سەرىكبول قوندىباي – كۇنتەكتى قاھارمان

ميفولوگيانى قالىپتاۋ

سەرىكبول ءوز تۇسىنىگىندە ميف – «ناق­تى ءبىر تاريحي ۋاقىتتا, ناقتى ءبىر گەو­گرافيالىق كەڭىستىكتە, ناقتى ءبىر ساياسي, الەۋمەتتىك, مادەني, شارۋاشىلىق جاعدايىندا تىرلىك ەتىپ جاتقان ادامزات قوعامىنىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتا جانە ونىڭ قالاي پايدا بولعاندىعى, سول ادامعا ىقپال ەتەتىن سىرتقى-ىشكى كۇشتەر, ادام جانە ونىڭ قالاي پايدا بولعاندىعى, ءوز قوعامىنىڭ عالامداعى ورنى, دارەجەسى تۋرالى تۇسىنىكتەرىنىڭ جيىنتىعى... دەمەك, قازاق ميفولوگياسى دا جۇرت ويلاعانداي, قاراپايىم دۇنيە ەمەس, مول اقپاراتتى بويىنا جاسىرىپ تۇرعان جۇمباق عالام, اسىل مۇرا, كونە وركەنيەت كۋاگەرى».

قازاقتىڭ سوزدىك قورىندا, فولكلورىندا, ادەت-عۇرپىندا, مىنەز-قۇلقىندا, سەنىم-نانىمىندا, ماتەريالدىق مۇرا­سىندا ساقتالىپ قالعان ميفتىك موتيۆ­تەردىڭ رەالدىق بولمىس-ءبىتىمىن تانىپ, دۇرىس جورۋدىڭ وزىندىك كىلتىن ۇسىنىپ, قازاقتاعى ميفولوگيانىڭ بولمىسىن تەك رەكونسترۋكتسيالاۋ جولىمەن عانا تانۋعا بولاتىنىنا باعىت سىلتەيدى, جاڭا يدەالداردىڭ باستاۋ نۇكتەلەرىن انىق­تاۋعا ۇلەس قوسادى.

بۇنىڭ نە كەرەگى بار دەگەن سۇراق تۋى مۇمكىن. ءميفتى كوپ ادام ەرتەگى, وتىرىك, قيالي اڭگىمە دەپ تۇسىنەدى. ءارى كەتسە, فولكلورتانۋدىڭ ءبىر سالاسى. بۇل – XVIII-XIX عاسىرداعى پىكىر. XX-XXI عاسىرداعى گۋمانيتارلىق عىلىمدا ميفكە كوزقاراس قاتتى وزگەردى, ۇلتتىڭ ساناسىن, ءتۇپساناسىن دا ميف ارقىلى زەرتتەۋگە بولاتىنى انىقتالدى. سەرىكبول ايتقانداي, «ميفولوگيا, ميف – ويدان شىعارىلعان قيال ەمەس, ول – وتكەن زاماننىڭ ادامىنىڭ شىندىعىن بويىنا ساقتاپ قالعان اتا-بابا سارقىتى. ول – وتكەندى سانالى تۇردە بۇرمالاۋدىڭ, جالعاندىقتىڭ ەسكەرتكىشى ەمەس, بىرنەشە مارتە بۇكتەتىلىپ, ورالىپ, اقيقاتى مەن قاتەسى قاتار ورىلگەن, ەرىكسىز شاتاسۋدىڭ توزاڭىنىڭ اراسىندا بايقالماي قالعان اقيقاتتىڭ ءورىم قامشىسى».

فريدريح نيتسشە ءميفتى كەز كەلگەن دەنى ساۋ مادەنيەتتىڭ كوكجيەگىن قورشاپ تۇراتىن, سول مادەنيەتتى, سول حالىقتىڭ ساناسىن قورعاپ تۇراتىن شەكارا دەپ بىلگەن. بىزگە سول شەكارا اسىرەسە قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە قانشالىقتى كەرەك ەكەنى ءسوزسىز تۇسىنىكتى.

