ونى كۋلتكە اينالدىرۋ نەلىكتەن قاۋىپتى؟
قازاق ەلى ورتاعاسىرلىق قاراڭعى تۇنەككە ورانعانى جاقسى ما, جوق الدە, ونىڭ عىلىمدى دامىتۋ, مەيىرىم مەن ادىلەتتى نىعايتۋ جولىمەن قۇت-بەرەكەلى مەكەنگە اينالعانى ءجون بە؟ سۇراقتى بۇلايشا قابىرعادان قويۋعا ءبىزدى كەيبىر ءدىن اتىن جامىلعان تەرىس اعىمداردىڭ ارەكەتتەرى ماجبۇرلەپ وتىر. ولار ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدەن مۇسىلمانشىلىقتى ءبولىپ الىپ, ەكەۋىن سوعىستىرىپ قويۋعا بەيىلدى. ولاردان: «سەندەر كىمسىڭدەر؟» دەسەڭ, «مۇسىلمانبىز» دەيدى. «ۇلتىڭ كىم؟» دەسەڭ, «ۇلتىمىز جوق, ءبىز مۇسىلمانبىز» دەيدى. بۇل رەتتە سىرتقى عيبادات امالدارى ولاردىڭ قولىندا قازاق اراسىنا جىك ءتۇسىرۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى بولۋدا. ەندى جەتكىزبەك ويىمىزدى رەت-رەتىمەن بايانداپ كورەلىك. ءدىن مۇسىلماندا قۇدايدىڭ بار جانە ءبىر ەكەنىنە سەنىم «يمان» دەلىنەدى. ويشىل كەمەڭگەرلەر قۇدايدىڭ ءىسىن, عىلىمىن, دانالىعى مەن زاڭدارىن تانىپ-ءبىلۋدى, ءبىر سوزبەن اللانىڭ حيكمەتىن سەزۋدى «شىن يمان», «حاس عيبادات» دەپ اتايدى. وزگە قۇلشىلىقتىڭ تۇرلەرى سىرتقى عيباداتقا جاتادى. ءسويتىپ, يمان – ءدىننىڭ ىشكى سىرى, ال عيبادات ونىڭ كۇزەتشىسى عانا. اباي ايتقانداي, قۇداي جولى (نەمەسە شىن يمان) شەكسىز, ال سىرتقى عيبادات, ماسەلەن, حۇكىم-شاريعات ولشەمى, شەڭبەرى بار نارسە. ار-ادىلەتتى, ادام ءومىرىنىڭ قۇندىلىعىن بارىنەن جوعارى قوياتىن الەۋمەتتىك ورتا قالىپتاستىرۋ – كەز كەلگەن قوعامنىڭ اسىل ارمانى. بىراق, ادامگەرشىلىك مىنەز, ءدىني سانا ءوز-وزىنەن تولىسا المايدى, سول سياقتى يماندىلىق تا تەك عيبادات قىلۋمەن گۇلدەنبەك ەمەس. ەگەر ادام شىن پەيىل, ىنتاسىمەن مەيىرىم, ادىلەتكە تالپىنبايتىن بولسا: «كۇللى تانمەن قىلعان قۇلشىلىقتارىڭ ەشبىرى عادالاتتى مارحاماتتى بەرمەيدى, – دەيدى اباي 38-ءشى قارا سوزىندە. – كوزىڭ كۇندە كورەدى ناماز وقۋشى, ورازا تۇتۋشىلاردىڭ نە ءحالاتتا ەكەندىكتەرىن, وعان دالەل كەرەك ەمەس». تەرەڭدەيىك. اللانىڭ عىلىمى مەن ادامنىڭ عىلىمى بار. مۇلتىكسىز اينالعان اسپان دەنەلەرى, جەردەگى تىرشىلىك يەلەرى, كۇللى جاراتىلىس – اللا عىلىمىنىڭ كورىنىستەرى. بۇل جەردە قۇداي عىلىمى جانە قۇداي ءىسى دەگەنىمىز ءبىر ۇعىم. ال ءدىن ءىسى – تاربيە جولى جانە قۇداي ءىسىن, دانالىعى مەن حيكمەتىن تانىپ-بىلۋگە سايادى. ول – ادامنىڭ رۋحاني ازىعى. ءسويتىپ, ون سەگىز مىڭ عالامدى جاراتۋ جانە ونى مۇلتىكسىز مەڭگەرۋ – قۇداي ءىسى, ال قۇدايدىڭ ءىسى مەن امىرلەرىن ادامنىڭ اقىلى جەتكەن دارەجەدە ءتۇسىندىرىپ, پەندەنى يمانعا ۇيىتۋ – ءدىن ءىسى بولىپ تابىلادى. كورىپ وتىرسىزدار, قۇداي ءىسى مەن ءدىن ءىسىن ايىرا ءبىلۋ اسا ماڭىزدى ەكەندىگىن, ءتىپتى شىن مۇسىلماندىق وسىنىڭ اراجىگىن ايىرۋعا تىرەلمەك. ول ءۇشىن تەرەڭ رۋحاني ءبىلىم كەرەكتىگى ءسوزسىز. تاعى اباي: «ءاربىر ناداننىڭ ءبىز تاريقاتقا ء(دىن جولى) كىردىك دەپ جۇرگەنى, ءبىز بۇزىلدىق دەگەنىمەن ءبىر بولادى», دەپ ەسكەرتەدى. ادامدىق كوركەم مىنەزگە اكەلەتىن رۋحاني بيىككە ءالى جەتپەگەن بولساڭ, «سوپىسىنىپ قىلما ناز» (شاكارىم). ءجا, قاراپايىم حالىق, اتام قازاق قاشان شىن يماندى سىرتقى تاعات, عيباداتپەن شاتاستىرعان ەدى؟ جوق, بۇلاي بولماعان. «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەۋى سونىڭ دالەلى. كوشپەلى ءومىر جاعدايىندا تاعاتتى ورىنداۋ قانداي دەڭگەيدە مۇمكىن بولسا, ونى سول دارەجەدە عانا الىپ, پايداعا اسىرىپ وتىرعان. مۇسىلمان بولۋ – جۇرەك تازالىعىندا دەگەن قاعيدات تۇعىرى كەڭەستىك داۋىردە دە شايقالعان ەمەس. الدىڭعى بۋىن بىزدەردىڭ بالا كەزىمىزدەن كورىپ وسكەنىمىز مىناۋ: ۇلكەندەر جاعى «ءاي, كاپىر-اي» دەپ تەك ادىلدىكتى بەلىنەن باسقان, قياناتشىل قىلىقتارعا بارعان ادامدى عانا سوگۋشى ەدى. ياعني, «كاپىر» ۇعىمى ناماز وقىمايتىن كىسىگە ەمەس, ار-ۇياتتان جۇرداي, قۇدايدىڭ مەيىرىم, ادىلەت زاڭىنان بەيحابار نادانعا قاراتا ايتىلۋشى ەدى. بۇگىنگى تاڭدا سالافيتتەر ءوز باۋىرى – مۇسىلماندى ءدىنسىز دەپ ايىپتايدى (ياعني, كاپىر دەيدى). بىراق, اللا ادامدى ءدىنسىز دەپ ايىپتاۋعا تىيىم سالادى: «سالەم بەرگەندى دۇنيە-م ۇلىككە قىزىعىپ, «ءمۇمىن ەمەسسىڭ» دەمەڭدەر» (4:94). سول سياقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س) دا حاديستەرىندە مۇسىلماندى ءدىنسىز دەۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالادى. ءاربىر ءدىننىڭ رۋحاني جانە عۇرىپتىق جاقتارى بار. ونىڭ رۋحاني جاعى ماڭگى ءارى بۇكىل ادامزاتقا ورتاق. ال عۇرپى, عيبادات جاعى دالا توسىندەگى مايساداي تۇرلىشە بولادى. يسلامنىڭ رۋحاني الەمى ءدىننىڭ ىشكى مازمۇنى, ال عۇرپى, ءداستۇرى ونىڭ سىرتقى ءپىشىنى بولىپ تابىلادى. ايتايىن دەگەنىم, ناماز, ارينە, سەنىمنىڭ سىرتقى ءپىشىنى. ەندى ناماز تۋرالى ايات-حاديستەرگە كوشەلىك. ناماز وقۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جايلى حاديستەردىڭ اسا كوپتىگى پايعامباردىڭ جاڭا ءدىندى ورنىقتىرۋ ميسسياسىمەن تۇسىندىرىلەتىن جايت. ال قۇران كارىم ءماتىنى تۋرالى بۇلاي دەۋگە كەلمەيدى. وندا ناماز وقۋ, ونى ورىنداۋ قاداپ ايتىلعان اياتتار ساناۋلى عانا. اتاپ ايتقاندا, ءمۇمينۇن سۇرەسى, 9-ايات, رۇم سۇرەسى, 31-ايات, باقارا سۇرەسى, 43-ايات, تاحا سۇرەسى, 132-ايات, عانكابۇت سۇرەسى, 45-ايات جانە ت.