتەر نەگىزىندە پايدا بولىپ, ودان ءارى ورىستەگەنى دە ەشبىر كۇمان تۋدىرمايدى.
البەتتە, جەر-جاھاندى قارجى داعدارىسى بارعان سايىن تەرەڭ قۇرساۋلاپ, ونىڭ شارپۋى كۇشەيىپ تۇرعان شامادا سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزۋ ءتىپتى دە وڭاي شارۋا ەمەس. ايتكەنمەن, ونىڭ ءىس جۇزىندە وسى ايتىلىپ وتىرعان داعدارىسقا قارسى شارانىڭ ەڭ سەرپىندى دە قۋاتتى تۇرلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن دە جوققا شىعارا الماساق كەرەك. بۇل ءبىر جاعىنان وسى داعدارىستىڭ ودان بەتەر تەرەڭدەپ كەتپەۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا جاسالىپ وتىر. ەكىنشى جاعىنان, وسى سايلاۋدى وتكىزۋگە العاش ۇسىنىس بىلدىرىلگەندە, ونىڭ قازىرگى تاڭداعى الەمدە قالىپتاسىپ وتىرعان ەكونوميكالىق داعدارىستان بولەك, كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايعا بايلانىستى ءوتۋى ءتيىس ەكەنى دە اشىپ ايتىلدى. نەسى بار, بۇل تاراپتاعى باستى قادام جاسالدى. ەندىگىسىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى.
البەر فيشلەر,
پروفەسسور (فرانتسيا):
– مەن بۇعان دەيىن ەكى رەت قازاقستاندا وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ بايقاۋشىسى بولىپ ەدىم. سوندىقتان, بۇل ەلدەگى اتالمىش ناۋقاننىڭ سيپاتىنان تولىق حابارىم بار. دەگەنمەن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇسىنۋىمەن وتكىزىلگەن بيىلعى سايلاۋدىڭ ءجونى ءبىرشاما بولەك. سونىڭ باستىسى – قازىرگى ۋاقىت باسقا. وسى ۋاقىتتىڭ ەرتەڭگە ۇلاسار جۇگى مەن مۇراسىنىڭ رەتى باسقا. بۇل بىزگە سايلاۋدىڭ ءپوزيتيۆتى جاعىنا باسا نازار اۋدارۋعا باستى سەبەپشى بولادى. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل ەلدىڭ وسى تۇستاعى ىشكى مىندەتتەرىن شەشىپ الۋعا جۇمىلۋدىڭ وتە جاقسى مۇمكىندىگىن جاساپ بەرەدى.
تۇتاستاي العاندا, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى ءدال قازىر دە جامان ەمەس. ول نارىققا وتە تەز بەيىمدەلىپ كەلەدى. سوندىقتان, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ تۇرمىس جاعدايلارى وسى داعدارىس باستالعان كەزدەن تومەندەپ كەتە قويعان جوق. مۇنى ەلدىڭ ءوزى دە ءبىلىپ وتىر. بۇدان باسقا قازاقستاننىڭ بارلىق تۇرعىندارى تۇرعىسىنان, بارشا قازاقستاندىقتار پوزيتسياسىنان قاراعاندا, ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋال كۇن وتكەن سايىن تومەندەپ ەمەس, كەرىسىنشە تۇراقتى سيپات تانىتىپ, بىرتە-بىرتە كوتەرىلىپ كەلەدى. مىنە, سوندىقتان حالىق ءۇشىن بۇل سايلاۋدىڭ ماڭىزى دا جوعارى بولدى. ول ەرتەڭگى كۇننىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ الۋ جولىندا دۇرىس باعىت ۇستاۋ ءۇشىن دە كەرەك. ال سايلاۋ دەموكراتيالىق سيپاتتا ءوتتى. بۇعان ونىڭ بارىسىندا ەش جەردە اتاپ وتەرلىكتەي زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ بولماعانى دا ايعاق بولا الادى.
ميحاەل لاۋبش,
Eurasian Transition Group توبىنىڭ جەتەكشىسى:
– بىرىنشىدەن, مەن قازاقستاندا ۇستىمىزدەگى جىلى پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋ جونىندەگى باستامانىڭ ءوزى اقىلدىلىق بولعان دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل, اسىرەسە, قازىرگىدەي الەمدە حالىقارالىق جاعدايدا كوپتەگەن وتكىر ماسەلەلەر تۋىنداپ جاتقان كەزدە كەرەك-اق. بۇلاردىڭ قاتارىندا كەڭ اۋقىمدى قارجى داعدارىسى, مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى سەكىلدى ماسەلەلەر بار. ال سىزدەردىڭ مەملەكەتتەرىڭىز العا قويىپ وتىرعان باعدارلامانى شەشىپ الۋ ءۇشىن پرەزيدەنتكە جاڭا ماندات كەرەك. سوندىقتان, سايلاۋدى الداعى جىلدان بيىلعا اۋىستىرۋ وڭدى شەشىم بولعان دەپ سانايمىن.