سەرىكبول ءۇش ساتىلى جۇيە جوبالاعان. بىرىنشە كەزەكتە ميفولوگيانىڭ زەرتتەلۋى قاجەت دەپ, ەكىنشى كەزەكتە ورىس-سوۆەتتىك عىلىمدارىنىڭ ءالسىز كوشىرمەسى رەتىندە قالىپتاسقان بۇكىل گۋمانيتارلىق تەوريالىق عىلىمدار (فيلولوگيا, تاريح, پسيحولوگيا, فيلوسوفيا, مادەنيەتتانۋ, ت.ب.) ۇلتتىق تامىردان ءنار الىپ, ءوزىنىڭ تابيعي نەگىزىن تابۋ كەرەك دەپ, ءۇشىنشى كەزەكتە, سول عىلىمداردىڭ جەمىسىن پايدالانىپ, ءارتۇرلى ونەر, ادەبيەت, باسقا قوعام ءومىرىنىڭ سالالارى دامۋ كەرەك دەپ تاپقان. باتىستىڭ بۇكىل ونەرى مەن ادەبيەتى, كەرەك دەسەڭىز, مەملەكەتتىك جانە قۇقىقتىق جۇيەلەرى ءالى كۇنگە دەيىن ءتاۋرات, باسقاشا ايتقاندا, سەميت حالىقتارىنىڭ ميفولوگياسىنىڭ جانە كونە گرەكيا مەن ريم ميفولوگياسىنىڭ نەگىزىندە دامىپ جاتىر.

سەرىكبول ءوزىن قالجىڭداپ, قازاق مي­­فولوگياسىن زەرتتەۋگە قاجەت بولعان نار­­سەلەردى (مىسالدار, تاقىرىپتار, يدەيا­­­لار) ەسەپكە الىپ, باسىن ءبىر كىتاپقا قو­­­سىپ, تۇگەندەۋمەن اينالىساتىن زاۆ­حوز­­­بىن دەيتىن. ارينە, ونىڭ ەڭبەگى جاي جي­­ناق­تاۋشى, جۇيەلەۋشى دەڭگەيىنەن ول­شەۋ­­سىز بيىك. دۇرىس جۇيەگە ءتۇسىرۋ ءۇشىن تەو­­­ريالىق نەگىز كەرەك: د.مەندەلەەۆتىڭ حي­ميا­لىق ەلەمەنتتەردىڭ پەريودتىق جۇ­­­يەسىن جاساۋعا دەگەن تالپىنىسى حيميا عى­لىمىنىڭ مۇلدەم جاڭا باعى­تىن اش­تى, كوپتەگەن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ەلە­مەنتتەردى اشۋعا جاعداي جاسادى. باس­تى نار­سە – مەندەلەەۆ ءوزى جاساعان جۇ­يە­گە دۇ­رىس نەگىز, كلاسسيفيكاتسيانىڭ ءپرين­تسي­پىن تاپتى. سەرىكبول دا سول سياقتى مي­فولو­گيا عىلىمىن ەمپيريكالىق, ماز­مۇن­داۋ قالىپتان تەوريالىق, ەۆريس­تيكالىق ماڭىزى بار عىلىمعا اينالدىردى.

وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, مى­سال كەلتىرەيىن... سەرىكبول اشقان كوپ­­­­­تەگەن جاڭالىقتىڭ ءبىرى – قازاق حال­قى­­نىڭ اڭىزدىق اتاسى الاشا حانعا قا­تىس­تى. الاشا حان قازاقتىڭ العاشقى حانى عانا ەمەس, ونىڭ ەسىمى وسى ەتنوستىڭ ەكىن­­شى ەسىمىنە (پاترونيم) اينالدى. كەڭ تارالعان اڭىزدارعا دەن قويساق, الاشا حاننىڭ, ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ اتى الاپەس اۋرۋمەن بايلانىستى ەكەن. ءبىرتۇرلى جا­عىمسىز جاعداي. سەرىكبول بولسا, الاشا حان­نىڭ باستاپقى بەينەسى كۇنتەكتىلىك­پەن بايلانىستى ەكەنىن, ول – بۇل دۇنيەگە ۇيلەسىمدىك پەن ءتارتىپ ورناتاتىن كۇ­ن­تەكتى قاھارمان (سوليارنىي گەروي), قو­عام قۇراتىن ساناتكەر (كۋلتۋرنىي گەروي) ەكەنىن عىلىمي تۇردە بۇلجىماستاي ەتىپ دالەلدەدى. ونىڭ الاشۇبارلىعى, كەي­بىر باسقا فولكلورلىق كەيىپكەرلەردىڭ تۇكتىلىگى سياقتى – سول كۇننەن تاراعان قاھارماننىڭ بەلگىسى. كەيىنگى فولكلوردا العاشقى سيپاتى ۇمىتىلىپ, قارا­بايىرلانىپ (دەميفولوگيزاتسيا) الاپەس­پەن تۇسىندىرىلە باستاعان.

