سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «ساۋلەت جانە ديزاين» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, سۋرەتشى مايسا ىقىلاسوۆامەن سۇحبات
– مايسا, ومبىدا سۋرەت كورمەسىن وتكىزىپ كەلىپسىز. قانداي تۋىندىلارىڭىز قويىلدى, جالپى, كورمەگە ومبىلىقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعى قاي دەڭگەيدە بولدى؟
– جاقسى ءوتتى, كوڭىل ءبىر كوتەرىلىپ قالدى. كيىز باسۋ ونەرىنە رەسەيلىك قازاقتار ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى. وسى ساپاردان بۇرىن وتكەن جىلى ومبىدا وتكەن «ەۆرازيا-Art» سۋرەتشىلەر كورمەسىنە ءبىر توپ پاۆلودارلىق سۋرەتشىلەر بارعانبىز. سوندا كورمەگە كەلگەن جەر-جەردىڭ سۋرەتشىلەرى كيىزدەن جاسالعان كارتينالارعا قاتتى قىزىققان ەدى. ال, بۇل جولعى ساپارعا ومبىداعى ايماقتىق «ءمولدىر» اتتى ءسىبىر ايماقتىڭ قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ ءتورايىمى التىناي ءجۇنىسوۆا ءسىڭلىمىز باستاماشى بولدى. كورمەگە ومبىلىق قازاقتار, وزگە ۇلت وكىلدەرى, وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر كەلدى. پۋشكين اتىنداعى ورتالىق كىتاپحانانىڭ ۇلكەن زالىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 23 جىلدىعىنا ارنالدى. كورمەگە «مەنىڭ قازاقستانىم» اتتى پەيزاجدار سەرياسى مەن اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ پوەزياسىن ارقاۋ ەتكەن «مۇقاعالي» اتتى گرافيكالىق سۋرەتتەر سەرياسى – بارلىعى 30 تۋىندىم قويىلدى. ءتىپتى, قوي ءجۇنىن بوياپ, كيىزگە باسۋ ارقىلى قالاي ۇلتتىق بۇيىمدار جاساۋ كەرەكتىگى جايلى شەبەرلىك سىنىپتارىن دا وتكىزدىم. ساپار بارىسىندا
سول جەردەگى كوركەمونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, رەسەي سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى قايىرتاي ءامىرعازين, سۋرەتشى امانگەلدى شاكەنوۆ سياقتى ءارىپتەستەرىممەن دە كەزدەستىم. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ومبىداعى كونسۋلى ەلدار قوناەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. ەكى ەل اراسىنداعى مادەني بايلانىسقا قوسقان ۇلەسىم ءۇشىن العىس حات تابىس ەتتى.
– مۇقاعالي اقىننىڭ پوەزياسىنا ارنالعان گرافيكالىق سۋرەتتەردى بۇرىن دا كورمەگە قويىپ پا ەدىڭىز؟
– بۇل سۋرەتتەردىڭ كورمەسىن تۇڭعىش رەت وتكىزىپ وتىرمىن. ونى پەرفومانس ءتۇرىندە, ياعني سۋرەت پەن پوەزيا, مۋزىكا مەن ۆيدەو قوسىپ جان-جاقتى وتكىزدىم. بۇل ورىنداۋشىلىق, شاعىن قويىلىم دەگەندى بىلدىرەدى. پەرفومانس وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارداعى اۆانگارديستەرىنە ءتان ستيل.