ءوزىم دۇرىس قادام ەسەبىندە باعا بەرىپ وتىرعان وسى سايلاۋعا مەن بايقاۋشى بولىپ قاتىستىم. سوندا ونىڭ شىنىندا تەرەڭنەن ويلاستىرىلىپ جاسالعان شەشىم ەكەنىنە كوزىم جەتە ءتۇستى. قازاقستان حالقى مەن پارلامەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋ جونىندەگى شەشىمى بۇگىنگى كۇننىڭ ناقتى كورىنىسى تۇرعىسىنان قاراعاندا وڭدى قادام بولعانىنا ەندى ەشبىر كۇمانىم قالمادى. بۇل – ۋاقىت العا تارتقان مىندەت. مۇنى قازىرگى ەۋروپا مەن ازياداعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي احۋالداردىڭ ءوزى تالاپ ەتتى. بۇل سايلاۋ تەك قازاقستانداعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تۇتاستاي العاندا وسى ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا قولعا الىنعان باعىتتى سەنىمدى جالعاستىرۋ ءۇشىن دە كەرەك. مەنىڭشە, قازاقستان حالقى مۇنى تاپ وسى دارەجەسىندە ۇعىپ-بىلگەن. ولار بۇل سايلاۋدىڭ ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كەرەك ەكەنىن جاقسى سەزىندى. سول سەبەپتى دە ەلەكتورات سايلاۋعا مەرەكەگە كەلگەندەي بولىپ كەلىپ جاتتى.
بەرتولد حانس-فريدريح فون پلەتتس, حالىقارالىق ساراپشى (گەرمانيا):
– قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋى بارلىق حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي اشىق تا ءمولدىر قالىپتا ءوتتى. سونىمەن بىرگە, ءبىز كەز كەلگەن سايلاۋعا وتە مۇقيات تا تىڭعىلىقتى دايىندالۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. ول كوپتەگەن ۇيىمداستىرۋ شارالارىمەن بىرگە, ايتارلىقتاي مولشەردە قارجى جاراتىلۋىن دا قاجەت ەتەدى. ال قازاقستانداعى سايلاۋ وتە قىسقا مەرزىم ىشىندە دايىندالىپ وتكىزىلدى. بۇعان تەك ريزا بولۋعا بولادى. ءبىز كۋا بولعان ۋچاسكەلەردىڭ بارىندە سايلاۋ وتە جوعارى ۇيىمداسقان دەڭگەيدە ءوتتى. بۇلاردان اسىعىستىق پەن اسىپ-ساسۋدى كورگەن جوقپىز.
ءبىز وسى سايلاۋعا كەلەر الدىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى «سايلاۋ تۋرالى» زاڭمەن جاقسىلاپ تانىسىپ العانبىز. شىنىن ايتقاندا, وتە مۇقيات تانىسىپ شىقتىق. استاناعا كەلگەننەن كەيىن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ ءبىرازىن ارنايى ارالاپ كوردىك. ناۋقان باستالعان كەزدە ءبارىن ەلەكتەن وتكىزىپ وتىرۋعا كۇش سالدىق. بىراق, اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي كەمشىلىك پەن ءمىن تاپپادىق. سايلاۋ بارلىق جەردە تازا دا ءمولدىر سيپاتتا ءوتتى. ءتارتىپ بۇزۋشىلىق پەن كەرەعار ارەكەتتەردى كورمەدىك. ءبارى اشىق ءجۇرىپ جاتتى. وسى كەزەڭدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىستارىن دا بايقاپ وتىردىق. ولار جەدەل اقپارات بەرىپ تۇرۋ مەن سايلاۋدىڭ ءوتۋ بارىسىن كورسەتۋدە جىلدامدىق تانىتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل قازاقستان حالقىنىڭ تۇتاستىعىن تانىتقان سايلاۋ بولدى.
حاننا پاراگ,
ەۋروپالىق وداقتىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەر ءجونىندەگى جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى:
– سوڭعى جىلدارى قازاقستان كۇللى الەمدى ءوزىنىڭ تۇراقتىلىعىمەن جانە ەكونوميكاسى بەلسەندى دامۋىمەن تاڭعالدىرىپ وتىر. قازىرگىدەي ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. مۇنى بۇگىنى بەرەكەلى, ەرتەڭىنەن ءۇمىتى زور ەلدەر عانا جاساي الادى. مەن سوندىقتان دا قازاقستان حالقىنىڭ پرەزيدەنت سايلاۋىن مەرزىمىنەن ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن وتكىزۋ جونىندەگى ۇيعارىمىنا ۇلكەن تۇسىنىستىكپەن قارادىم. بۇل, بالكىم, كەيىنگى كەزدەردەگى قابىلدانىپ, جۇزەگە اسىرىلعان ەڭ ءبىر ۇتىمدى دا پايدالى شەشىمدەردىڭ ءبىرى شىعار. مۇنىڭ اقىرىندا وسى كەزگە دەيىن قالىپتاسىپ, ءبىر جۇيەگە تۇسكەن ەڭبەك ىرعاعىن, ەكونوميكالىق ورلەۋدى جوعالتىپ الماي, سول ەكپىنىمەن جالعاستىرا تۇسۋگە باعىتتالعان جاقسى نيەت جاتقانىن دا مەن ءتۇسىنىپ وتىرمىن.
