ۋاقىت تالابىنان تۋعان قۇجات

جاڭا سالىق كودەكسىن قابىلداۋعا دايىندىق قىزۋ. ءبىراز وزگەرىس ەنگىزىلمەك. ناقتى ايتار بولساق: 12 سالىق ءتۇرى 11-گە قىسقارادى; بىرىڭعاي جەر سالىعى جەكە تابىس سالىعىنا اۋىسادى; جارنامانى ورنا­لاستىرۋ, ليتسەنزيانى پايدالانۋ تولەمدەرى الىنادى; سۋ رەسۋرستارىن, ورماندى, جانۋارلار الەمىن پايدالانۋ تولەمدەرى بىرىكتىرىلىپ, ءبىر عانا «تابيعي رەسۋرس­تاردى پايدالانۋ» تولەمى بولماق. دەمەك جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىندا فيسكالدىق ماڭىزى جوق تولەمدەردى الىپ تاستاۋ, كەيبىرەۋلەرىن بىرىكتىرۋ كوزدەلگەن. مۇنى قارجى مينيسترلىگى سالىق جانە كەدەن ساياساتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان ساعىناەۆ تولىق ءتۇسىندىرىپ بەردى.

 – جاڭا سالىق كودەكسىندە سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋگە باسا نازار اۋدارىلادى. اكىمشىلەندىرۋدىڭ سەرۆيستىك مودەلى ەنگىزى­لىپ جاتىر. سالىق ەسەپتىلىگى قىسقا­را­دى. باقىلاۋ تسيفرلاندىرىلادى. جاڭا سالىق كودەكسى جوباسىنىڭ نەگىزگى باعىت­تارىنا توقتالار بولساق, ماڭىزدى فيس­كالدىق ماڭىزى جوق تولەمدەر الىنىپ تاستالادى, كەيبىرەۋلەرى بىرىكتىرىلەدى. ولاردىڭ سانى 20%-عا قىسقارادى. جالپى, تولەم مولشەرلەمەلەرىنىڭ سانى 77-گە قىسقارادى. الىمداردىڭ 6 ءتۇرى قىسقارىپ, مولشەرلەمەلەرىنىڭ 34 ءتۇرى الىنىپ تاستالادى. سونداي-اق مەملەكەتتىك باجداردىڭ 5 ءتۇرى الىنىپ, مولشەرلەمەلەر 51-گە قىسقارتىلادى, – دەيدى ە.ساعىناەۆ.

ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات ءامرين دە جاڭا سالىق كودەكسىندە اكىم­شىلەندىرۋدىڭ سەرۆيستىك مودەلى ەنگىزىلەتىنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, وندىرىس­كە پايدانى قايتا ينۆەستيتسيالاۋعا كە­شەندى تاسىلدەر دايىندالعان. ارنايى سا­لىق رەجىمدەرى وڭتايلاندىرىلىپ, بيز­نەس­تى بولشەكتەۋ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ شارالارى قابىلدانعان.

ماسەلەن, كورپوراتيۆتىك تابىس سالى­عى­نىڭ سارالانعان مولشەرلەمەسىن ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. بۇل رەتتە 20%-دىق بازالىق مولشەرلەمە ساقتالادى. بانك سەكتورى مەن ويىن بيزنەسىندە مول­شەر­لەمەنى 25% دەڭگەيىندە, وڭدەۋ ونەركاسىبى, قارجى ليزينگى, الەۋمەتتىك سالادا 10%-عا دەيىن تومەندەتۋ, سونداي-اق اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە 3% دەڭگەيىندە ساقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋعا عيمارات, تەحنيكا, جابدىقتاردى فۋنك­تسيو­نالدىق ماقساتىمەن بايلانىس­تىر­ماي ساتىپ الۋعا كەتەتىن شىعىنداردى بىرجولعى 100% شەگەرۋ تۇرىندە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر كوز­دە­لەدى. سونداي-اق بجزق-داعى ازامات­تار­دىڭ زەينەتاقى تولەمدەرىن جەكە تابىس سالىعىنان بوساتۋى دا مۇمكىن.

– ء«سان-سالتانات سالىعىنا» كەلسەك, قىمبات م ۇلىككە جوعارى سالىق ستاۆ­كالارى, قىمبات جەڭىل اۆتوموبيلدەرگە, الكوگول مەن تەمەكى ونىمدەرىنە, سونداي-اق تەڭىز كەمەلەرى مەن ۇشۋ اپپاراتتارىنا قوسىمشا اكتسيزدەر ۇسىنىلادى. بارلىق جەكە تۇلعالارعا كولىك سالىعىنىڭ ستاۆكالارىن تومەندەتۋ ۇسىنىلادى: ەگەر ماشينانىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى 10 جىلدان اسسا, وندا ستاۆكا 30%-عا, ال 20 جىلدان اسسا 50%-عا تومەندەتىلەدى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.

جالپى, پرەزيدەنت ايتقانداي, سالىق كودەكسىن قابىلداۋدا اسىعىستىق بولماۋعا ءتيىس. جان-جاقتى ساراپتاپ, بارلىق تاراپتىڭ ۇسىنىسىن زەردەلەپ كورگەن ءجون. ساراپشىمىزدىڭ ءبىرى «سالىق كودەكسى قايتا-قايتا وزگەرسە, حالىق تۇسىنبەي, سالماعى تومەندەۋى مۇمكىن» دەگەن دە پىكىرىن بىلدىرگەن ەدى. وسىعان جاۋاپ رەتىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات امرين زاڭ جوباسىنا ۇزاق مەرزىمدە وزگەرىس ەنگىزبەي وتىرۋ مۇمكىن ەمەسىن ايتتى.