– ونەرگە قالاي كەلگەنىڭىز تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– ءبىزدىڭ وتباسى مەنىڭ بالا كەزىمدە وسى ومبى جاقتان اقتوعاي اۋدانىنا كوشىپ كەلدى. كىشكەنتايىمنان سۋرەت سالا باستادىم. بۇل ونەر ماعان انامنان دارىدى. انام ون ساۋساعىنان ونەرى تامعان ادام ەدى. سىرماق جاساۋ, ويۋلار, قۇراق قۇراۋ, كەستەنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قالاي تىگىپ, قالاي جاساۋدى انامنان كورىپ ءوستىم. بالا قيالىم ءومىردىڭ عاجايىپ قۇبىلىستارىن سۋرەت ارقىلى كورسەتكىسى كەلدى. وسى ونەر مەنى جەتەلەپ الماتىداعى تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋىنا الىپ كەلدى. وقۋ بىتىرگەن سوڭ, 1986-1996 جىلدارى سول كەزدە الماتىدا ورنالاسقان «قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ» «الاتاۋ» تەلەارناسىندا سۋرەتشى-كوركەمدەۋشى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. سونىمەن بىرگە, ءوزىڭىز بىلەسىز, ءبىزدىڭ وبلىس ورتالىعىنداعى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىندا «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ, «ابىلاي حاننىڭ اقىرعى كۇندەرى», «حان كەنە», «وتىرار داستانى», «جارقانات», «ەڭ ادەمى كەلىنشەك» سياقتى باسقا دا قويىلىمداردىڭ ساحنالىق سۋرەتتەرىن جاسادىم. كەيىن استاناداعى قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىندا «مۇقاعالي», «سيقىرلى ءشوپ», «اعاسى باردىڭ...» , باسقا دا سپەكتاكلدەردىڭ ساحنالىق قويۋشى سۋرەتشىسى بولدىم.
– ايتپاقشى, ءسىز 1986 جىلدارى تەلەارنانى اتاقتى سىنشى, پاتريوت ساعات اشىمباەۆ اعامىز كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, توراعا بولعان كەزدە جۇمىس جاساعان ەكەنسىز عوي؟
– ءيا. ومىرىمدەگى ۇمىتىلماس ەستەلىك. جەلتوقسان وقيعاسى بولعان جىلدار. ءبارى دە ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا ءوتتى عوي... ساعات اعامەن بىرگە شىعارماشىلىق جۇمىس جاساۋ باقىتى بۇيىردى. تەلەارنادا «شاشۋ», «الاتاۋدىڭ ءان وتاۋى», «تاماشا» ويىن-ساۋىق باعدارلامالارىن بۇكىل قازاق ءسۇيىپ كوردى. وسى باعدارلامالاردىڭ دا بەزەندىرۋ جۇمىستارىن اتقاردىق. ساعات اعامىزدىڭ جەتەكشىلىگىمەن سول كەزدە رەجيسسەر بوتاگوز يسمايىلوۆا, رەداكتور ايسۇلۋ يمانبەكوۆا ءبارىمىز مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «داريعا جۇرەك» اتتى ءبىر ساعاتتىق تەلەۆيزيالىق دەرەكتى فيلم تۇسىردىك. بۇل فيلم مۇقاعالي اقىننىڭ اۋىلى شالكودەدە, قاراساز جەرىندە ءتۇسىرىلدى. ايتپاقشى, داريعانىڭ ءرولىن ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز, پاۆلودارلىق باقىت ايتوۆا بەينەلەدى.
– مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرىنە سۋرەت سالۋعا «داريعا جۇرەك» اسەر ەتتى مە؟..