قازاقستان جۇرتىنىڭ ءوز پرەزيدەنتىنە, رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى تۇلعاسىنا دەگەن سەنىمىنىڭ دەڭگەيى دە بىزگە بەلگىلى. ال مىنا وتكەن سايلاۋ سول سەنىمنىڭ شەگەنىن بۇرىنعىدان بەتەر بەكىتىپ بەرۋدىڭ كەرەمەت مۇمكىندىگى مەن ءتاسىلى بولدى. بۇل سايلاۋدان كەيىن ەلدىڭ باسشىسىنىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلى بۇرىنعىدان دا اسقاقتاي ءتۇستى. مۇنىڭ ءوزى قازىرگىدەي الماعايىپ ۋاقىتتا وتە-موتە كەرەك نارسە. ول ەڭ الدىمەن سول ەلدى قۇراپ وتىرعان حالىق ءۇشىن پايدالى.
روبەرت ۆەسكلەر,
حالىقارالىق ساراپشى (اقش):
– مەنى ەڭ الدىمەن بۇل سايلاۋعا جۇرتتىڭ ەرتەلى-كەش اعىلىپ كەلىپ جاتۋلارى قاتتى قايران قالدىردى. وسىنىڭ وزىنەن كەرەمەت جاقسى اسەر الدىم. سايلاۋشىلار سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە ءتىپتى تاڭ قاراڭعىسىنان كەلە باستادى دەسە دە بولادى. سودان كەيىن كادىمگىدەي كەزەك قالىپتاسىپ قالدى. وسىنىڭ ءوزى بۇل سايلاۋدىڭ جۇرت ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولعانىن كورسەتەدى. شىنى كەرەك, مەن ءدال مۇنداي بەلسەندىلىكتى قۇراما شتاتتاردىڭ سايلاۋلارىندا كورگەن جوقپىن. راسىندا دا بۇل كەرەمەت نارسە عوي!
ال سايلاۋداعى داۋىس بەرۋدىڭ قورىتىندىسىنا كەلسەك, ول پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ەل حالقىنىڭ الدىنداعى اسا زور بەدەلى مەن ونىڭ جۇرت ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى تۇلعا ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. مۇنىڭ باسقاشا ولشەمى جوق. ءبىز حالىق پەن ونىڭ باسشىسىنىڭ ءبىر-بىرلەرىنە ەتەنە جاقىن ەكەندەرىن وسى جولى انىق كوردىك.
مەنى تاعى ءبىر تاڭعالدىرعانى, سايلاۋعا كەلۋشىلەردىڭ بارلىعى – جاستار دا, قارتتار دا, جۇمىسشى دا, ستۋدەنت تە – ءبارى بىردەي ءوز ەلدەرىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە وتە زور سەنىمدە بولدى. ولار ءبىر جەردە جاڭبىر جاۋىپ, تاعى ءبىر جەردە جەل سوعىپ جاتقاندارىنا قاراماستان, تايلى-تاياقتارى قالماي, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە دۇمەپ كەلىپ جاتتى. ادام نوپىرىندە ەسەپ بولعان جوق.
مۇنى از دەسەڭىز, مەن وسىنىڭ ءبارىن كورىپ تۇرعاسىن, جاسى كەلگەن ءبىر قاريامەن پىكىر الماسىپ كورمەكشى بولىپ, سايلاۋعا قاتىستى اشىق سۇراقتار قويىپ كوردىم. سوندا الگى اڭگىمەشىم نە ايتتى دەيسىزدەر عوي؟ ول مەنىڭ جۇرتتىڭ نەگە مۇنشا قاپتاپ كەلىپ جاتقانى تۋرالى ساۋالىما: «بۇل سايلاۋ – سايلاۋ ەمەس, بۇل – قازاقستاننىڭ وسى كەزگە دەيىن جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن ىلگەرى باسقان قادامىن تويلاۋ», دەپ جاۋاپ بەردى. ءسوز جوق, مەن مۇنداي جاۋاپ كۇتكەن جوق ەدىم. الايدا, وسىنى ەستىگەنىمە قۋاندىم. بۇل – بۇگىنىنە بەرىك, ەرتەڭىنە سەنىمدى ادامنىڭ عانا ايتا الاتىن ءسوزى. سوندىقتان دا ولار مۇندا ەرتەڭى ءۇشىن داۋىس بەرۋگە كەلگەن بولىپ شىقتى.
ريككاردو ميلوري,
حالىقارالىق ساراپشى (يتاليا):
– مەن اڭگىمەنى بىلاي دەپ ايتايىن: قازاقستانداعى بۇل سايلاۋ اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋىنان دا الدەقايدا ءمولدىر, ياعني اشىق بولىپ ءوتتى. مەن مۇنى ءوزىمنىڭ 2012 جىلى قۇراما شتاتتاردا وتكەن سايلاۋداعى تاجىريبەمە قاراتىپ جەتكىزىپ وتىرمىن.