ب. قۇرانداعى اللانىڭ بۇيرىقتارى ادەتتە نامازبەن بىرگە, زىكىرگە دە قاتىستى. كەڭ ماعىناسىندا زىكىر دەگەنىمىز – اللانى ەسكە الۋ جانە ونىڭ ىستەرىن ويلانۋ. ماسەلەن, عانكابۇت سۇرەسىنىڭ 45-اياتى: «كىتاپتان ساعان ۋاحي ەتىلگەندى عانا وقى دا نامازدى ورىندا. كۇدىكسىز ناماز ارسىزدىقتان, جاماندىقتان تىيادى. ارينە, اللانى ەسكە الۋ, اسا ءىرى نارسە. سونداي-اق, اللا نە جاساعاندارىڭدى بىلەدى», دەگەن. سونىمەن, ناماز تۋرالى اياتتارعا اللانى ەسكە الۋ (زىكىر) جايلى اياتتاردى قوسساڭىز, جيىنى 70-كە تارتا ايات بارى ءمالىم بولادى. ەندى سالىستىرىپ كورەلىك, عىلىم-ءبىلىم الۋعا, ونى ىزدەۋگە قاتىستى اياتتاردىڭ سانى 750-گە جەتىپ جىعىلادى. بارلىق الەمدىك دىندەردەگى سياقتى يسلامنىڭ ىشكى عيباداتى ءھام تىرەگى – اللانىڭ ءىسىن (عىلىم, مەيىرىم, ادىلەت كورىنىستەرىن) تانىپ-ءبىلۋ جانە ادامزاتقا تۇسكەن ءامىرلەرى مەن بۇيرىقتارىنا مويىنسۇنۋ بولىپ تابىلادى. يسلامدىق بەس پارىزدىڭ اۋەلگىسى – ءىشكى يمان, قالعان تورتەۋى (ناماز, ورازا, زەكەت, قاجىلىق) – سىرتقى عيبادات بولىپ ەسەپتەلۋى وسىنىڭ ايعاعى. ءبىرىنشىسى – قۇدايعا جان-دۇنيەڭمەن, ەكىنشىسى – تانىڭمەن قىلعان قۇلشىلىق. جاقسى بولساڭ, قۇلشىلىقتىڭ وسى ەكى ءتۇرىن دە جاقسى تۇت. ماسەلەن, ناماز وقيتىن, بىراق اتا-اناعا قايىرىمسىز, ساباق ۇلگەرىمى تومەن بالادان نە ءۇمىت, نە قايىر؟ ادامنىڭ ىشكى سارايى, شىن يمان گۇلدەنبەگەن حالدە «كۇللى تانمەن قىلعان قۇلشىلىقتارىڭ ەشبىر عادالات-مارحاماتتى بەرمەيدى» (اباي). ءسويتىپ, باستىسى – كوكەيدەگى ساڭىلاۋ, ونىڭ ولشەمى – شىن يمان, ال ناماز – يماننىڭ جەمىسى. بۇعان كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعانىم جايدان-جاي ەمەس, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ باسپالارىنان جارىق كورىپ جاتقان ءدىني ادەبيەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى عيباداتقا, مۇسىلمانشا عىلىمحال ۋاعىزدارىنا ارنالعان. ءدىني جانە پاراسات قۇندىلىقتارى (حالىقتىق تاربيە, وتباسىن قاستەرلەۋ, ءتىلدى دارىپتەۋ, ۇلكەندى سىيلاۋ, قوناقتى ارداقتاۋ, ارۋاققا قۇرمەت, تابيعاتتى ايالاۋ, ت.