– ارينە, اسەرى بولدى. استاناداعى قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىندا قىزمەت جاساپ جۇرگەنىمدە تەاتر ۇجىمى سەرىك تۇرعىنبەكوۆتىڭ «مۇقاعالي» دراماسىن ساحنالادى. قويۋشى-رەجيسسەر – بولات ۇزاقوۆ. ال, مەن ساحنالىق كورىنىستەردىڭ سۋرەتتەرىن سالدىم. وسى دراما دا ماعان ۇلكەن وي سالدى, ءوزىم سالعان كورىنىستەر مازالاپ, ولەڭدەرى ويىمنان كەتپەدى
. اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنە ادەتتە كوبىنە ءان جازادى. بىراق, سۋرەت سالىنا بەرمەيدى عوي. بۇل ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پوەزيانى سۋرەتكە اينالدىرۋ, مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرى ەرىكسىز سۋرەت سالۋعا جەتەلەيدى. ولەڭدەرى وزىنەن ءوزى سۋرەتكە سۇرانىپ تۇر. اقىننىڭ ولەڭدەرىن ستۋدەنت كەزدەن باستاپ جاتقا وقيمىن. اقىن مەن سۋرەتشى شىعارماشىلىعىنىڭ ۇندەسۋى زاڭدىلىق دەپ ويلايمىن. مىسالى, «عاشىقپىن», «راۋشان گ ۇلىنە», «سەن گ ۇلىمسىڭ», «يەك ارتقان تەڭىزگە», «ۇنسىزدىك», «تاعى دا كۇز», «جالاڭ اياق قىز», «جارىق دۇنيە-اي!», «ءومىر سۇرەيىك الماسىپ», «باقىت دەگەن», «ماحاببات ديالوگى» سياقتى مۇقاعاليدىڭ ەكى قازاقتىڭ ءبىرى جاتقا بىلەتىن ولەڭدەرىنە جاسالعان گرافيكالىق سۋرەتتەرىم بار. سونىمەن بىرگە «مەنىڭ زامانداستارىم» اتتى پورترەتتەر سەرياسىن جاسادىم. جۇمىستارىمنىڭ ءبارى دە «تۋش, اكۆارەل, مونوتيپيا» جانە كەراميكا مەن باتيك تەحنيكاسىندا ورىندالدى.
– مۇقاعالي پوەزياسىن سۋرەتكە اينالدىردىڭىز. اقىن رۋحى قولداسىن. باياناۋىل مەن ەرتىس وزەنىنىڭ سۇلۋ تابيعاتىن قوي ءجۇنىن بوياپ, تۇرلەندىرىپ, كيىزگە باسىپ شىعارىپ ءجۇرسىز. جۇننەن ويىنشىقتار جاساي باستادىڭىز. جۇنگە قىزىعۋعا نە سەبەپ بولدى؟
– جالپى, پوەزياعا, ولەڭدەرگە سۋرەت سالاتىن سۋرەتشىلەر كوپ ەمەس. ءبىر سەيدۋللين دەگەن سۋرەتشى بولدى, ول كىسى سəكەن سەيفۋلليننىڭ ولەڭدەرىنە سۋرەتتەر سالاتىن ەدى. ال قوي جۇنىنە كەلسەك, بۇل دا وڭاي شارۋا ەمەس ەكەن. بۇل ەندى جاڭالىق ەمەس, بۇرىنعى اجەلەرىمىز, اپالارىمىز قولدانعان قازاقتىڭ كادىمگى ۇلتتىق قولونەرى عوي. ۇمىتىلىپ بارا جاتقان سوڭ, ەندى بىزدەر ونى جاڭارتىپ, جاڭعىرتىپ قايتا قولعا الىپ جاتىرمىز. قوي ءجۇنىن, بوياۋلاردى, سۋرەتتەردىڭ قورشاۋ اعاشتارىن ءبارىن ءوزىم ساتىپ الامىن. قازاقتىڭ ۇلتتىق قولونەرى – كيىزدەن كەسكىندەمە جاساپ, جۇننەن ءتۇرلى ويىنشىقتار, اشەكەي بۇيىمدار جاسايمىن. ەرتىس وزەنىن, باياناۋىل كەلبەتىن, جاسىباي كولىن كيىز بەتىنە باسۋ ءۇشىن قوي ءجۇنىن ءتۇرلى تۇسكە بوياپ, اق بۇلت, كوك اسپان, كوگىلدىر كول, تاۋ, تاس, قاراعايلاردى ورنەكتەپ سالامىن. كيىز