مەن ازيا جانە جەرورتا تەڭىزى ەلدەرى ينستيتۋتىنىڭ پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى جونىندەگى پرەزيدەنتى رەتىندە وسىنداي كوپتەگەن ەلدەردەگى ناۋقاندارعا قاتىسىپ كەلەمىن. ناقتىسىن ايتسام, 30 سايلاۋدا مونيتورينگ جۇرگىزىپ كوردىم. ءدال قازىر سولاردىڭ بارىمەن سالىستىرىپ قاراعاننىڭ وزىندە, قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ اناعۇرلىم تازا دا ءمولدىر بولعانىن باتىل بايانداي الامىن. سونىڭ ىشىندە وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ۆاشينگتوندا كورگەنىم دە مۇنىڭ جولىندا قالادى. وندا اقش پرەزيدەنتتىگىنە تالاسقا 4 كانديدات ءتۇستى. بىراق امەريكالىقتار سولاردىڭ ەكەۋىن – باراك وباما مەن تاعى ءبىر ۇمىتكەردى عانا ءبىلدى.
مەن وسىمەن بىرگە ءبىزدىڭ مونيتورينگ جاساۋدا وراسان زور تاجىريبەمىز بار ەكەنىن دە ايتقىم كەلەدى. جوعارىداعىداي قورىتىندىلاردى سوندىقتان دا بەرە الامىز. تاپ وسى قيسىننان قاراعاندا, قازاقستاندا وتكەن سايلاۋعا وتە رازى بولعانىمىزدى دا اتاپ وتكىم كەلەدى. الەمدە ءوزىن ەڭ دەموكراتياشىل ەل دەپ باعالايتىن اقش-تا ءدال مۇنداعىداي اشىقتىق بولا قويعان جوق.
يۋري سولوزوبوۆ,
رف ۇلتتىق ستراتەگيا ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق باعدارلامالار بويىنشا ديرەكتورى:
– قازاقستاندا پرەزيدەنت سايلاۋىن بولسىن, پارلامەنت سايلاۋىن بولسىن, كەزەكتەن تىس وتكىزۋ جونىندە بىرقاتار تاجىريبەلەر قالىپتاسىپ قالدى. ال بۇل جولعى پرەزيدەنت سايلاۋى ەلدە جاڭا قوعامدىق شىندىقتارعا سايكەس ساياسي ديزاين جاساۋدىڭ كەزى كەلگەندىگىنەن وتكىزىلدى. مۇنى ۋاقىتتىڭ ءوز تالابى تۋدىردى دەۋىمىز كەرەك. مەن بۇدان ەشقانداي سوكەتتىك كورىپ تۇرعانىم جوق. قايتا مۇنىڭ قاجەتتىلىگى الدەقايدا باسىم ەدى. مىنە, وسىنى دەر كەزىندە ۇعىنىپ, قولعا العان ەل تەك ۇتىسقا شىققالى تۇر.
مەن بۇل رەسپۋبليكانىڭ جاعدايىن دا وتە جاقسى بىلەمىن. سوندىقتان, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاڭا مەرزىمگە ەلدىڭ باسشىلىعىنا بارۋعا شەشىم قابىلداۋى بىردەن بولا سالماعان اسىعىس قادام ەمەس ەكەنىن جاقسى ۇعىنامىن. بۇعان بەلگىلى ءبىر جاعدايدا ۋكراينادا قالىپتاسىپ وتىرعان ساياسي داعدارىستىڭ اسەرى بولعانى دا انىق. مەملەكەت باسشىسى كۇللى الەم مەن اينالاسىندا نە بولىپ جاتقانىن انىق بايقاپ, تۋرا ءبىلىپ وتىر. ول جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەرمەن بايلانىستى تۋىنداپ وتىرعان ءۇن قاتۋلار مەن بەلگىسىزدىكتەرگە نازار اۋدارا وتىرىپ, قايتادان اتقا قونعاننىڭ ءجون بولاتىنىن جاقسى ۇعىندى. وتكەلدە ات اۋىستىرمايدى. ال بۇل وتكەلدە قازاقستاننىڭ دا, رەسەيدىڭ دە وزىندىك ورىندارى بار. وسىنى انىق سەزىنگەن كورەگەن باسشى ەلدىڭ تىزگىنى سەنىمدى قولدا قالا بەرۋى ءۇشىن وسىنداي سايلاۋعا سانالى تۇردە باردى. مۇنىڭ دۇرىس بولعانىن ناۋقاننىڭ بارىسى مەن قورىتىندىسى انىق كورسەتتى. وندا حالىق ءوز ليدەرى توڭىرەگىنە توپتاسا تۇسكەندەرىن بايقاتتى.
ءيا, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ءبىر لەگى وسىلاي دەيدى. ولار قازاقستاندا وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ دەموكراتيا پرينتسيپتەرىنىڭ بارلىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىنىن اشىق تا باتىل ايتىپ وتىر. سەنىممەن ايتىپ وتىر. بۇعان قوسا, ولار بۇل جولعى سايلاۋدىڭ بۇكىل قازاقستان حالقى ءۇشىن ناعىز مەرەكەگە اينالعانىن دا جازباي تانىعاندارىن بايقاتتى.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
ۋربان رۋسناك,
ەنەرگەتيكا حارتياسىنىڭ باس حاتشىسى (بەلگيا):
– قازاقستانداعى كەزەكتەن تىس سايلاۋدىڭ بارىسىن ونىڭ وتەتىنى تۋرالى اقپار جاريالانعان ۋاقىتتان بەرى باقىلاپ وتىردىق. ءبىز مۇنى كۇللى الەمدەگى قازىرگىدەي اۋمالى-توكپەلى زامان تۋىپ وتىرعان جاعدايداعى حالىقتىڭ سانالى تۇردە بارعان باتىل قادامى دەپ باعالادىق. مۇنىڭ بارلىق دەموكراتيالىق پرينتسيپتەر نەگىزىندە پايدا بولىپ, ودان ءارى ورىستەگەنى دە ەشبىر كۇمان تۋدىرمايدى.