بۇل جەردە ماعجاننىڭ ءسوزى ەسكە ­امالسىز تۇسەدى:

ەرتە كۇندە وتتى كۇننەن گۋن تۋعان,

وتتى گۋننەن وت بوپ ويناپ مەن تۋعام...

مەن – كۇن ۇلى, كوزىمدە كۇن نۇرى بار...

ءيا, اقىن ميفولوگيادان حابارى بول­ماسا دا, سول ءبىر اقيقاتتى تۇيسىكپەن سەزگەن. ك.گ.يۋنگ بۇنى «ۇجىمدىق بەي­سانانىڭ ارحەتيپى» دەپ اتاعان. ارحەتيپ دەگەنىمىز – كونەدەن كەلە جاتقان, حالىق­تىڭ ءتۇپساناسىندا مىڭداعان جىلدار ساقتالىپ, اندا-ساندا جاڭعىرىپ وتىراتىن بەينەلەر, قۇرىلىمدار. ولاردىڭ جاڭعىرعانى سول حالىققا قۇت تا بولۋى مۇمكىن, حالىقتىڭ جاڭادان تۇلەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن, سانانىڭ ىندەتىنە دە اينالۋى مۇمكىن. جالپى, سەرىكبولدىڭ ءبىر ماقساتى – قازاقتىڭ ساناسىن جاڭعىرتاتىن رۋحاني تەتىكتەردى تابۋ بولدى. ءبىر عاسىر بۇرىن الاششىل اقىندار «ويان, قازاق!» دەپ تەبىرەنسە, سەرىكبول ءميفتى «دۇرىس تالداۋ ارقاسىندا بۇگىنگى, پەندە قازاقتىڭ قانىندا, تانىندە, تۇيسىگىندە ورىن الىپ, بىراق ارەكەت جاساۋعا دارمەنسىز بولىپ وتىرعان «باسقا (ماڭگى) قازاق» – «ىشكى قازاقتىڭ» نەمەسە «ارعىقازاقتىڭ» تانىمى مەن سەنىمىن وياتا الامىز...» دەپ سەنگەن. سول ءۇشىن 2004 جىلى شىققان «ارعىقازاق ميفولوگياسى» اتتى سوڭعى تورتتومدىقتى «ۋا, ءتاڭىرiم! قازاقتىڭ تابىسىنان بۇرىن نامىسىن قايتارىپ بەرە كور! ءتاڭىرiم, قازاقتى جانە قازاقستاندى جارىلقا!» دەپ باستايدى.

سول كىتابىنىڭ كىرىسپە سوزىندە بىلاي جازادى: «ميفكە ورالۋ» – سيقىرلى, قاسيەتتى جانە تاڭعاجايىپ ەل – جارقىن قازاق ەلىنە – «ماڭگى ەلگە» قايتىپ ورالۋ دەگەندى بىلدىرەدى. كيەلى قازاقتىڭ ماڭگى ەلى – رەالدى گەوگرافيادا ەمەس, ءبىزدىڭ سانامىز بەن تۇيسىگىمىزدە, ياعني ءاربىر قازاقتىڭ ىشىندە ورنالاسقان, ابدەن تۇمشالانىپ, شاڭ باسىپ, تانىلماي جاتقان «ىشكى ەلىمىزدە». مىنە, ميفولوگيا – وسىنداي كيەلى كەڭىستىكتى قايتادان تانىپ بىلۋگە جول اشىپ بەرەتىن كىلتتەردىڭ ىشىندەگى نەگىزگىسى... ارينە, مەن ايتقان قيسىندار – بۇكىل قوعامنىڭ دەرتىن جازاتىن ەمدەۋ ءتاسىلى ەمەس, «ەمىن تاپتىم» دەسەم, قۇدايدىڭ الدىندا دا, ادامنىڭ الدىندا دا كۇپىرلىك بولار ەدى. بىراق... ۇلتىمىزعا ءتان پارىقسىزدىقتى باسەڭدەتۋگە بولادى عوي دەپ ويلايمىن, ۇمىتتەنەمىن».

