نامىس قايراعى شىڭداعان

الەمدەگى ەكى جۇزدەن ءسال اسىپ تۇسەتىن مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ تەرريتوريالىق اۋقىمى مەن جەرىنىڭ كەڭدىگى جونىنەن ورتاق وتانىمىز – قازاقستان العاشقى وندىقتىڭ قاتارىنا كىرەدى. ال حالقىمىزدىڭ سانى جونىنەن وكىنىشكە قاراي, بۇلاي دەي المايمىز. مەملەكەتتەر اراسىنداعى كەيىنگى ورىنداردىڭ قاتارىندامىز. «كوپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» دەيدى دانا حالقىمىز. تۇرعىنداردىڭ سانى نەعۇرلىم كوپ بولعان ەلدەر ءبىر جاعىنان سوعۇرلىم نىق, ەڭسەلەرى بيىك كورىنەتىنى بار. مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان دەموگرافيالىق ساياساتقا دا ايتارلىقتاي كوڭىل ءبولىنۋى, الداعى جىلداردا ەل حالقىنىڭ سانىن جيىرما ميلليونعا جەتكىزۋ جونىندە كەشەندى كوزقاراس قالىپتاسۋى ەل ىشىندەگى حالىقتىڭ سانىن كوبەيتۋ نيەتىنەن تۋىنداعانى بەلگىلى. ءسوز جوق, كەز كەلگەن ەلدەگى حالىق سانى ءبىرىنشى كەزەكتە تابيعي ءوسىم ەسەبىنەن كوتەرىلەدى. بۇل فاكتوردى تۇرعىرلاندىرا ءتۇسۋدىڭ تاعى ءبىر باستى جولى دۇنيەنىڭ ءتورت تۇكپىرىنە تارىداي شاشىراپ كەتكەن وتانداستارىمىزدىڭ ەلگە كەلۋىنە جول اشۋ. سوعان جاعداي تۋعىزۋ. وسىلاي بولدى دا. الايدا, ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز ب.امىرعاليەۆ رەسەيدەن اتاقونىسى قازاقستانعا ورالعان كەزدە ەلىمىز ەگەمەندىك العانىنا نەبارى ءۇش اي ۋاقىت وتكەن ەدى. بۇل سوناۋ 1992 جىلدىڭ ناۋرىزى بولاتىن. وعان ەلگە كەلۋ جونىندەگى ۇسى­نىس رەسپۋبليكامىزدىڭ شالعاي ءوڭىر­لەرىنىڭ ءبىرى, سول كەزدەگى جانىبەك اۋدانىنىڭ اكىمى ساميعوللا ورا­زوۆتىڭ تاراپىنان تۇسكەن-ءدى. ول ونى وزىنە ورىنباسارلىق قىزمەتكە شاقىردى. اشىعىن ايتقاندا, بولاتتىڭ رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وبلىسىندا ءوزىنىڭ ماماندىعى بويىنشا اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتى دە ورتان قولداي ەدى. جۇمىس ىستەسە جانىپ, قۇلشىنىپ تۇراتىن جىگىتتى ەلتون مەن پريوزەرنايا ءوڭىرى­­نىڭ بارلىق تۇرعىندارى جاندارى­نا جاقىن تۇتتى. جاس تا بولسا, باس بولا بىلگەن جوعارى ءبىلىم­دى قۇرىلىس مامانىنىڭ جەتەكشى­لىگىمەن تۇرعىزىلعان ۇيلەر جانە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق نىساندار ءوزىنىڭ ايرىقشا اجارىمەن كوز تارتتى. «پروراب بولساڭ, بولاتتاي بول!» دەگەن ءسوز دە رەسەيلىك تۇرعىن­داردىڭ اراسىندا ءجيى ەستىلەتىن. ارينە, قازاقستاندىق جاس اۋدان باسشىسى ساميعوللا دا ءوز قاتار­لاسىنىڭ بويىنداعى مۇنداي ىسكەر­لىك قابىلەتتىڭ تەرەڭدىگىنەن جاقسى حاباردار بولاتىن. ونىڭ بولاتتى ەگەمەندىگىن ەندى العان ەلگە بىرلەسىپ قىزمەت اتقارۋعا شاقىرۋىنىڭ دا ءبىر سىرى وسىندا جاتقان. رەسەيلىك قانداسىمىز بولات امىرعاليەۆتىڭ قازاقستانعا كەلۋ جونىندەگى ويىن اناسى دا قۇپتادى. ءسويتىپ, كوپ كەشىكپەي سول كەزدە وتىزدى ورتالاي قويماعان قازاقتىڭ قايسار جىگىتتەرى ەلىمىزدىڭ شالعاي اۋدانىندا ءىستى بىردەن ورنىنان