ەكونوميكالىق پاتريوتيزم – وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋدىڭ العىشارتى

ءبىز بۇل باعىتقا دايىندىقسىز كەلگەن جوقپىز. اۋەلى يمپورتتىق تاۋار­لار­دىڭ ۇلەسىن تومەندەتىپ, ءوز ون­دىرۋ­شىلەرىمىزدى قولدادىق. «ۇكىمەت ەكونو­ميكالىق پاتريوتيزم ۇستانىمىندا بەرىك تۇر. ءبىز ءاردايىم وتاندىق ءوندىرۋ­شىنى قولدايمىز. بۇل – ءاربىر اكىمنىڭ جانە سالالىق مينيسترلەردىڭ مىندەتى. ونىڭ ۇستىنە ونى ورىنداۋ – ۇسىنىمدىق ەمەس, قاتاڭ مىندەتتى سيپاتقا يە», دەيدى ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆ. 

ىشكى نارىقتى قولداۋ جونىندەگى شارالار زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ساتىپ الۋ راسىمدەرىن جۇرگىزۋ كەزىن­دەگى تالاپتاردى قاتاڭداتاتىن «مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ­عا قول قويدى. ساتىپ الۋ ساپاسىن باقىلاۋدى ودان ءارى كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. وزگەرىستەر وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى. تىزىلىمگە ەنگەن كاسىپورىندار مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن باسىم تارتىپپەن الادى. كومپانيالاردىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ ونلاين رەجىمدە تسيفرلىق سكرينينگ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى, بۇل سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مونيتورينگ سالىق جانە كەدەن قىزمەتتەرى, ەڭبەك ينسپەكتسيا­لارى جانە باسقا دا ۆەدومستۆولار تاراپىنان جۇرگىزىلەدى.

ەكونوميست بەرلين يريشەۆتىڭ ايتۋىن­شا, ەكونوميكالىق ءپاتريوتيزم­نىڭ ەكى ءتۇرى – جاھاندانۋ مەن ينتەگارتسيالانۋدى ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋ قاجەت. جەكەلەگەن ەلدەردە ەكى باعىت تا مەملەكەتتىك قولداۋعا يە. «بۇكىل الەمدە پاتريوتيزم تولقىنىنىڭ قىسىمىمەن ەلدەر ءوز ستراتەگياسىن قايتا قاراپ جاتىر. بالكىم, بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ءبىز ءوز مەنەدجەرلەرىمىزدىڭ دامۋ جانە بەيىمدەلۋ قابىلەتىن جەتە باعالاماي قاتەلىك جاساعان شىعارمىز. بىراق قاي باعىتتا بولسا دا ءبىز قىراعىلىق تانىتۋىمىز كەرەك. شەتەلدىك ينۆەستورلاردى اسقاق­تاتساق تا, وتاندىق نارىقتى, ۇلتتىق ينۆەستوردى الاسارتپاۋى­­­­مىز كەرەك», دەيدى ب.يريشەۆ.

ەكونوميكالىق ساراپشى ساپارباي جوباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ءپاتريوتيزمدى تەك يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەندى عانا ساراپتاپ جاتىرمىز. «بۇل رەتتە جەرگىلىكتى باسىلىمدار اياعىنان ەندى تۇرىپ كەلە جاتقان بيزنەستى جان-جاقتى دارىپتەگەنى ماڭىزدى. ەكونوميكالىق پاتريوتيزم – تانىمال تەرمين. بىراق ونىڭ ماعىناسىن بەيبىت ۋاقىتتاعى ءپاتريوتيزمنىڭ جالپى ۇعىمى سياقتى ناقتى ايقىنداۋ قيىن. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, الەمدىك ەكونوميكا دامۋى باسەڭدەگەن كەزدە پاتريوتيزم تاقىرىبى العا شىعادى», دەيدى ساراپشى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, مۇنداي جاعدايدا وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ءپاتريوتيزمىن قالىپتاستىرۋ وڭاي ەمەس, بىراق مۇنى جەكە باستامالاردى قولداۋ مەن كوتەرمەلەۋدىڭ كەلەسى تانىمال شارالارى ارقىلى جاساۋعا بولادى. ماسەلەن, وتاندىق تاۋارعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرۋ, ەلدەگى الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ, وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن سالىق سالۋ سحەمالارىن جەڭىلدەتۋ جانە سالىق سالۋدى وڭتايلاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلگەنى ءتيىمدى شەشىم بولماق.