جاستارعا ۇلگى بولارلىق تۇلعا

ءتىل تۋرالى كوپ ايتىلىپ تا, جازى­لىپ تا ءجۇر. سەرىكبول بۇل تاراپتا دا بىرە­­گەي وي ايتقان. بىرىنشىدەن, ول قازاق ءتىلى, قازاق ءسوزى مىڭداعان جىلدىڭ اقپا­راتىن ساقتاعانىن كورسەتەدى. عالىم ءۇشىن ءبىزدىڭ ءتىلىمىز – ميفولوگيانى قالىپقا كەلتىرەتىن بىردەن-ءبىر قۇرال. قاراپا­يىم بولىپ كورىنەتىن ءسوزدىڭ تىلسىمىن اشقاندا ادام امالسىز تاڭعالادى ەكەن. مىسالى, باتىس عىلىمى كوپ جازعان, كوپ­تەگەن كونە قۇدايلاردىڭ ەسىمدەرىنە جانە ميفولوگيالىق ۇعىمدارعا (اتاقتى ۆالگاللا, ەليسەي جازيراسى, ەليزيۋم سياقتى) نەگىز بولعان «يندوەۋروپا­لىق» كونە ءتۇبىر «ەل», «ۆال» كادىمگىدەي تۇرىكتىڭ ء«ولۋ» دەگەن سوزىنەن شىققان ەكەن. زەرتتەۋشى ءبىر تاڭبادان بۇكىل ءسوزىمىزدى, ال ءبىزدىڭ سوزدەردەن باسقا, ادامزات تاريحىندا «جەتەكشى رولگە» يە حالىقتاردىڭ ەڭ كەرەمەت دەگەن سوزدەرىن شىعارادى. جانە ءبىزدىڭ بابالارىمىز سوزدەردى جاراتقاندا ولاردان الدەقايدا كوپ ءبىلىپ, سوزگە الدەقايدا كوپ ماعىنانى ەڭگىزگەنىن دالەلدەيدى.

27 جاسىندا مۇگەدەك بولعان سەرىك­بول قالعان عۇمىرىن قازاق رۋحىن وياتامىن دەپ توعىز جىلدا 15 توم ەڭبەك جازىپ شىققان. جاي عانا ەڭبەك ەمەس, ءار بەتىندە عىلىمي جاڭالىق اشىپ, ەۋرو­پوتسەنتريستىك قاساڭ تەوريالاردىڭ ىرگە­تاسىن بۇزعان زەرتتەۋلەر. 2004 جىلى سەرىكبول قايتىس بولعاندا, ونىڭ عىلى­مي ەرلىگىنىڭ قاينار كوزى جايىندا تاريحشى اعامىز قويشىعارا سالعارا ۇلى: «بۇل قۇدىرەتتىڭ اتى ماھاببات. تۋعان حالقىنا, تۋعان ەلىنە دەگەن ۇلى ماھاب­بات» دەپ ايتقان ەدى.

سودان بەرى اتتاي جيىرما جىل ءوتتى. وسى جيىرما جىلدا سەرىكبولدىڭ مۇرا­سىنا ارنالعان تالاي رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىك عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكەن. العاشقى كونفەرەنتسيالار­دىڭ بىرىندە زەرتتەۋشى, جازۋشى تالاس­بەك اسەمقۇلوۆ: «مەن ءۇشىن سەرىك­بول قوندىبايدىڭ شىعارماشىلىعى تاڭعا­جايىپ فەنومەن. بۇل – حالىقتىڭ, ۇرپاقتىڭ كوكىرەگىنە ءۇمىت ەگەتىن بىرەگەي قۇبىلىس. سەرىكبول جاڭا عىلىمنىڭ ەمەس, ءبىر كەزدەگى قازاقتىڭ ءوز توپىراعىندا پايدا بولعان, تامىر سالعان, زامانىنا لايىق ۇلكەن دارەجەگە جەتكەن, ودان كەيىنگى زاماندا دا جاڭا قۇرالدارمەن قارۋلانىپ, الەمدىك عىلىمنىڭ كوشباسشىسى بولۋعا لا­يىق, الايدا, كەيىنگى مىڭجىلدىق قان­­دى تاريحتىڭ كەسىرى مەن قىساسىنان تا­مىرى سەمىپ سۋالعان وتاندىق عىلىم-ءبىلىم­دى, تولىقتاي ۇلتتىق مۇددەگە باعىن­دى­رىلعان قازاق عىلىمىنىڭ, قازاق ءبىلى­مى­نىڭ ەسكى جۇلگەسىن تاۋىپ, سوعان جان ءبىتى­رۋشى ادام, تاعى دا قايتالاپ ايتايىن, ارى­دا­عى ۇلى بابالارى فارابي­لەر مەن جاۋ­ھا­ريلەردىڭ, بيرۋنيلەردىڭ, كۇنى كەشە عانا ءومىر سۇرگەن شوقان اتا­لارىنىڭ, احمەت پەن ءاليحان, الكەي اتالارىنىڭ زاڭ­دى جانە ادال مۇراگەرى», دەپ ايتقان ەدى.