البەتتە, جەر-جاھاندى قارجى داعدارىسى بارعان سايىن تەرەڭ قۇرساۋلاپ, ونىڭ شارپۋى كۇشەيىپ تۇرعان شامادا سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزۋ ءتىپتى دە وڭاي شارۋا ەمەس. ايتكەنمەن, ونىڭ ءىس جۇزىندە وسى ايتىلىپ وتىرعان داعدارىسقا قارسى شارانىڭ ەڭ سەرپىندى دە قۋاتتى تۇرلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن دە جوققا شىعارا الماساق كەرەك. بۇل ءبىر جاعىنان وسى داعدارىستىڭ ودان بەتەر تەرەڭدەپ كەتپەۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا جاسالىپ وتىر. ەكىنشى جاعىنان, وسى سايلاۋدى وتكىزۋگە العاش ۇسىنىس بىلدىرىلگەندە, ونىڭ قازىرگى تاڭداعى الەمدە قالىپتاسىپ وتىرعان ەكونوميكالىق داعدارىستان بولەك, كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايعا بايلانىستى ءوتۋى ءتيىس ەكەنى دە اشىپ ايتىلدى. نەسى بار, بۇل تاراپتاعى باستى قادام جاسالدى. ەندىگىسىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى.
البەر فيشلەر,
پروفەسسور (فرانتسيا):
– مەن بۇعان دەيىن ەكى رەت قازاقستاندا وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ بايقاۋشىسى بولىپ ەدىم. سوندىقتان, بۇل ەلدەگى اتالمىش ناۋقاننىڭ سيپاتىنان تولىق حابارىم بار. دەگەنمەن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇسىنۋىمەن وتكىزىلگەن بيىلعى سايلاۋدىڭ ءجونى ءبىرشاما بولەك. سونىڭ باستىسى – قازىرگى ۋاقىت باسقا. وسى ۋاقىتتىڭ ەرتەڭگە ۇلاسار جۇگى مەن مۇراسىنىڭ رەتى باسقا. بۇل بىزگە سايلاۋدىڭ ءپوزيتيۆتى جاعىنا باسا نازار اۋدارۋعا باستى سەبەپشى بولادى. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل ەلدىڭ وسى تۇستاعى ىشكى مىندەتتەرىن شەشىپ الۋعا جۇمىلۋدىڭ وتە جاقسى مۇمكىندىگىن جاساپ بەرەدى.
تۇتاستاي العاندا, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى ءدال قازىر دە جامان ەمەس. ول نارىققا وتە تەز بەيىمدەلىپ كەلەدى. سوندىقتان, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ تۇرمىس جاعدايلارى وسى داعدارىس باستالعان كەزدەن تومەندەپ كەتە قويعان جوق. مۇنى ەلدىڭ ءوزى دە ءبىلىپ وتىر. بۇدان باسقا قازاقستاننىڭ بارلىق تۇرعىندارى تۇرعىسىنان, بارشا قازاقستاندىقتار پوزيتسياسىنان قاراعاندا, ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋال كۇن وتكەن سايىن تومەندەپ ەمەس, كەرىسىنشە تۇراقتى سيپات تانىتىپ, بىرتە-بىرتە كوتەرىلىپ كەلەدى. مىنە, سوندىقتان حالىق ءۇشىن بۇل سايلاۋدىڭ ماڭىزى دا جوعارى بولدى. ول ەرتەڭگى كۇننىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ الۋ جولىندا دۇرىس باعىت ۇستاۋ ءۇشىن دە كەرەك. ال سايلاۋ دەموكراتيالىق سيپاتتا ءوتتى. بۇعان ونىڭ بارىسىندا ەش جەردە اتاپ وتەرلىكتەي زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ بولماعانى دا ايعاق بولا الادى.
ميحاەل لاۋبش,
Eurasian Transition Group توبىنىڭ جەتەكشىسى:
– بىرىنشىدەن, مەن قازاقستاندا ۇستىمىزدەگى جىلى پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋ جونىندەگى باستامانىڭ ءوزى اقىلدىلىق بولعان دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل, اسىرەسە, قازىرگىدەي الەمدە حالىقارالىق جاعدايدا كوپتەگەن وتكىر ماسەلەلەر تۋىنداپ جاتقان كەزدە كەرەك-اق. بۇلاردىڭ قاتارىندا كەڭ اۋقىمدى قارجى داعدارىسى, مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى سەكىلدى ماسەلەلەر بار. ال سىزدەردىڭ مەملەكەتتەرىڭىز العا قويىپ وتىرعان باعدارلامانى شەشىپ الۋ ءۇشىن پرەزيدەنتكە جاڭا ماندات كەرەك. سوندىقتان, سايلاۋدى الداعى جىلدان بيىلعا اۋىستىرۋ وڭدى شەشىم بولعان دەپ سانايمىن.