ەكونوميكالىق پاتريوتيزم قالىپ­تاس­تىرۋدا دامىعان ەلدەردىڭ مودەلىن ۇلگى رەتىندە قاراستىرۋعا بولاتىنداي. ما­سە­لەن, نەمىس ءپاتريوتيزمىن مىسالعا كەل­تىر­سەك, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن گەرمانيانىڭ از ۋاقىتتا ەس جيۋىنا زاۋىتتار اشىلىپ, سورەلەرىندە وتاندىق تاۋارلاردىڭ پايدا بولۋى سەبەپ بولدى. نەمىس قوعامىندا «تاۋار الساڭ, نەمىستىڭ ءونىمىن ال, اقشا جۇمساساڭ, نەمىستىڭ ماركاسىنا جۇمسا» دەگەن قاعيدا قالىپتاستى.

«بىرنەشە جىل بۇرىن ماسكەۋدە وتكەن جيىندا جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سەگمەنتىنە جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرى كۇرىش وسىرەتىن فەرمەرلەرىنە مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى بايانداما جاسادى. كەيىن ۇزىلىستە الگى كىسىمەن جولىعىپ, مۇنىڭ سەبەبىن سۇرادىم. سەبەبى ول ەلدە كۇرىش ءوسىرۋدىڭ قىمبات ەكەنىن, ىشكى نارىعى قىتاي كۇرىشىنە تولىپ تۇراتىنىن بىلەتىنمىن. بىراق سولاي بولسا دا ۇكىمەت كۇرىش وسىرەتىن فەرمەرلەردى قولداپ وتىر. كەيىن ەكەۋارا اڭگىمە كەزىندە الگى شەنەۋنىك جاپون فەرمەرلەرىنىڭ 70 پايىزى كۇرىش وسىرۋمەن اينالىساتىنىن, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولماسا, فەرمەرلەر جۇمىسسىز قالاتىنىن ايتتى. وسى سياقتى ءبىزدىڭ ۇكىمەت تە حالىقتىڭ قانداي باعىتقا بەيىم ەكەنىن, قاي ايماقتا بيزنەستىڭ قاي ءتۇرىن دامىتۋعا بولاتىنىن زەردەلەيتىن كەز كەلدى», دەيدى س.جوباەۆ.

ساراپشى وسى رەتتە قازىر دايىن ونىمدەر شىعاراتىن كاسىپكەرلەردىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ پاتريوتتارى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. «جۋىردا قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋدىڭ جاڭا شارالارى وتاندىق كاسىپورىندارمەن جاسالعان شارتتار سانىن 58%-عا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەر­گەنىن حابارلادى. بۇعان قوسا, قول­دانىستاعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ساتىپ الۋى قاعيدالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ساتىپ الۋلارىندا ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋ تاسىلىمەن وففتەيك-كەلىسىمشارتتاردىڭ نىساناسى بولىپ تابىلاتىن تاۋارلاردى ساتىپ الۋ مىندەتتەلدى. مۇنىڭ ءبارى ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس باعىتقا باسىمدىق بەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى س.جوباەۆ.

ەلىمىزدە ءبىر عانا جىلىجايعا قاجەتتى شيكىزات ونىمدەرىن ءوزىمىزدىڭ كاسىپكەرلەر دە شىعارىپ ءجۇر. بىراق ولاردىڭ ونىمدەرى رەسەيلىك نەمەسە قىتايلىق بالاما ونىم­دەر­مەن باسەكەگە تۇسە المايدى. رەسەيدە  قاجەتتى شيكىزات وزدەرىندە شىعارىلسا, ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر شيكىزاتتى قىتايدان الادى. «الىس-جاقىن كورشىلەرىمىزدىڭ بارىندە ءوز ەلىندە شىعارىلاتىن تاۋارلاردىڭ يمپورتتان كەلەتىن بالاماسىنا شەكتەۋ ەنگىزۋدىڭ كوپتەگەن ءتاسىلى بار. پوليەتيلەندەرگە ءتۇرلى دەمپينگ قولدانىپ, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن كوممۋنالدىق تاريفكە جەڭىلدەتىلگەن باعا ارقىلى قولداۋ كورسەتۋگە بولادى. بىزدە مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتاردىڭ جانىندا كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولداناتىن تاۋار وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شيكىزات بارشىلىق. ءاربىر زاۋىتتىڭ جانىنان ونداعان كاسىپورىن اشىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بار. ەگەر پروتەكتسيونيستىك ساياساتقا باسىمدىق بەرسەك, وزىمىزگە قاجەتتى شيكىزات وزىمىزدە قالادى», دەيدى س.جوباەۆ.