مارقۇم بولعان سەرىكبولعا حالىق قاھارمانى اتاعىن بەرىپ, ونىڭ جار­قىن بەينەسىن قازىرگى جاستارعا ۇلگى رەتىندە ناسيحاتتاساق دەگەن وي دا جيىرما جىلدان بەرى ايتىلىپ جاتىر. ويتكەنى ول ناعىز قازىرگى زاماننىڭ قاھارمانى, جاستارعا ناعىز ۇلگى بولاتىن تۇلعا – ەلىن شەكسىز سۇيگەن, تاباندى دا وزىق وي ەڭبەگىنىڭ قاھارمانى. استانا قالاسىنىڭ كوشەلەرىنىڭ بىرىنە تۇتاس تۇركى الەمىنىڭ بيىك رۋحىن تانىتاتىن تۇلعا رەتىندە سەرىكبول اتىن بەرۋ جايىندا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ايتىپ كەتكەن ەدى. 2023 جىل­دىڭ 3 تامىز كۇنگى وتىرىسىندا استانا­نىڭ ونوماستيكالىق كوميسسيا سوعان سايكەس شەشىم قابىلداعان ەدى. سول شەشىم وسى جىلى ىسكە اسسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى دەگىم كەلەدى.

س.قوندىبايدىڭ 15 تومدىق مۇرا­سىنان كەيبىر ۇزىندىلەر كەلتىرسەك.

«ابىروي زاڭى»

«ابىروي» دەگەنiمiز – كەز كەلگەن قا ­زاق تاراپىنان ورىندالۋعا تيiس ءجۇ­رiپ-تۇرۋ ەرەجەسi (كودەكسi), قازاقتىڭ «سەرi­لiك كودەكسi» نەمەسە «بۋسيدوسى», ورىن­دالۋعا تيiس وسيەتتەر (زاپوۆەد) جيىنتىعى. «ابىرويلى ادام» دەگەنiمiز – «و باستا بە­كiتiلگەن ءجۇرiپ-تۇرۋ, ءومiر ءسۇرۋ ۇلگiسiنە ساي تiرلiك ەتiپ جاتقان ادام» دەگەندi بiلدiرەدi.

بۇگiنگi قازاق قوعامىنداعى كەلەڭ­سiز­دiكتەردiڭ بiر ۇشتىعى وسى «ابىروي (كودەكس, زاپوۆەد) ماسەلەسiنە» كەلiپ تiرەلەدi. بiرiنشiدەن, قازاق قوعامى, بالاسىنان كارiسiنە, ساۋاتتىسىنان عۇلا­ماسىنا, قويشىسىنان باسشىسىنا دەيiن «ابىرويلى بولىپ ءومiر ءسۇرۋ» قاجەت­تiلiگiن بiلمەيدi. ابدەن ۇمىتىپ كەتكەن. ەكiنشiدەن, ۇمىت بولعان «ابىروي» دە­گەن­نiڭ قانداي شارتتاردان, تالاپتاردان تۇراتىندىعىن انىقتاۋ, ناقتىلاۋ جا­عىن قولعا دا الماي وتىر. مiنە, سوندىق­تان دا, ەل بيلiگiنiڭ (شارۋاشىلىعى­نىڭ, قور­عانىسىنىڭ, اكiمشiلiگiنiڭ, يدەو­لو­گياسىنىڭ) تۇتقاسىن ۇستاعان ۇلكەن­دi-كiشiلi دارەجەلi اتقامiنەردiڭ, عىلىم تۇتقاسىن ۇستاعان عالىمنىڭ, رۋحانيات­تىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان زيالىنىڭ iستەپ وتىرعاندارى – كوپ جاعدايدا «ابىرويسىز iس» بولىپ ەسەپتەلەدi.