– ءبىر كودەكس جاساپ, سوسىن وعان 3-4 جىل وزگەرىس ەنگىزبەۋگە ۇسىنىس جاسالدى. بىراق ولاي بولمايدى. الەم كۇندەلىكتى وزگەرىپ وتىرادى, رەفورمالار جىل سايىن وتەدى. ال سالىق بارلىق سالانى قامتيدى. سوندىقتان ءبىر سالادا وزگەرىس بولعاندا ءاردايىم سالالىق زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزىلەدى, – دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

ەسكە سالا كەتەيىك, زاڭ جوباسىن تالقى­لاۋ ماقساتىندا وسى كۇنگە دەيىن 12 وتىرىس ءوتتى. ال نەگىزگى باعىتتارى ماجىلىستە بيىلعى 17 قىركۇيەك كۇنى تانىستىرىلعان ەدى. وسى ماڭىزدى ىسكە ماجىلىستە جۇمىس توبى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا دەپۋتاتتار, مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلى, «اتامەكەن» ۇكپ, قوعامدىق بىرلەستىك وكىلدەرى, ساراپشىلار بار. جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارىنا كەم دەگەندە 150, ورتا ەسەپپەن 230 ادام قاتىسادى. جاڭا سالىق كودەكسى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى بەرىك بەيسەنعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىن ناۋرىز ايىندا ءماجىلىس قاراپ, سەناتقا جولدايدى. ودان كەيىن مەملەكەت باسشىسى ماقۇلداپ, قول قويسا, سالىق كودەكسى 2026 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قولدانىسقا ەنەدى دەگەن جوسپار بار.

– سالىق كودەكسى – وتە ماڭىزدى قۇجات. جاڭا زاڭ جوباسى بيۋدجەتتى تولىقتىرۋ جولى عانا ەمەس, قارجىلاي نارىقتى دۇرىس رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى مەحانيزمدەرىنىڭ ءبىرى. سالىق تولەيتىن ادام «كوپ تولەپ جاتىرمىن» دەپ ويلاۋى ىقتيمال. ال مەملەكەت نەمەسە مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى «سالىق از جينالدى» دەگەن ۇستانىمدا بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان مۇندا وسى ماسەلەنىڭ بارىنە ورتاق جا­ۋابىن تاۋىپ, سالىق ەلگە كەلەتىن ينۆەستيتسيالاردى كوبەيتەتىندەي جولىن تابۋىمىز قاجەت, – دەپ ءتۇسىندىردى ول.

ال ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعامبەتوۆ جاڭا سالىق كودەكسىندە ەن­گىزى­لىپ جاتقان وزگەرتەرگە سىني كوزبەن قاراپ وتىر. مىسالى, قازىر كارتادان باسقا كارتاعا اقشا اۋدارعانى ءۇشىن كوميسسيا 150 تەڭگە. ال ەندى جاڭا سالىق كودەكسى جوباسىندا ۇسىنىلعان نورما قابىلدانسا, مۇنداي اۋدارىمدار شامامەن 12%-عا قىمباتتاۋى مۇمكىن. الاڭىنا نەگىز بار.

– بۇل – ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ تولەم وپەراتسيالارىنا قوسىلعان قۇن سالىعىن سالۋعا قاتىستى جوسپارى. پلاستي­كالىق كارتوچكالاردى پايدالانۋ, كارتوچكادان كارتوچكاعا اۋدارىمدار, شوتتان شوتقا اۋدارىمدار, تولەمدەر مەن بانكتىك قىزمەتتەر ايتارلىقتاي قىمباتتاۋى مۇمكىن. ەكونوميكا مينيسترلىگى بۇل شىعىنداردى بانكتەر وزدەرى جابادى دەپ مالىمدەيدى, بىراق اشىعىن ايتساق – بۇل شىندىققا جاناسپايدى. بانكتەر ەشقاشان شىعىنداردى ءوز ەسەبىنەن جاۋىپ قالمايدى. ولار مىندەتتى تۇردە بۇل شى­عىن­داردى كليەنت­تەردىڭ موينىنا ارتاتىن بولادى. ويتكەنى بانكتەر – قايىرىمدىلىق ۇيىمدارى ەمەس.

بۇل نورماعا قارسى ۇلتتىق بانك, قار­جى­گەرلەر قاۋىمداستىعى, ساراپشىلار, ءتىپتى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالا­تاسى دا شىققان, دەيدى دەپۋتات.

ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەت تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋگە ەڭ الدىمەن بيۋدجەتتىڭ باسىم ەمەس شىعىندارىن قىس­قارتۋ, ارتىق جەڭىل­دىك­تەردى جويۋ, سون­داي-اق ارتىق تابىس تاۋىپ وتىرعان سالا­لارعا, ونىڭ ىشىندە بانكتەرگە سالىناتىن كور­پورا­تيۆ­تىك تابىس سالىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ارەكەت ەتۋ قاجەت.

راسىندا, سالىق زاڭناماسىن قابىلداۋ كەز كەلگەن ەلدە كۇردەلى, ۇزاق ۇدەرىس بولۋى مۇمكىن. سەبەبى ول ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋ­مەتتىك اسپەكتىلەردى ەسكەرۋدى تالاپ ەتەدى. كەيبىر ەلدەردە سالىق زاڭناماسىن قالىپتاستىرۋدا ۇزاقمەرزىمدى جۇمىس ساپالى جۇيەلەردىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتتى. مىسالى, اقش-تىڭ سالىق جۇيەسى 1787 جىلى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋمەن باستالىپ, كەيىن بىرنەشە ونجىلدىقتار بويى دامىدى. قازىرگى فەدەرالدى تابىس سالىعى 1913 جىلى 16-شى تۇزەتۋ ارقىلى ەنگىزىل­گەن ەدى.