جىلجىتىپ, قوزعاپ, دوڭگەلەنتىپ الىپ كەتكەنىنە كۋا بولا الامىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دا­رىنداعى قيىندىقتارمەن ەڭ ءبى­رىنشى جاڭا قازاقستاندىق باسقارۋ قۇرىلىمى – اكىمدىك ينستيتۋتتىڭ تومەن جانە ورتا بۋىنىنىڭ وكىلدەرى بەتپە-بەت كەلدى. ويتكەنى, ولار سول ءبىر كۇردەلى كەزەڭنىڭ سىني تۇسىندا حالىقتىڭ اراسىندا بولا ءجۇرىپ رەسپۋبليكادا باستالعان رەفورمالار مەن ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ناتيجە بەرەتىنىنە حالىقتىڭ كوزىن جەتكىزۋگە تىرىس­تى. بۇعان قوسا وزدەرىنە بەرىلگەن وكىلەتتىك پەن مۇمكىندىك شەڭبە­رىندە تۇر­عىنداردىڭ قالىپتى تۇرمىس كە­شۋىنە قاجەتتى جاعدايلاردى جاساي ءبىلدى. بۇل پىكىرىمىزدىڭ ب.ءامىر­عاليەۆكە دە تىكەلەي قاتىسى بار. كەيىن قازاقستاننىڭ باتىستاعى قاقپاسى – ورال قالاسىنا اۋىسقان بولات ءجازيت ۇلىنىڭ بۇدان كەيىنگى ەڭبەك, جۇمىس ساتىلارى جول قۇرىلىسى جانە ونى پايدالانۋ قىزمەتىمەن, تۇرعىن ءۇي جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالالارىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ كەلەدى. جەكە بيزنەسپەن دە اينالىستى. ونىڭ ءورىسى دە الدىڭعى ايتىلعان جول-قۇرىلىس ماسەلەلەرىمەن ۇندەس, ىڭعايلاس جۇرگىزىلدى. بۇگىندە تۋعانىنا سەكسەن جىل تولىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قادىر مىرزا ءاليدىڭ وشپەس ولەڭدەرىنىڭ ءبىر شۋماعى: «جۇمىس دەسە, جانىن بەرگەن جىگىتتىڭ, جامان ادام بولۋ ءوزى مۇمكىن بە», دەپ كەلۋشى ەدى. ءيا, جۇمىس ىستەسە, ەڭبەك دەسە وزىنەن ءوزى ەلەگىزىپ, تىقىرشىپ, ارقالانىپ, تاۋ قوپارارداي بولىپ وتىراتىن, سونى ىسىمەن دالەلدەي بىلگەن ادام – ەڭ قۇرمەتتى ادام. جاقسى – ىسىمەن جاقسى. بولات امىرعاليەۆ – وسىنداي ازامات. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ۋاقىتپەن ساناسۋ تابيعاتىنا مۇلدەم جات. ەلدىڭ كوممۋنالدىق-شارۋاشىلىق جۇيەسىنە ءدال وسىنداي ەڭبەككەر ەرلەر كەرەك. ايتپەسە بۇل سالا ويداعىداي وركەندەپ دامي المايدى دەسەك قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز. بۇگىندە ورال قالالىق اكىم­دىگى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمى كوپ سالالى مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق جول پايدالانۋ كاسىپورنىنىڭ جەتەكشىسى قىزمەتىن اتقاراتىن بولات امىرعاليەۆتىڭ اتالمىش سالانىڭ قالىپتى دامۋى­نا قوسىپ وتىرعان ەڭبەگى ەلەۋلى. وسى ارادا «قابىرعاسىن قاۋساتىپ, ءبىر-بىرىندەپ سوكسە دە, قاباعىن شىتپاس ەر كەرەك, ءبىزدىڭ بۇيتكەن بۇل ىسكە», – دەگەن داۋىلپاز اقىن, باتىر بابامىز ماحامبەتتىڭ ولەڭى دە ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. تاعى ءبىر شىندىق – ەرىنشەك, ەڭبەك ەتۋگە جەلكەسىنىڭ قىرى جىبەرە بەرمەيتىن جالقاۋ جان كوممۋنالدىق جۇيەدە ءبىر كۇن تۇگىل, ءبىر ساعات ىستەي الماسا كەرەك. بۇل ناعىز قۇس ۇيقىلى ادامنىڭ قىزمەتى. – ءبىزدىڭ قىزمەتىمىز كۇنمەن دە, تۇنمەن دە, جىلمەن دە ەسەپ­تەلمەيدى. ءتىپتى, تاۋلىگىنە ءبىر ساعات