تاريحي كاتەگوريا بولعاندىقتان دا, ابىرويدىڭ زامانىنا قاراي وزگەرiس­سiز بولىپ قالا المايتىندىعىن ايتىپ وتتiك. ۋاقىت جاڭا تالاپتاردى باسقا داستۇر­لەردەن دە قابىلداي الادى. تەك بۇل جەردە, بوگدە داستۇرلەردiڭ ۇلگiسiن تولىق­تاي كوشiرiپ الۋعا بولادى دەگەن وي تۋىن­داماۋعا تيiس, ويتكەنi, مۇنداي ارەكەتتەر­دiڭ بارلىعى دا ءتۇپتiڭ تۇبiندە قوعامعا اپات اكەلەدi. ءداستۇر ول ءوزiنiڭ «ەتالون­دىق» فۋنكتسياسىن جوعالتپاۋعا تيiس, مىڭ جەردەن «وركەنيەتتi», «ليبەرالدى», «دەموكراتياشىل» بولسا دا, بوگدەنiڭ (باتىستىڭ, ورىستىڭ, ت.ب.) ەتالونىن (ابىروي ۇلگiسiن) سول كۇيiندە كوشiرiپ الۋ, قايتالاۋدىڭ ارتى – جاقسىلىقپەن بiتپەيدi, ويتكەنi, بوگدەنiڭ «ابىرويى» – بوگدەنiڭ ميفiنەن, دiني سەنiمiنەن, ادەت-عۇرپى مەن سالت-داستۇرiنەن باستاۋ الىپ شىققان. سوندىقتان دا, ءوز ابىرويىمىزدى تۇگەندەي الماي وتىرىپ, ءوز ابىرويىمىزدىڭ شارت-تالاپتارىن انىقتاپ الماي تۇرىپ, وزگەنiڭ مودەلiن ۇلگi ەتۋ ارقىلى iس تىندىرام, ۇشپاققا شىعام دەۋ – جاي بوس قيال عانا ەمەس, بارىپ تۇرعان زيانكەستiك بولىپ تابىلادى.

ابىروي زاڭىنىڭ جالپى قيسىن­داماسى وسىنداي. ال ونىڭ iلكi ەتالو­نى, iلكi ۇلگiسi قانداي بولعان؟ مiنە, بۇ­گiن­گi قازاقتى دا ەڭ الدىمەن وسى ماسە­­لە تولعاندىرۋعا تيiس. بۇل – جەكە قازاق­قا دا, ەل بيلەۋشi, مەملەكەتتiڭ باس­قارۋ تەتiكتەرiن قولىنا ۇستاپ وتىرعان باس­­قارۋشى قازاققا دا قاتىستى. ياعني قاتارداعى ازاماتتان باستاپ ەلباسىعا دەيiنگi قازاقتىڭ ءار قىزمەتiندەگi, مانسا­بىنداعى وزiندiك iلگi ەتالونى – «ابىروي زاڭى» بولۋعا تيiس. ءار ادام وسىنداي ءوز قىزمەتiنە ساي اتا-بابالاردان بەرi كەلە جاتقان iلكi ۇلگiگە ء(جۇرiپ-تۇرۋ كو­دەكسiنە) ارقا سۇيەگەندە عانا بiردەڭە تىن­دىرا الادى. ءوز ءداستۇرiن ء(سوزدiڭ قازiرگi ءتۇسiنiلiپ جۇرگەن ماعىناسىندا ەمەس) سىي­لامايتىن, ءوز كورسەتكiشتەرiن (تiلiن, دiلiن) مەنسiنبەيتiن, نە بولماسا, «تiپتi, ول جاقسى كiسi بولعاننىڭ وزiندە دە», ولار­دىڭ ەشقايسىسىنان حابارى جوق ادامنىڭ ­ەل باسقارىپ, حالىقتىڭ كوسەگەسiن كوگەرتەدi دەۋدiڭ ءوزi قيال بولىپ كورiنەر ەدi.