ب. قاعيدالار) بىرگە ءورىلىپ, تۇتاستىقتا بولعانعا نە جەتسىن. ءدىنىمىز دامۋىنىڭ ءدال قازىرگى كەزەڭىندە نامازدىڭ سالافيا قۇرعان قاقپانعا اينالۋ قاۋپى بايقالىپ وتىر. سالافشى, تاكفيرشى شىركىندەر تازا يسلام ۇعىمىن تەك ءتان قۇلشىلىعىنا, ياكي نامازعا اكەلىپ تىرەيدى. ولار ءدىننىڭ عۇرپى جاعىن تاستاي ۇستانادى, ال قۇراننىڭ ءبۇتىن رۋحى نەدە ەكەنىنە باس قاتىرمايدى. سالافشى عالىمسىماقتار يسلامدى يسلام مادەنيەتىنەن, ال قۇداي ءىسىن ءدىن ىسىنەن ايىرا الماي وزدەرى مىقتاپ شاتاستى, بۇكىل مۇسىلمان قاۋىمىن دا اداستىرىپ ءبىتتى. ناماز – ءدىننىڭ دىڭگەگى, پايعامبار سۇننەتى دەگەن ايقىن قاعيداعا قارسى كەلۋدەن جارىلقاۋشىمىز ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى ساقتاسىن. ناماز ارسىزدىقتى تىيادى. سوندىقتان, نامازحان بولۋ, جالپى تاقۋالىق, ءسوز جوق, جاقسىلىق. دەي تۇرساق تا, نامازدىڭ ورنى مەن رولىنە قاتىستى ءبىراز سىني وي-پىكىرلەرىمىزدى ورتاعا سالدىق. ولاردان ءدىندار وپپونەنتتەر «كۇپىرلىك» يا «دىنسىزدىك» تاڭباسىن تاۋىپ, اتويلاپ ورە تۇرەگەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ءبىلىپ وتىرساق تا, بۇل نازىك تاقىرىپتى اينالىپ ءوتۋدى ءجون كورمەدىك. ونداعى ماقسات – ءومىر تاجىريبەسى از جاستارىمىزدى سوقىر سەنىمنەن, عيباداتتى تابىنۋشىلىققا (كۋلتكە) اينالدىرۋدان ساقتاندىرۋ بولدى. قۇر دىنشىلدىك نەگە اكەلىپ سوقتىراتىنىن اراب ەلدەرى تاجىريبەسىنەن كورىپ وتىرمىز. ابايدىڭ ساجدە قىلۋ تۋرالى: «مەنىڭ قاۋپىم بار, ولار حاس عيبادات وسى ەكەن, قۇدايدىڭ بىزگە بۇيىرعانى, ءبىز وسىنى قىلساق, مۇسىلماندىق كامىل بولادى دەپ ويلايدى» (38-ءشى قارا ءسوزى), دەپ ەسكەرتەتىنى سول. «ادامدى ءسۇي, اللانىڭ حيكمەتىن سەز». بىلە بىلسەك, ادام بولۋ ونەرى دە, حاس عيبادات پەن كامىل مۇسىلماندىق تا وسى وسيەتتە تۇنعان. ومىردەگى دە, دىندەگى دە ءتۇزۋ جولىمىز وسى بولسا كەرەك. سونداي-اق, قوعامنىڭ ماقساتى – جاستاردى عىلىم-بىلىمگە ءۇيىر قىلۋ, ادال ەڭبەككە باۋلۋ ەكەنىنە كىم تالاسار؟ ءسوز سوڭى, قازىرگى قازاق قوعامىن مازالاپ وتىرعان اسىرە ءدىنشىلدىك فاكتىلەرىنىڭ ورىستەۋىنە «كىنالى» ساۋد ارابياسىنان جالاۋ بولىپ جەتكەن «تازا يسلام» (سالافيزم) دوكتريناسى دەمەسكە لاجىمىز جوق. تاۋحيد پەن نامازدى جامىلعان سالافيا يدەولوگياسى قازاق ەلىنە ورتاعاسىرلىق قاراڭعىلىق تۇنەگىن قايتا ورناتقىسى كەلەدى. ەڭ ۇلكەن قاۋىپ, مىنە, وسى دەمەكپىن. اسان وماروۆ, ابايتانۋشى عالىم. استانا.