قانا ۇيىقتايتىن نەمەسە مۇلدەم كوز ىلمەيتىن كەزدەر دە بولىپ تۇرادى. ويتكەنى, جۇيەنىڭ ءتارتىبى مەن تالابى سونداي. مۇندايدا قالعىپ قالا بەرۋگە بولمايدى. مەن عانا ەمەس سالادا قىزمەت جاسايتىن ارىپتەستەرىمنىڭ ءبارى دە سولاي جاسايدى. قاجەت جەرىندە قىزمەت ورنىنان تابىلادى, – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە اتالعان كاسىپورىن جەتەكشىسى بولات امىرعاليەۆ. قالاي دەگەندە دە كوممۋنالدىق قىزمەت جۇيەسىنسىز رەسپۋبليكانىڭ ءبىر دە ءبىر قالاسىنىڭ قالىپتى تىرلىگىن كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل كەز كەلگەن شاھاردىڭ كۇرە تامىرى ىسپەتتەس وتە جاۋاپ­تى سالا. بۇل ءوز كەزەگىندە جول, سۋ, گاز, جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگياسى قىزمەتتەرىمەن قالا تۇرعىندارىن جۇيەلى ءارى ۇزدىكسىز قامتۋ دەگەن ۇعىممەن پاراپار. بۇگىندە مەملەكەتىمىزدە كوممۋنالدىق-شارۋاشىلىق جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جونىندە كەڭ اۋقىمدى شارالار بەلگىلەنگەن. ورتالىقتان باستاۋ العان بۇل ءىس قازىر وڭىرلەرگە قادام باسىپ كەلەدى. سوعان سايكەس ورال قالاسىندا دا ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلۋدا. بۇل ءىستىڭ بەل ورتاسىندا كەلە جاتقان سالا جەتەكشىسى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ بۇدان دا گورى جەدەلىرەك ءارى اۋقىمدى­راق, تولىققاندى بولا تۇسكەنىن قولدايدى. ءبىز بىلەتىن بولات ءجازيت ۇلىنا ءتان تاعى ءبىر تاماشا ادامگەرشىلىك قاسيەتتىڭ ءبىرى ەرلىك نامىس پەن ەلدىك نامىستىڭ تۋىن تەڭ ۇستاي ءبىلۋى. ونى قاي كەزدە دە جىقپاۋى. ول – تۇلا بويى نامىستان جاراتىلعان جان. قوعامدىق ومىردە نامىستىڭ سىنعا تۇسەتىن كەزى كوپ. بۇل قاجەت جەرىندە بۇعىپ, بۇقپانتايلاپ قالماۋ, نەگىزسىز ورتاق ىسكە پايداسى تيمەيتىن تياناقسىز پىكىر مەن ورەسى تومەن ءىستىڭ جەتەگىندە كەتپەۋ. ال ەلدىك نامىس دەگەندە ول تۇتاس وتانشىلدىق سەزىم مەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم ۇعىمىن ۇنەمى جوعارى ۇستاي بىلەتىنىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. البەتتە وتانشىلدىق رۋح – سوزبەن ەمەس ىسپەن تانىلادى. بولات امىرعاليەۆ ءوزىن جايداق سوزبەن ەمەس, ونەگەلى ىسىمەن, قايتپاس قايسار قايراتىمەن كورسەتە بىلگەن قازاقتىڭ نار ۇلى. بۇل تۇرعىدا ول ءوز وي-پىكىرىن ىرىكپەي, كۇلبىلتەلەمەي تىكە ايتا الادى. بولات امىرعاليەۆ نامى­سىنىڭ قايراعىن جانىپ-جانىپ الىپ, ىسكە الاڭسىز كىرىپ كەتۋدى ءوز ءومىرىنىڭ باستى ۇستانىمىنا اينالدىرعان. ءبىز بۇگىن اڭگىمە جاساعان ەلدىڭ كوم­مۋنالدىق شا­رۋا­شىلىق سالاسى ىرعالىپ-جىر­عالۋ مەن سىلبىر­لىقتى جانە سالدىر-سالاقتىقتى كوتەرمەيدى. وعان جەدەلدىك پەن ىسكەرلىك جانە كاسىبيلىك پەن بىلىكتىلىك قاجەت. ەدىل مەن جايىققا تەڭ پەرزەنت بولات ءجازيت ۇلى ءدال وسى قاسيەتتى وزىنە سەرىك ەتە بىلگەن سالانىڭ ءوز وكىلى. تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان». ورال. سۋرەتتە: بولات امىرعاليەۆ.