ءوزىم دۇرىس قادام ەسەبىندە باعا بەرىپ وتىرعان وسى سايلاۋعا مەن بايقاۋشى بولىپ قاتىستىم. سوندا ونىڭ شىنىندا تەرەڭنەن ويلاستىرىلىپ جاسالعان شەشىم ەكەنىنە كوزىم جەتە ءتۇستى. قازاقستان حالقى مەن پارلامەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋ جونىندەگى شەشىمى بۇگىنگى كۇننىڭ ناقتى كورىنىسى تۇرعىسىنان قاراعاندا وڭدى قادام بولعانىنا ەندى ەشبىر كۇمانىم قالمادى. بۇل – ۋاقىت العا تارتقان مىندەت. مۇنى قازىرگى ەۋروپا مەن ازياداعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي احۋالداردىڭ ءوزى تالاپ ەتتى. بۇل سايلاۋ تەك قازاقستانداعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تۇتاستاي العاندا وسى ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا قولعا الىنعان باعىتتى سەنىمدى جالعاستىرۋ ءۇشىن دە كەرەك. مەنىڭشە, قازاقستان حالقى مۇنى تاپ وسى دارەجەسىندە ۇعىپ-بىلگەن. ولار بۇل سايلاۋدىڭ ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كەرەك ەكەنىن جاقسى سەزىندى. سول سەبەپتى دە ەلەكتورات سايلاۋعا مەرەكەگە كەلگەندەي بولىپ كەلىپ جاتتى.
بەرتولد حانس-فريدريح فون پلەتتس, حالىقارالىق ساراپشى (گەرمانيا):
– قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋى بارلىق حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي اشىق تا ءمولدىر قالىپتا ءوتتى. سونىمەن بىرگە, ءبىز كەز كەلگەن سايلاۋعا وتە مۇقيات تا تىڭعىلىقتى دايىندالۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. ول كوپتەگەن ۇيىمداستىرۋ شارالارىمەن بىرگە, ايتارلىقتاي مولشەردە قارجى جاراتىلۋىن دا قاجەت ەتەدى. ال قازاقستانداعى سايلاۋ وتە قىسقا مەرزىم ىشىندە دايىندالىپ وتكىزىلدى. بۇعان تەك ريزا بولۋعا بولادى. ءبىز كۋا بولعان ۋچاسكەلەردىڭ بارىندە سايلاۋ وتە جوعارى ۇيىمداسقان دەڭگەيدە ءوتتى. بۇلاردان اسىعىستىق پەن اسىپ-ساسۋدى كورگەن جوقپىز.
ءبىز وسى سايلاۋعا كەلەر الدىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى «سايلاۋ تۋرالى» زاڭمەن جاقسىلاپ تانىسىپ العانبىز. شىنىن ايتقاندا, وتە مۇقيات تانىسىپ شىقتىق. استاناعا كەلگەننەن كەيىن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ ءبىرازىن ارنايى ارالاپ كوردىك. ناۋقان باستالعان كەزدە ءبارىن ەلەكتەن وتكىزىپ وتىرۋعا كۇش سالدىق. بىراق, اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي كەمشىلىك پەن ءمىن تاپپادىق. سايلاۋ بارلىق جەردە تازا دا ءمولدىر سيپاتتا ءوتتى. ءتارتىپ بۇزۋشىلىق پەن كەرەعار ارەكەتتەردى كورمەدىك. ءبارى اشىق ءجۇرىپ جاتتى. وسى كەزەڭدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىستارىن دا بايقاپ وتىردىق. ولار جەدەل اقپارات بەرىپ تۇرۋ مەن سايلاۋدىڭ ءوتۋ بارىسىن كورسەتۋدە جىلدامدىق تانىتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل قازاقستان حالقىنىڭ تۇتاستىعىن تانىتقان سايلاۋ بولدى.
حاننا پاراگ,
ەۋروپالىق وداقتىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەر ءجونىندەگى جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى:
– سوڭعى جىلدارى قازاقستان كۇللى الەمدى ءوزىنىڭ تۇراقتىلىعىمەن جانە ەكونوميكاسى بەلسەندى دامۋىمەن تاڭعالدىرىپ وتىر. قازىرگىدەي ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. مۇنى بۇگىنى بەرەكەلى, ەرتەڭىنەن ءۇمىتى زور ەلدەر عانا جاساي الادى. مەن سوندىقتان دا قازاقستان حالقىنىڭ پرەزيدەنت سايلاۋىن مەرزىمىنەن ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن وتكىزۋ جونىندەگى ۇيعارىمىنا ۇلكەن تۇسىنىستىكپەن قارادىم. بۇل, بالكىم, كەيىنگى كەزدەردەگى قابىلدانىپ, جۇزەگە اسىرىلعان ەڭ ءبىر ۇتىمدى دا پايدالى شەشىمدەردىڭ ءبىرى شىعار. مۇنىڭ اقىرىندا وسى كەزگە دەيىن قالىپتاسىپ, ءبىر جۇيەگە تۇسكەن ەڭبەك ىرعاعىن, ەكونوميكالىق ورلەۋدى جوعالتىپ الماي, سول ەكپىنىمەن جالعاستىرا تۇسۋگە باعىتتالعان جاقسى نيەت جاتقانىن دا مەن ءتۇسىنىپ وتىرمىن.