س.جوباەۆ ايتىپ وتكەندەي, ينۆەس­تي­تسيا­لىق كليمات شەتەلدىك ينۆەستورلارعا دا, وتاندىق ينۆەستورلارعا دا ءبىر دەڭگەيدە بولۋى ءتيىس. «ۇلتتىق ينۆەستورلار ىشكى نارىقتا, ەكونوميكادا قوزعاۋشى كۇشكە اينالعان كەزدە ەكونوميكالىق پاتريوتيزم قالىپتاسادى», دەيدى ول.

ال كەلەسى ساراپشى, «Kelun-Kazpharm» كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى دي­رەك­تورى, مەرەي سلام ۇلى شيكىزات تاپشىلىعى بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن ايتادى. 500 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, 20 شاقتى ءتۇرلى ءدارى وندىرەتىن زاۋىت باسشىسى فارماتسەۆتيكا يندۋسترياسى سوڭعى بەس-التى جىلدا عانا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءدامىن سەزە باستاعان. «مەملەكەتتىك قولداۋ بيزنەستىڭ دامۋىنا تەك جاناما تۇردە عانا اسەر ەتەدى. مەملەكەت بۇل رەتتە ەكسپورت پەن يمپورت اراسىنداعى باج سالىعىنىڭ دەڭگەيىن ىشكى نارىقتىڭ مۇددەسىنە قاراپ بەيىمدەيتىن ساياساتقا باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك. بىزدە ءدارى-دارمەك ونىمدەرىنىڭ «نانى» – ءدارى شيكىزاتى قىتاي مەن ءۇندىستاننان جەتەدى, ءتىپتى سۇيىق دارىلەردى قۇياتىن فلاكون شيكىزاتى پروپيلەن دە شەتەلدەن جەتكىزىلەدى. «ەگەر وسى ماسەلە شەشىلسە, وتاندىق ءونىم تۇرلەرى شەتەلدىك بالامالارىنا قاراعاندا كەمى 20 پايىزعا ارزان بولادى. ەگەر فارم يندۋسترياسى عىلىممەن ينتەگراتسيالانسا, الەمدىك نارىقتاعى ۇلەسىمىز ارتادى», دەيدى مەرەي سلام ۇلى.

ساراپشىنىڭ سوزىنشە, ەكونومي­كا­لىق پاتريوتيزم بىزدە كەنجەلەپ دامىپ كەلە جاتىر. كەيىنگى تولقىنعا ۇلتتىق ونىمدەرمەن ماقتانۋ ءۇشىن ءبىراز شارۋا اتقارىلۋعا ءتيىس. ءدال قازىر وتاندىق ءونىم جەتەرلىك, كاسىپكەرلەر ءونىم ءوندىرۋدىڭ بارلىق سالاسىندا باعىن سىناپ ءجۇر. «KazTigerTape» جشس ىشكى نارىقتا سكوتچ وندىرىسىمەن اينالىسادى, پوليەتي­لەن قالدىقتارىن قايتا وڭدەپ, كادەگە جاراتادى, ىشكى نارىقتا وسى ونىمدەردىڭ 40 پايىز ۇلەسى وسىلاردىڭ قولىندا, «قازاقستان» شوكولادىن وندى­رە­تىن «راحاتتىڭ» سان ءتۇرلى ءتاتتىسى شەتەلدىك ونىمدەردەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. «ماسلوزاۆود №1» «شەدەۆر» مايى ەلىمىزدە شىعارىلادى. جەمىس ءشارباتتارى مەن جەمىس-جيدەك پيۋرەسىن وندىرەتىن «SKbar» كومپانياسىنىڭ تاتتىلەرى تەك وزىمىزدە ەمەس, بەرىسى رەسەيدە, ارىسى ەو ەل­دەرىندە تانىمال. «تەك تۇتىنۋشى مەي­لىنشە قازاقستاننان شىعاتىن ونىم­­دەرگە كوبىرەك قول سوزسا بولعانى. ەكو­­نو­مي­كالىق دامۋدىڭ العاشقى ساتىسىنداعى بيزنەس ءۇشىن حالىقتىڭ قول­داۋى كۇش بەرەدى. ال بيزنەستە باستاپقى كەزدە سانعا ەمەس, ساپاعا باسىمدىق بەرگەندەر ۇتادى» دەيدى م.سلام ۇلى.