كەسكىندەمەسى دەپ اتايمىز. بالا كەزىمدە انام ورنەكتەگەن كيىزدەر كەسكىندەمەسى ەسىمە تۇسەدى. قازاقتىڭ ءتول ونەرى – كيىز باسۋ داستۇرىنە سايكەس جاسالعان «ناۋرىزشا», «تورايعىر كولى», «كۇن شۋاعىنا شومىلعان ءتۇز» اتتى تۋىندىلارىم بار. ءار قازاق بالاسى قىزىلدى-جاسىلدى بويالعان جۇننەن جاسالعان ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتى تەكەمەتتىڭ ۇستىندە ويناپ ءوستى. قوي ءجۇنى قازاقتىڭ باسپاناسى, كيىمى, توسەنىشى بولدى عوي. كيىز ءۇي, قوي ءجۇنىنىڭ ەمدىك قاسيەتى سول سۋسامىر اۋرۋىنا شالدىقتىرمايدى دەيدى ۇلكەندەر. ولاي بولسا, قوي ءجۇنىن قازىر نەگە كادەگە جاراتپاسقا, نەگە ودان ەكولوگيالىق تازا بالالار ويىنشىقتارىن جاساماسقا دەگەن وي كەلدى. كيىز كەسكىندەمەمدە جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىنە ارنالعان, سونداي-اق دالا كورىنىستەرىن بەينەلەگەن تۋىندىلارىم بار. شەتەلدىكتەر قىزىعۋشىلىق تانىتىپ الىپ كەتتى. بويالعان ءجۇندى رەتىمەن ورنالاستىرۋ, سۋرەت جاساپ شىعارۋ وڭاي ەمەس.
– ءوزىڭىز ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ساۋلەت جانە ديزاين ءبولىمىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە قانداي ءۇمىت ارتاسىز؟
– ءوزىمنىڭ بويىمداعى ونەردى ستۋدەنتتەرگە, شاكىرتتەرىمە ۇيرەتۋدەگى ماقسات – سۋرەت ونەرىنىڭ قۇدىرەتىن ءبىلسىن دەيمىن. ۇستاز بولۋ باقىت. وزىممەن بىرگە سۋرەت سالىپ, پوەزيا مەن سۋرەتتى ۇشتاستىرىپ جۇرگەن شəكىرتتەرىم بار. ولار جاس قوي. بولاشاقتا سۋرەت سالا ما, قوي ءجۇنىن بوياپ, كيىز كەسكىندەي مە, əلدە وزدەرىنشە جاڭا ءبىر باعىتقا ىلەسە مە, ۋاقىت ەنشىسىندە. سۋرەتشى بولامىن دەپ قىل قالامدى سەرىك ەتىپ جۇرگەن تالانتتى شاكىرتتەرىم, ستۋدەنتتەرىم بارىنا قۋانامىن. ءوزىمنىڭ جەكە شەبەرحانام بولماعان سوڭ, تالاي جىل اياداي ۇيدە جۇمىس جاساپ جۇرگەن ەدىم. وبلىستىق سۋرەتشىلەر وداعى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى وسەرباي شۇرانوۆقا ريزاشىلىق بىلدىرگىم كەلەدى. بارىمىزدە قازىر شەبەرحانا بار. ول كىسى توراعا بولىپ تاعايىندالعان سوڭ, جەرگىلىكتى سۋرەتشىلەر اراسىندا ەرەكشە سەرپىلىس پايدا بولدى, پلەنەرلەر ۇيىمداستىرىلۋدا, بىرقاتار جوبا-جوسپارلار جاسالدى. مۇقاعالي اقىننىڭ تۋعان كۇنى دە جاقىنداپ قالدى. ولەڭدەرى سۋرەت بولار ساتتەر كوپ بولسىن. سۇيىكتى گازەتىم «ەگەمەن قازاقستاندى» تاياۋدا وتكەن 95 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتايمىن. شىعارماشىلىق تابىستارىمىز مول بولسىن!
– راحمەت اڭگىمەڭىزگە. ايتقانىڭىز كەلسىن!
اڭگىمەلەسكەن
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار.