قازاقستان جۇرتىنىڭ ءوز پرەزيدەنتىنە, رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى تۇلعاسىنا دەگەن سەنىمىنىڭ دەڭگەيى دە بىزگە بەلگىلى. ال مىنا وتكەن سايلاۋ سول سەنىمنىڭ شەگەنىن بۇرىنعىدان بەتەر بەكىتىپ بەرۋدىڭ كەرەمەت مۇمكىندىگى مەن ءتاسىلى بولدى. بۇل سايلاۋدان كەيىن ەلدىڭ باسشىسىنىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلى بۇرىنعىدان دا اسقاقتاي ءتۇستى. مۇنىڭ ءوزى قازىرگىدەي الماعايىپ ۋاقىتتا وتە-موتە كەرەك نارسە. ول ەڭ الدىمەن سول ەلدى قۇراپ وتىرعان حالىق ءۇشىن پايدالى.
روبەرت ۆەسكلەر,
حالىقارالىق ساراپشى (اقش):
– مەنى ەڭ الدىمەن بۇل سايلاۋعا جۇرتتىڭ ەرتەلى-كەش اعىلىپ كەلىپ جاتۋلارى قاتتى قايران قالدىردى. وسىنىڭ وزىنەن كەرەمەت جاقسى اسەر الدىم. سايلاۋشىلار سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە ءتىپتى تاڭ قاراڭعىسىنان كەلە باستادى دەسە دە بولادى. سودان كەيىن كادىمگىدەي كەزەك قالىپتاسىپ قالدى. وسىنىڭ ءوزى بۇل سايلاۋدىڭ جۇرت ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولعانىن كورسەتەدى. شىنى كەرەك, مەن ءدال مۇنداي بەلسەندىلىكتى قۇراما شتاتتاردىڭ سايلاۋلارىندا كورگەن جوقپىن. راسىندا دا بۇل كەرەمەت نارسە عوي!
ال سايلاۋداعى داۋىس بەرۋدىڭ قورىتىندىسىنا كەلسەك, ول پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ەل حالقىنىڭ الدىنداعى اسا زور بەدەلى مەن ونىڭ جۇرت ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى تۇلعا ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. مۇنىڭ باسقاشا ولشەمى جوق. ءبىز حالىق پەن ونىڭ باسشىسىنىڭ ءبىر-بىرلەرىنە ەتەنە جاقىن ەكەندەرىن وسى جولى انىق كوردىك.
مەنى تاعى ءبىر تاڭعالدىرعانى, سايلاۋعا كەلۋشىلەردىڭ بارلىعى – جاستار دا, قارتتار دا, جۇمىسشى دا, ستۋدەنت تە – ءبارى بىردەي ءوز ەلدەرىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە وتە زور سەنىمدە بولدى. ولار ءبىر جەردە جاڭبىر جاۋىپ, تاعى ءبىر جەردە جەل سوعىپ جاتقاندارىنا قاراماستان, تايلى-تاياقتارى قالماي, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە دۇمەپ كەلىپ جاتتى. ادام نوپىرىندە ەسەپ بولعان جوق.
مۇنى از دەسەڭىز, مەن وسىنىڭ ءبارىن كورىپ تۇرعاسىن, جاسى كەلگەن ءبىر قاريامەن پىكىر الماسىپ كورمەكشى بولىپ, سايلاۋعا قاتىستى اشىق سۇراقتار قويىپ كوردىم. سوندا الگى اڭگىمەشىم نە ايتتى دەيسىزدەر عوي؟ ول مەنىڭ جۇرتتىڭ نەگە مۇنشا قاپتاپ كەلىپ جاتقانى تۋرالى ساۋالىما: «بۇل سايلاۋ – سايلاۋ ەمەس, بۇل – قازاقستاننىڭ وسى كەزگە دەيىن جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن ىلگەرى باسقان قادامىن تويلاۋ», دەپ جاۋاپ بەردى. ءسوز جوق, مەن مۇنداي جاۋاپ كۇتكەن جوق ەدىم. الايدا, وسىنى ەستىگەنىمە قۋاندىم. بۇل – بۇگىنىنە بەرىك, ەرتەڭىنە سەنىمدى ادامنىڭ عانا ايتا الاتىن ءسوزى. سوندىقتان دا ولار مۇندا ەرتەڭى ءۇشىن داۋىس بەرۋگە كەلگەن بولىپ شىقتى.
ريككاردو ميلوري,
حالىقارالىق ساراپشى (يتاليا):
– مەن اڭگىمەنى بىلاي دەپ ايتايىن: قازاقستانداعى بۇل سايلاۋ اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋىنان دا الدەقايدا ءمولدىر, ياعني اشىق بولىپ ءوتتى. مەن مۇنى ءوزىمنىڭ 2012 جىلى قۇراما شتاتتاردا وتكەن سايلاۋداعى تاجىريبەمە قاراتىپ جەتكىزىپ وتىرمىن.