ال كەلەسى ساراپشى ماحامبەت اساباەۆ ەكونوميكالىق پاتريوتيزم كوپ رەتتە ىشكى نارىقتا ءوز ءونىمىن شىعارۋمەن اينالىساتىن كاسىپكەردىڭ تاباندىلىعىنا بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. ءاربىر كاسىپكەر ءوزى شىعارعان ونىمگە ءوز بالاسىنداي قاراعان كەزدە ول حالىقتىق قولداۋعا يە بولادى.

«90-جىلدارداعى قوعامدى قازىرگى دەڭگەيمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. قوعام دا, بيزنەس تە ءوستى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا قۇرىلىس قولعابىن شىعارۋعا شەشىم قابىلداعان كەزدە ىشكى نارىقتاعى وسى سەگمەنت قىتاي مەن رەسەي بيزنەسىنىڭ ۇلەسىندە بولاتىن. «مەن نارىققا ساپالى ونىمدەرمەن كىرگىم كەلدى. ەلىمىزدە  قۇرىلىس ماتەريالدارى جاسالاتىن شيكىزات وندىرىلمەيدى. ءجىپتى قىتايدان, قولعاپتىڭ جۇمىس بەتىنە قولدانىلاتىن پۆح قاباتىن رەسەيدەن اكەلۋ كەرەك. بىراق ساپاسىنا باسىم­­دىق بەردىك. ناتيجەسىندە, ەلدە مۇناي سەگمەنتىندەگى ءىرى شەتەلدىك كومپانيا ءبىزدىڭ ونىمدەرگە تاپسىرىس بەرە باستادى. قازىر نارىقتاعى ۇلەس تە ءوسىپ كەلەدى. نارىق­­تاعى سۇرانىس تەك ساپاعا عانا باسىم­دىق بەرەتىنىن ءوز تاجىريبەمىزدەن بىلەمىز», دەيدى م.اساباەۆ.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ەكونومي­­كالىق ءپاتريوتيزمنىڭ ناتيجەسىن تاۋار نارىعىنداعى ۇلەسىمىزگە قاراپ تانۋعا بولادى. بۇل جاعىنان ازىرگە ۇياتتىمىز. «ەكونوميكالىق پاتريوتيزم ماسەلەسى سوڭعى ونجىلدىقتاردا كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. بىراق مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى قولداۋلار پوپۋليستىك باعىتتاعى اكتسيا دەڭگەيىندە ءوتتى. ساۋدا جەلىلەرىندەگى تاۋارلاردىڭ ۇلەسىن وتاندىق تاۋار ەسەبىنەن تولىقتىرۋدى مىندەتتەيتىن شارتتى زاڭدى قولدانىسقا ەنگىزەتىن كەز كەلدى. ول ءۇشىن ۇكىمەت دايىن ءونىم شىعارۋمەن اينالىساتىن سەگمەنتكە مويىن بۇرىپ, قانداي ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت قالىپ وتىرعانىن كوزبەن كورۋ كەرەك. قازىر بيزنەس تاۋار شيكىزاتىنا اش. قاراشانىڭ باسىندا ۇكىمەتتە مۇناي-گاز حيمياسىن جەتىلدىرۋگە شيكىزات تاپشى ەكەنى, مۇناي-گاز حيميا سالاسىندا اسا قىمبات بىرنەشە جوبا جۇ­زەگە اسىرىلىپ, گاز وڭدەيتىن زاۋىتتار ىسكە قوسىلعانىن, بىراق شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعىنان تولىققاندى جۇمىس ىستەي الماي وتىرعانىن ايتتى. ەلىمىز مۇناي-گاز ءوندىرۋشى ەل بولا وتىرا, ودان تابىس تاباتىن الەمدىك كولەمىنىڭ نەبارى 0,1 پايىزدىق ۇلەسىنە عانا يە ەكەنى بەلگىلى. «شيكىزات تاپشىلىعى وتاندىق تاۋار وندىرۋمەن اينالىساتىن سەگمەنتتىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر. ۇكىمەت وسى ماسەلەنى شەشسە, قالعان ماسەلەنى بيزنەس رەتتەيدى», دەيدى م. اساباەۆ.

الماتى