بiز بۇگiنگi ەل تەتiگiن باسقارىپ, ەل تۇت­قاسىن يەلەنiپ وتىرعان كiسiلەردەن وسىنداي ۇلگiنi تالاپ ەتە الامىز با؟ ابىروي زاڭى تۇگiلi, ءوزiنiڭ انا تiلiنەن ماقۇرىم قالعان, تiل بiلگەننiڭ وزiندە دە «ابىروي» دەگەننiڭ نە ەكەندiگiنەن حابارسىز, سونىڭ سالدارىنان باسقانىڭ ادەت-عۇرپىنا, باسقانىڭ ءجۇرiپ-تۇرۋ كودەكسiنە (ونىڭ وزiندە دە تەك قارا­قان باسىنىڭ قامى ءۇشiن عانا شالاعاي تۇردە) دەن قويىپ جۇرگەن «جاڭا قازاق اتقامiنەرلەرiنەن» بiردەڭە كۇتۋ, بiردە­ڭە دامەتۋدiڭ ءوزi ءجونسiز بولار ەدi. بiز وسىنداي iلكi ۇلگiنi – «ابىروي زاڭىن» رەكونسترۋكتسيالاۋدىڭ, ونى جاڭا زا­مان­عا ساي بەيiمدەۋدiڭ قاجەتتiلiگiن ەسكە سالامىز. تەك وسىعان قۇلاق اسار ادامدار­دىڭ شىعۋىنان, وسىعان سۇيەنگەن جاڭا باسقارۋشىلار ۇرپاعىنىڭ كەلۋiنەن ۇمiتتەنەمiز. ويتكەنi ءۇمiتسiز تەك شايتان عانا.

«قازاق دالاسى جانە گەرمان تاڭىرلەرى»

قازاق ءتىلىنىڭ جەكەلەگەن سوزدەرىن سارالاي كەلە ماعان تاپ بولعان, مەنى تاڭداندىرعان وي «وسى قازاعىمنىڭ ءتىلى ءوڭىن اينالدىرعان تازشا-بالا سياق­تى ەكەن» دەگەنگە ساي ەدى... قازاق ءتىلى – اۋىل­دىڭ اڭقىلداق شالىنىڭ تىلىندەي تىم قاراپايىم, تىم قارابايىر, تىم سوزىلىڭقى سياقتى. بىراق بۇل سىرتتاي قاراعانداعىسى عانا. قازاقتىڭ كەز كەلگەن قارا ءسوزىنىڭ قابىعىن قىرساڭ, ونىڭ استىندا جىلتىراعان التىن تۇرعانىن كورىپ تاڭعالاسىڭ... قازاق ءتىلى – ەكىندى ءتىل, ياعني تۋىندى ءتىل. ول كونە جۇم­باق ءتىلدىڭ قارابايىر, كۇندەلىكتى تىلگە اينالعان ءتۇرى. قازاق ءتىلى – ارعى دۇنيە ءتىلى. ءبىز ونى قاراپايىم سوزدەردىڭ ەجەلگى ماعىناسىن انىقتاۋ ارقىلى كورسەتتىك تە. ال ءداستۇرلى ەجەلگى تانىم زاڭدىلىعى بويىنشا ءبىر نارسە ءبىر دۇنيە­دەن ەكىنشى دۇنيەگە وتكەندە, ءوزىنىڭ بولمىسىن تۇبەگەيلى تۇردە قاراما-قارسى سيپاتقا وزگەرتەدى. الگى الپامىس باتىر و دۇنيەدە قالاي تازشا بالاعا اينالىپ كەتسە, قازاق ءتىلى ارعى دۇنيەدەن مىنا جالعان دۇنيەگە كەلگەندە ءوڭىن اينالدىرىپ, قارابايىر ءتىل بولىپ كورى­نەدى. اقيقاتىندا ول – اسىل دا جۇمباق
ءتىل...