مەن ازيا جانە جەرورتا تەڭىزى ەلدەرى ينستيتۋتىنىڭ پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى جونىندەگى پرەزيدەنتى رەتىندە وسىنداي كوپتەگەن ەلدەردەگى ناۋقاندارعا قاتىسىپ كەلەمىن. ناقتىسىن ايتسام, 30 سايلاۋدا مونيتورينگ جۇرگىزىپ كوردىم. ءدال قازىر سولاردىڭ بارىمەن سالىستىرىپ قاراعاننىڭ وزىندە, قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ اناعۇرلىم تازا دا ءمولدىر بولعانىن باتىل بايانداي الامىن. سونىڭ ىشىندە وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ۆاشينگتوندا كورگەنىم دە مۇنىڭ جولىندا قالادى. وندا اقش پرەزيدەنتتىگىنە تالاسقا 4 كانديدات ءتۇستى. بىراق امەريكالىقتار سولاردىڭ ەكەۋىن – باراك وباما مەن تاعى ءبىر ۇمىتكەردى عانا ءبىلدى.
مەن وسىمەن بىرگە ءبىزدىڭ مونيتورينگ جاساۋدا وراسان زور تاجىريبەمىز بار ەكەنىن دە ايتقىم كەلەدى. جوعارىداعىداي قورىتىندىلاردى سوندىقتان دا بەرە الامىز. تاپ وسى قيسىننان قاراعاندا, قازاقستاندا وتكەن سايلاۋعا وتە رازى بولعانىمىزدى دا اتاپ وتكىم كەلەدى. الەمدە ءوزىن ەڭ دەموكراتياشىل ەل دەپ باعالايتىن اقش-تا ءدال مۇنداعىداي اشىقتىق بولا قويعان جوق.
يۋري سولوزوبوۆ,
رف ۇلتتىق ستراتەگيا ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق باعدارلامالار بويىنشا ديرەكتورى:
– قازاقستاندا پرەزيدەنت سايلاۋىن بولسىن, پارلامەنت سايلاۋىن بولسىن, كەزەكتەن تىس وتكىزۋ جونىندە بىرقاتار تاجىريبەلەر قالىپتاسىپ قالدى. ال بۇل جولعى پرەزيدەنت سايلاۋى ەلدە جاڭا قوعامدىق شىندىقتارعا سايكەس ساياسي ديزاين جاساۋدىڭ كەزى كەلگەندىگىنەن وتكىزىلدى. مۇنى ۋاقىتتىڭ ءوز تالابى تۋدىردى دەۋىمىز كەرەك. مەن بۇدان ەشقانداي سوكەتتىك كورىپ تۇرعانىم جوق. قايتا مۇنىڭ قاجەتتىلىگى الدەقايدا باسىم ەدى. مىنە, وسىنى دەر كەزىندە ۇعىنىپ, قولعا العان ەل تەك ۇتىسقا شىققالى تۇر.
مەن بۇل رەسپۋبليكانىڭ جاعدايىن دا وتە جاقسى بىلەمىن. سوندىقتان, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاڭا مەرزىمگە ەلدىڭ باسشىلىعىنا بارۋعا شەشىم قابىلداۋى بىردەن بولا سالماعان اسىعىس قادام ەمەس ەكەنىن جاقسى ۇعىنامىن. بۇعان بەلگىلى ءبىر جاعدايدا ۋكراينادا قالىپتاسىپ وتىرعان ساياسي داعدارىستىڭ اسەرى بولعانى دا انىق. مەملەكەت باسشىسى كۇللى الەم مەن اينالاسىندا نە بولىپ جاتقانىن انىق بايقاپ, تۋرا ءبىلىپ وتىر. ول جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەرمەن بايلانىستى تۋىنداپ وتىرعان ءۇن قاتۋلار مەن بەلگىسىزدىكتەرگە نازار اۋدارا وتىرىپ, قايتادان اتقا قونعاننىڭ ءجون بولاتىنىن جاقسى ۇعىندى. وتكەلدە ات اۋىستىرمايدى. ال بۇل وتكەلدە قازاقستاننىڭ دا, رەسەيدىڭ دە وزىندىك ورىندارى بار. وسىنى انىق سەزىنگەن كورەگەن باسشى ەلدىڭ تىزگىنى سەنىمدى قولدا قالا بەرۋى ءۇشىن وسىنداي سايلاۋعا سانالى تۇردە باردى. مۇنىڭ دۇرىس بولعانىن ناۋقاننىڭ بارىسى مەن قورىتىندىسى انىق كورسەتتى. وندا حالىق ءوز ليدەرى توڭىرەگىنە توپتاسا تۇسكەندەرىن بايقاتتى.
ءيا, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ءبىر لەگى وسىلاي دەيدى. ولار قازاقستاندا وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ دەموكراتيا پرينتسيپتەرىنىڭ بارلىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىنىن اشىق تا باتىل ايتىپ وتىر. سەنىممەن ايتىپ وتىر. بۇعان قوسا, ولار بۇل جولعى سايلاۋدىڭ بۇكىل قازاقستان حالقى ءۇشىن ناعىز مەرەكەگە اينالعانىن دا جازباي تانىعاندارىن بايقاتتى.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