قازاق ءتىلى – ەكى دۇنيەنىڭ اراسىنداعى جول. ونىڭ ءبىرىنشى – كىرەر ەسىگى – تىم تار, تىم الاسا, كىرگەننەن كەيىن جۇرەر جولى دا تار ءدالىز سياقتى... بىراق تار ۇڭگىر جول قادام باسقان سايىن كەڭەيە, بيىكتەي بەرەدى. شىعاتىن تەسىك – ۇلكەن قاقپا. ياعني ءتىل ءبىلۋ ءۇشىن دە, قازاق بولۋ ءۇشىن دە تار تەسىككە توڭقاڭداپ كىرەسىڭ, ونىڭ ەسەسىنە شىققاندا ەڭسەڭدى بيىك ۇستاپ, تىك شىعاسىڭ. بۇل – قايتا جارالۋ, ينيتسياتسيالىق (جەتپەكتىك) سىناق... قازاق ءتىلدى ورتادا وسكەن, قازاقشا ساۋات اشىپ, ءبىلىم العان, قازاقشا سويلەيتىن پەندەنىڭ قازاقتىعىنىڭ دا وڭىپ تۇرعاندىعى شامالى. قازاق بولۋ – تەك قازاقشا سويلەۋ ەمەس, ادام جانىنىڭ ەرەكشە كوڭىل كۇيىنە ءتۇسۋ...

 «جاۋىنگەرلىك رۋح كىتابى»

الاتايلى اڭشىباي – قازاق ەپيكا­لىق داستۇرىندەگى بارلىق باتىرلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ەجەلگىسى بولىپ تابىلادى. ول – ءبىرىنشى سەرى. ياعني اڭشى­باي – XIV عاسىرداعى ەسەن-قازاقتاردىڭ جاۋىنگەرلىك ءپىرى بولعان سىڭايلى. مىنە, وسى ءپىردىڭ قازاق جاۋىنگەرىنە قالدىرعان وسيەت-كودەكسى:

پارپاريا قاراعىم,

قايىرلى بولسىن تالابىڭ!

ەل قورعانى بولام دەگەن,

تىلەگىڭدى قابىل الامىن

اڭىسىن اڭدا ءار ءىستىڭ,

ايىرا ءبىل اسىقپاي

توعىز جولدىڭ تورابىن.

ورنىن تاۋىپ, جۇمساي ءبىل,

بويىڭا بىتكەن كۇش-قايرات,

اقىل-وي مەن سانانىڭ.

تايعاق كەشۋ, تار جولدا

ارۋاعى جار بولسىن,

بۇرىنعى وتكەن بابانىڭ

دۇنيەنىڭ سىرى كوپ.

اككى جاۋدىڭ قىرى كوپ

جان-جاعىڭدى شولىپ قاراعىن,

ءوز بويىڭا ساي بولسىن

ساۋىت-سايمان جاراعىڭ

تۇلپار بولسىن مىنگەنىڭ,

سۇڭقار بولسىن ىلگەنىڭ,

سۇلۋ بولسىن سۇيگەنىڭ,

اسىل بولسىن كيگەنىڭ,

جاۋىڭدى جەڭىپ, ەل الساڭ,

قاتىن-بالاعا تيمەگىن.

جازىقسىز جاندى جىلاتپا,

تاريحي تامدى قۇلاتپا.

قايراتىڭا ماستانىپ,

كەم ادامدى كەمىتىپ,

قاعىپ-سوعىپ قۇلاتپا.

قارتتى كورسەڭ, قايىرىلىپ,

بارىڭ بولسا, بەرىپ كەت.

ءۇي-ۇيدەن قايىر سۇراتپا...

تاڭداپ ال, بالام, دوسىڭدى.

سايلاپ ال قونار قوسىڭدى.

ارقاشان دا ۇمىتپا.

ەسىڭە الىپ جۇرگەيسىڭ

وسيەت دەپ مەنىڭ وسىمدى.

تاعى دا ايتار سىرىم بار.

بار ىنتاڭمەن ۇعىپ ال,

– ارباۋشى,

ويىڭدى ودان اۋلاق سال.

ەسىڭنەن ەش تە شىقپاسىن

ۇيدەگى بالا, سۇيگەن جار.

كەتسەڭ ەگەر ءسۇرىنىپ,

عازيز باسىڭ بولار دال.

دۇشپاندارىڭ تابالاپ

تەرىس قاراپ دوستارىڭ ,

توگىلەر, بالام, ۇيات-ار.

بۇل – قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ رىتسار­لىق كودەكسى, قازاق جاۋىنگەرىنىڭ جولى – ياعني «بۋسيدوسى». وسى كودەكس بۇگىنگى قازاقتىڭ دا, قازاق جاۋىنگەرىنىڭ دە ءومىر سالتىنا اينالسا, وڭ بولار ەدى.

زيرا ناۋرىزباي,

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى