ءبىلىم جانە بىلىك

ءسوز باسى ءححى عاسىر – دامىعان ەلدەردىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىنىڭ ءوزارا باسەكەلەستىككە تۇسكەن عاسىرى. ورتا ءبىلىم بەرۋدى قاراس­تىراتىن بولساق, ءبىلىم ساپاسىن انىق­تاۋدا PISA, TIMSS, PIRLS سياقتى حالىقارالىق زەرتتەۋلەر جۇيەسى كەڭىنەن قولدانىلادى. وسى زەرتتەۋلەردىڭ سوڭعى 10 جىلعى قورىتىندىلارىن زەردەلەي وتىرىپ, وقۋشىلارى تۇراقتى تۇردە جوعارى ناتيجەلەر كورسەتەتىن ەلدەردى انىقتادىق. ولار: قىتاي, سينگاپۋر, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, فينليانديا, تايۆان, ەستونيا, ليحتەنشتەين. بۇل ەلدەردىڭ كوپشىلىگى ازيا قۇرلىعىندا ورنالاسقان. تيىمدىلىكتىڭ نەگىزگى فاكتورى قانداي دەگەنگە كەلسەك, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ساياساتى ەل كەلەشەگى مەن ۇلتتىق ەرەكشەلىك ءبىرىنشى ەسكەرىلەدى. مادەنيەت پەن قۇندىلىقتاردى ساقتاپ, دامىتۋعا دا باسا نازار اۋدارىلعان. ولاردا ءداستۇرلى تۇردە ءبىلىم بەرۋگە قاراعاندا, تاربيە بەرۋدى نەگىزگى ماقسات ەتىپ ۇستانادى. ونى بارلىق دامىعان ەلدەر مويىنداپ وتىر. وسى ورايدا: «ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ ساياساتىنىڭ باستى يدەياسى رەتىندە نەنى الۋىمىز كەرەك؟», – دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءبىلىم بەرۋ ساياساتىنىڭ باستى يدەياسى رەتىندە ەلباسى ن.نازارباەۆ ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل»يدەياسىن الۋىمىز كەرەك. قازاق ەلىن ماڭگىلىك ەل جاساۋ كىمنىڭ دە بولسا اسىل ارمانى, ماقسات-مۇراتى. سوندىقتان بۇل يدەيانى بارشا قازاقستاندىقتار شىنايى كوڭىلمەن قۋانا قارسى الدى. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ىسكە اسىرۋ بارشا قازاقستاندىقتارعا, اسىرەسە, بۇگىن­گى جانە كەلەشەك ۇرپاققا ۇلكەن سىن, زور مارتەبەلى ءىس بولماق. بۇل ءۇشىن تومەندەگى قۇندىلىقتاردى ورىنداۋىمىز كەرەك: ءبىرىنشى – اتا-اناسىن قادىر­لەپ-قاستەرلەيتىن, ەلىن, وتانىن سۇيەتىن بالا تاربيەلەۋ; ەكىنشى – قازاق ءتىلىن, مادە­نيەتىن, تاريحىن تۇسىنەتىن, ونى دامىتاتىن ۇرپاق قالىپتاستىرۋ; ءۇشىنشى – تولەرانتتى, حالىقتار دوستىعىن قاستەرلەيتىن, ەل بىرلىگىن ساقتايتىن ۇل-قىز ءوسىرۋ; ءتورتىنشى – دەنى ساۋ, جان دۇنيەسى باي, ەڭبەككە بەيىم جاستى جەتىلدىرىپ شىعۋ, ت.ب. ءبىز وسى قۇندىلىقتاردى 12 جىلدىق مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىپ ستاندارتىنىڭ ماقسات-مىندەتتەرى رەتىندە قابىلداۋدى ءجون دەپ بىلەمىز. امەريكالىق Mc&Kinsey كومپانيا­سى عالىمدارىنىڭ 45 ەلدىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىن زەرتتەگەن كولەمدى ساراپتاماسىن سارالاي وتىرىپ, ءبىلىم ساپاسىن ­ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى 6 فاكتوردى انىقتادىق. ول فاكتورلار: ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىنىڭ حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەستىگى; پەداگوگ كادرلاردىڭ مارتەبەسى جانە ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ دەڭگەيى; ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن باعالاۋدىڭ دۇرىستىعى; وسكەلەڭ ۇرپاقتى رۋحاني-ادامگەر­شىلىك تۇرعىسىنان تاربيەلەۋ; ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى عىلىمي-زەرت­تەۋلەر; باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى. ءبىرىنشىسى – ءبىلىم ستاندارتىنا قاتىستى. سوندىقتان ساپالى ستاندارت جاساۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. ءبىزدىڭ توپشىلاۋىمىزشا, ەڭ الدىمەن ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ جاعدايىنا شىنايى باعا بەرۋ قاجەت. ول اشىق ايتىلىپ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق جەتىستىك-كەمشىلىكتەرى ناقتىلى كورسەتىلىپ, الدا تۇرعان پروبلەمالار عىلىمي نەگىزدە جۇيەلەنسە, ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جاسالعان رەفورمالار ناتيجەلى بولادى. سوڭعى 20 جىلدا ەلىمىزدە ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ماقساتىندا جاسالعان ءىس-شارالارعا تالداۋ جاساعاندا, جۇيەلى جۇمىس جاسالماعانى اڭعارىلدى. كەزىندە حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋدى جوسپارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ج.اللاك: «كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءتاجى­ريبەلەرى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسى كۇردەلىلىگىنىڭ باستى سەبەبى, قارجىعا عانا ەمەس, قارجى ارقىلى شەشۋگە بولمايتىن قيىن­دىقتارعا بايلانىستى ەكەنىن» مەڭزەسە, وسى قىزمەتكە كەيىننەن كەلگەن امەري­كالىق ءبىلىم قايراتكەرى جانە زەرتتەۋشى ف.گ.كۋمبە: «داعدارىسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ءاربىر ءبىلىم جۇيەسىنە اقشاعا ساتىپ الۋعا بولمايتىن كوپتەگەن نارسەلەر – يدەيالار, باتىلدىق, تاباندىلىق, ىزدەنىس پەن وزگە­رىستەرگە ۇمتىلۋدا سىني تۇرعىدا ءوزىن-ءوزى باعالاۋعا قابىلەتتىلىك قاجەت», دەگەن ەدى. ءيا, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جاعداي جان-جاقتى سارالانىپ, الەمدىك وزىق تاجىريبەلەر نەگىزىندە «ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ جول كارتاسىن», ياعني الداعى 5 اتقارىلۋى قاجەتتى ءىس-شارالار جوسپارىن دايىنداۋىمىز كەرەك ءتارىزدى. وقۋلىق ساپاسى ەلىمىزدەگى وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى جايىندا اڭگىمە قوزعاعاندا, تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, ونىڭ تاريحىنا قاتىستى بىرەر اۋىز ءسوز ايتۋىمىز كەرەك. وقۋلىقتانۋ عىلىمى جۇزدەگەن جىلدىق تاريحى بار ۇلكەن ءبىر سالاسى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە بۇل عىلىم سالاسى دامىماي وتىر. سەبەبى, كەڭەستىك داۋىردە قازاقستاندىق مەكتەپتەر نەگىزىنەن رەسەيدە دايىندالعان اۋدارما وقۋلىقتارمەن ءبىلىم الدى. قازاقستاندىق عالىمدار تەك قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە قازاقستان تاريحى پاندەرىنەن عانا وقۋلىق جازدى. وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى ەلىمىزدە وقۋلىقتانۋ عىلىمى مۇلدە دامىمادى. ەگەمەن ەل بولعاننان كەيىن وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ الدىندا ەلىمىزدە قابىلدانعان ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىنىڭ نەگىزىندە جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىن جازۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. جاپپاي وقۋلىق جازۋ ناۋقانى باستالدى. «ولاردى ساپالى جازۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا ەشكىم ءمان بەرمەدى. از ۋاقىت ىشىندە «قارقىندى» جازىلعان وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەي جاتتى. ول ءالى دە جالعاسۋدا. ءىس جۇزىندە اتىنا زاتى ساي وقۋلىق جازۋ – وراسان قيىن ءىس. وعان قويىلاتىن تالاپ وسال ەمەس. وقۋلىق تەورياسىن, ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا, وقۋلىق جازۋعا قويىلاتىن ديداكتيكالىق تالاپتاردى ۇڭىلە زەرتتەپ, سول نەگىزدە جازباقشى وقۋلىعىنا قاتىستى تىڭعىلىقتى ازىرلىك جۇمىستارىن جۇرگىزبەي تۇرىپ, كىمدە بولسىن, توتەدەن كيلىگىپ, ساپالى وقۋلىق جازىپ شىعامىن دەسە, ونىسى – كۇپىرشىلىك. وقۋلىق جازۋدىڭ ماشاقاتىن باسىنان وتكەرگەن ايگىلى عالىم, اكادەميك ا.كولموگوروۆ ونىڭ قيىندىعىن جاڭا ءبىر رەاكتيۆتى ۇشاقتى قۇراستىرىپ شىعۋمەن تەڭەگەن ەدى. وسىنى تۇسىنسەك, قانە. ساپالى وقۋلىق جازۋ ءۇشىن, ءبىرىن­شى­دەن, وقۋلىققا عىلىمي ءبىلىم مەن پەداگوگيكانىڭ سينتەزى رەتىندە قاراۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, اۆتورلار وقۋلىقتانۋ عىلىمىن مەڭگەرۋلەرى قاجەت. ۇشىنشىدەن, قولعا تۇسكەن قولجازبا ساپاسىن تەوريا­لىق جانە تاجىريبەلىك تۇرعىدان انىق­تايتىن مونيتورينگ جۇيەسىن جاساۋ ءتيىس. فورماليزم مەن بىلىكسىزدىككە, پرينتسيپسىزدىك پەن ءوزارا ىمىراشىلدىققا جول بەرۋ وپىندىرماي قويمايدى. تورتىنشىدەن, وقۋلىقتىڭ مەملەكەتتىك, قوعامدىق مارتەبەسىن كوتەرۋ كەرەك. قازىرگى كەزدە اۆتورلار وقۋلىقتىڭ نەگىزگى جۇمىستان قولدارى بوساعان كەزدە, جۇمىس اراسىندا, بار جوعى 6-8 ايدا جازادى. بۇلاي جازىلعان وقۋلىقتىڭ ساپاسى سىن كوتەرە مە؟ جوق. وسى كۇنگى داۋ-شار وسىنىڭ كەسىرى. جاقسى وقۋلىق جازۋ ءۇشىن, وقۋلىقتانۋ عىلىمىنىڭ قورىتىندىسىنا جۇگىنىپ, جان-جاقتى دايىندىعى بار اۆتورلىق ۇجىم ءۇش-ءتورت جىل بويى ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتۋلەرى ءتيىس. سوندا ءمىنسىز وقۋلىق وقۋشى قولىنا تيەدى. قازىرگى ۋاقىتتا 11 جىلدىق مەكتەپتەن 12 جىلدىق مەكتەپكە ءوتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ تۇر. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات «ءبىلىم, بىلىك, داعدى» ءبىلىم بەرۋ پاراديگماسىنان, «ناتيجەگە باعدارلانعان, وقۋشىلاردىڭ بويىندا قاجەتتى قۇزىرەتتىلىكتەر قالىپتاستىراتىن ءبىلىم بەرۋ» پاراديگماسىنا ءوتۋ. بۇل ورتا ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ماقساتتا ءدارىس بەرە الاتىن وقىتۋشىلار دايىنداۋ, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار جاساۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن دايىندىق جۇمىستارىن ىسكە اسىرۋ وتە كۇردەلى عىلىمي پروبلەمالار قاتارىندا تۇر دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. ەلىمىزدە ناتيجەگە باعدارلانعان ءبىلىم­دى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان وقۋلىق جازۋ تاجىريبەسى مۇلدە جوق جانە ونىڭ عىلىمي نەگىزى دە جاسالماعان. دەمەك, قازاقستاندىق اۆتورلار, مۇنداي وقۋلىقتاردى جازۋعا تولىق دايىن دەۋگە ءالى ەرتە سەكىلدى. بۇل ىستە ءبىزدىڭ ايتار ۇسىنىسىمىز, جاقسى وقۋلىقتار دايىنداۋ ماسەلەسىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تولىعىمەن ءوز قامقورلىعىنا الۋى كەرەك. وقۋلىق اۆتورلارى مەكتەبىن اشىپ, ونى قالىپتاستىرىپ وقۋلىقتارعا تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن جاساۋ قاجەت. ءپان وقۋلىقتارى كەشەنىن, ەلەكتروندى كو­مەكشى قۇرالداردى جازاتىن, جاسايتىن اۆتورلار ۇجىمدارىن قۇرىپ, ولارعا جۇمىس جاساۋعا تولىق جاعداي جاساۋى كەرەك. ۇستاز قۇزىرەتتىلىگى حالقىمىز ىقىلىم زاماننان بەرى بالاعا ءدارىس بەرەتىن ۇستازدى قۇرمەتتەپ, ەرەكشە ءىلتيپات كورسەتكەن. سەبەبى, بالانىڭ كەلەشەكتە قانداي ازامات بولىپ وسەتىنى, ونىڭ ۇستازىنىڭ بەرگەن تالىمىنە بايلانىستى ەكەنىن بىلگەن. قازىرگى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مۇنىڭ شىندىعىن تولىعىمەن دالەلدەپ وتىر. امەريكالىق Mc&Kinsey كومپانياسىنىڭ عالىمدارى اقش-تىڭ ءۇش شتاتىندا جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە قاراساق, باستاۋىش مەكتەپتە ەڭ وزات دەلىنەتىن 20% ۇستازدان جانە قۇزىرەتتىلىگى تومەن 20% مۇعالىمنەن ءبىلىم العان وقۋشىلاردىڭ 4 جىلداعى ءبىلىم ساپالارىنىڭ ايىرماشىلىعى 52% ەكەن. ال, باستاۋىش مەكتەپتە ءبىلىمى تومەن سانالاتىن مۇعالىمنەن وقىعان وقۋشىلاردىڭ تەك 25%-نىڭ عانا ورتا مەكتەپ ستاندارتى دەڭگەيىندە قابىلەتتەرى اشىلاتىنى دالەلدەنگەن. بۇدان شىن مانىندە, ءبىلىمنىڭ نەگىزى باستاۋىش مەكتەپتە قالاناتىنىن اڭعارۋ قيىن بولماس. ءبىلىم ساپاسى جوعارى ەلدەردە باستاۋىش مەكتەپ ۇستازدارىن دايىنداۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, جاپونيا, فينليانديا مەملەكەتتەرىندە مەكتەپتى جاقسى بىتىرگەن 10-20% تۇلەكتەر عانا پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا قۇجاتتارىن تاپسىرا الادى. قۇجاتتارىن قابىلداماس بۇرىن ولاردان, وسى كاسىپكە جارامدىلىقتارىن, ياعني ولاردىڭ بويلارىندا كەلەشەك ۇستاز ادامعا قاجەتتى قاسيەتتەر بار ما, جوق پا, سونى انىقتاۋ ءۇشىن, كاسىبي باعىتتا ەمتيحان الىنادى. پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىندا تەوريالىق ءبىلىم تاجىريبەلىك كاسىپپەن ۇشتاستىرىلا بەرىلەدى. باكالاۆرياتۋرانى جاقسى بىتىرگەندەر ماگيستراتۋراعا قابىلدانادى. باستاۋىش سىنىپتارعا تەك ماگيسترانتتار عانا ساباق بەرەدى. جاس ماگيسترانتتاردىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ولارمەن ارنايى كوۋچەرلەر (تالىمگەر) جۇمىس جاسايدى. ال بىزدەگى جاعداي قانداي؟ ونى بارشا جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. ۇستازداردىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن كوتەرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەدە تيىمدىلىگى دالەلدەنگەن بىرنەشە جولى بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى, پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ەرتە كەزەڭىندە پراكتيكالىق داعدىلار قالىپتاستىرۋ; ەكىنشىسى, مۇعالىمدەرگە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن مەكتەپتەگى ءتالىم­گەرلىكتى جان-جاقتى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن; ءۇشىنشى, جەتەكشى تالىمگەرلەردى ىرىكتەپ الۋ; ءتورتىنشى, مۇعالىمدەر ءبىر-بىرىنەن ۇيرەنۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ. ءبىلىم ساپاسى كورسەتكىشتەرى جوعارى ەلدەردە وسى تاسىلدەردىڭ بارلىعى قاتار قولدانىلادى. ول ەلدەردە مەكتەپكە كاسىبي قۇزىرەتى تومەن ءبىر ۇستاز كەلەتىن بولسا, 40 جىل بويى بالالاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا كەرى اسەر ەتەدى دەپ ەسەپتەلىنەدى. سوندىقتان, وپەراتسيا جاساۋعا حيرۋرگ ماماندى قالاي دايىندايتىن بولسا, ءار بولاشاق ۇستاز سولاي ازىرلەنەدى. ەلىمىزدە, سوڭعى جىلدارى, ۇستاز­داردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىم بەرۋ فاكۋلتەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ دايارلان­عان 3 دەڭگەيلى 3 ايلىق كۋرستار ۇيىمداس­تىرىلۋدا. مۇعالىمدەر «ورلەۋ» ۇلتتىق بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ورتالىعىنىڭ وڭىرلىك فيليالدارىندا جانە باسقا دا كۋرس­تار نەگىزىندە بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋدە. وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسى مۇعالىمدەردى سەمينارلارعا جىبەرىپ, ءدارىس وقۋدىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنى دالەلدەنگەن. «سىرتتان اكەلىنگەن يدەيالار سىنىپتا جانە مەكتەپتە وزگەرىستەردىڭ بولۋىنا اۆتوماتتى تۇردە اسەر ەتەدى دەگەن تۇسىنىك ءىس-ارەكەت تەورياسى تۇرعىسىنان جالعان», دەيدى عالىمدار. ۇستازداردىڭ بۇل كۋرستاردان وتۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتۋلارىنىڭ باستى سەبەبى, 3-دەڭگەيدەن وتكەن ۇستازدار­دىڭ ەڭبەكاقىلارى 30 پايىزعا, 2-دەڭگەي­دەن وتكەن ۇستازداردىڭ ەڭبەك اقىلا­رى 70 پايىزعا, ال 1-دەڭگەيدەن وتكەن ۇستازداردىڭ ەڭبەكاقىلارى 100 پايىزعا كوتەرىلەدى. كۋرستارعا مۇعالىمدەر مەكتەپ ديرەك­تورلارىنىڭ جولدامالارى نەگىزىندە قاتىسادى. باستى ماقسات – ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ. وسى ءۇشىن ۇكىمەت ميللياردتاعان قارجى ءبولىپ وتىر. وسىنشا قاراجات جۇمسالىپ كۋرستار وتكىزىلىپ, ونى تامامداعان ۇستازدارعا قوسىمشا تەڭگە بەرىپ جاتقاندا, ءبىلىم ساپاسى ارتتى ما, كۋرس ءۇمىتتى اقتادى ما؟ وكىنىشتىسى, ونى ەشكىم دە ساراپقا سالىپ وتىرعان جوق. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار», – دەيدى دانا حالقىمىز. دامىعان ەلدەردە ۇستاز­دارعا قوسىمشا ەڭبەكاقى ولاردىڭ ەڭبەك جەتىستىكتەرىنە بايلانىستى تاعايىندالادى ەمەس پە؟ ۇستاز ەڭبەگىنىڭ كورسەتكىشى ءبىلىم ساپاسىنىڭ دەڭگەيى. دەمەك, قوسىمشا ەڭبەكاقى وسى كورسەتكىشكە سۇيەنىپ بەرىلۋى كەرەك. بۇل – دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە. قازىرگى ۋاقىتتاردا مەكتەپتەردە بالالارعا جاقسى ءبىلىم بەرەتىن تالىمگەر ۇستازدارعا قاراعاندا, 3 دەڭگەيلىك كۋرستى بىتىرگەن, بىراق ءالى دە جاقسى ءدارىس بەرە المايتىن ۇستازدار مول جالاقى الاتىن بولىپ ءجۇر. بۇل مۇعالىمدەر اراسىندا الا-قۇلا اڭگىمە تۋدىرۋدا. ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ كورسەتكىشىنە قاراي اقى تاعايىنداۋدى ىسكە اسىرعان پولشا ەلى PISA حالىقارالىق زەرتتەۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا الەمدە 2006 جىلى 20-21-ورىنداردى يەلەنسە, 2009 جىلى 19, ال 2012 جىلى 11-ورىندى يەلەنىپ, جۇلدەگەر ەلدەر ىلەگىنە قوسىلدى. بۇل تاجىريبەنى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم ساپاسىن ناقتى انىقتاۋ كورسەتىشتەرىن جاساۋ قاجەت. بىزدە ءالى ءبىلىم ساپاسىن انىقتايتىن مونيتورينگ جۇيەسى جاسالماعان. ال دامىعان ەلدەردە بۇل تىرلىك ىسكە اسىرىلعان. ەگەر نيەت بولعان جاعدايدا بىزدە دە ونى جاساۋعا بولادى. تاربيە دەڭگەيى مەن ءبىلىم ساپاسىن شىنايى انىقتاۋ جۇيەسى جاسالمايىنشا, قالعان ارەكەتتىڭ ءبارى بوس اۋرەشىلىك بولاتىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. ەگەردە ءبىز الداعى 4-5 جىلدا, باساتاۋىش مەكتەپتەردە وقيتىن بالالاردىڭ تاربيە دەڭگەيى مەن ءبىلىم ساپاسىن كوتەرە الساق, وندا ساپالى ورتا جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ پروبلەماسىن 40-50 پايىزعا شەشكەن بولار ەدىك. ول ءۇشىن الداعى ۋاقىتتاردا پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ باعدارلاماسىن دايىنداۋ قاجەت. ۇبت بۇل ماسەلە كەيىنگى ۋاقىتتاردا باس­پاسوز بەتتەرىندە مول ايتىلىپ جۇرگەن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. 2007 جىلى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالان­عان «ساپالى ءبىلىم – زامان تالابى» دەگەن ماقالامدا: «ۇبت-نى ءبىزدىڭ ەلگە ەندىرۋ وسىدان 10 جىل بۇرىن باستالسا دا, وسى ۋاقىت ىشىندە ونى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا پالەندەي وزگەرىستەر جاسالعان جوق. ال, عىلىمي تەستولوگيا بۇگىنگە دەيىن ەشكىمگە بەلگىسىز, نە پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا, نە ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىتىلمايدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ءبىزدىڭ ۇبت-دا قولدانىپ جۇرگەن تەستىلەر شەتەلدەردە قولدانىلاتىن تەستىلەرمەن سالىستىرعاندا, الدەقايدا قارادۇرسىن. وسىنداي تەستىلەرمەن قارۋلانعان جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى 1998 جىلدان باس­تاپ ۇبت بويىنشا ەمتيحان تاپسىراتىن پاندەردى تەرەڭ زەردەلەپ وقىمايتىن بولدى. تەستىلەۋدىڭ ەڭ قارادۇرسىن ءادىسىن ەلىمىزدە ەندىرە وتىرىپ, سوڭعى 8 جىلدا بالالاردىڭ بارلىق پاندەردەن ىرگەلى ءبىلىم الۋعا تالپىنىستارىن قايتارىپ تاستادىق. جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى وقۋلىقتاردى, كوركەم ادەبيەتتى وقۋدى, ماسەلەنىڭ مانىسىنە ءۇڭىلۋدى, تەوريالاردى, قۇرىلىستاردى, بەينەلەردى تالداپ-ءتۇسىندىرۋدى, ءوز ويلارىن جۇيەلەۋدى, نەگىزدەۋدى قويدى. سونىمەن تەستىلەۋدىڭ بۇل جۇيەسى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ورنى تولماس نۇقسان كەلتىردى», دەپ جازعان ەدىم. سودان بەرى تاعى دا 7 جىل ۋاقىت وتكەن ەكەن. مەن بۇگىنگى كۇندەرى ۇبت-عا قاتىستى وسى ايتقاندارىمدى تولىعىمەن قايتادان قايتالايمىن. بۇل ماسەلە حاكىم اباي ايتقانداي, «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس, قاڭق ەتەر تۇكتى بايقاماس», قالپىندا قالىپ وتىر. قايتالاپ ايتام, ەلىمىزدە, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىلىم ساپاسى مونيتورينگى جۇيەسى جاسالماعان. ءبىلىم جەتىستىگىن باعالاۋ جونىندە بىرىڭعاي قۇرىلىم جوق. ءبىلىم جەتىستىگىن باعالاۋدىڭ پەداگوگيكالىق ولشەمى تۋرالى عىلىم-تەستولوگيا دامىماعان. پەداگوگيكا عىلىمى – بالالاردى ساپالى بىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىز­دىلىعىنا قانشا كوڭىل بولسە, ءبىلىم جەتىستىگىن باعالاۋعا سونشا كوڭىل بولەدى. مىسالى, اقش-تا وتكەن عاسىردىڭ 90-جىل­دارىنىڭ باسىندا وقىتۋ ناتيجە­سى بويىنشا باقىلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ شىعىنى ەلدەگى ءبىلىم بەرۋدىڭ جالپى ­شى­عىنىنىڭ 25%-ىن قۇراعان. ياعني, اقش ءبىلىم ساپاسىن دامىتۋعا جۇزدەگەن ­ميل­ليارد دوللار قارجى ءبولىپ وتىرعان دەپ ايتا كەتۋىمىز كەرەك. الەم ەلدەرىندە ءبىلىم ساپاسىن باعا­لاۋدىڭ كوپتەگەن جۇيەلەرى بار. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزگە قاتىسى بار PISA, TIMSS حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىن ايتساق تا جەتكىلىكتى بولادى. مىسالى, PISA زەرتتەۋلەرىندە 6 دەڭگەيلى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ قاراستىرىلعان. بىزدە 3 دەڭگەيلى, كەيبىر وقۋلىقتاردا عانا 4-دەڭگەيلى تاپسىرمالار بەرىلەتىنىن بايقادىق. ال 5, 6-دەڭگەيلى تاپسىرمالار مۇلدە جوق. بۇل جاعدايدا ءبىز قالاي ءبىلىم ساپاسىن وزىق ەلدەر دارەجەسىنە كوتەرەمىز دەي الامىز؟ ارينە, بۇل ۇلكەن سۇراق. دەمەك, ءبىلىم ساپاسىنا مونيتورينگ جۇيەسىن جاساۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن پروبلەمالار قاتارىندا تۇر. ەلىمىزدە ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, باستاۋىش مەكتەپتە وقىتىلاتىن بارلىق پاندەر بويىنشا بالالاردىڭ ءبىلىم ساپاسىن انىقتايتىن مونيتورينگ جۇيەسىن جاساپ, سول بويىنشا جۇمىس جاسايتىن مونيتورينگ ورتالىقتارىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. ۇبت جۇيەسىن جەتىلدىرەتىن عىلىمي ورتالىق قۇرىلۋى قاجەت. *  *  * «مەنىڭ ارمانىم, ويىم – قازاق­ستاننىڭ ماڭگىلىك بولۋى. سوندىقتان مەن ماڭگىلىك ەل دەگەن يدەيانى ۇسىنامىن», دەدى ەلباسى, ۇلىتاۋ تورىندە بەرگەن سۇحباتىندا. ماڭگىلىك ەل – دامىعان ەل. قانداي بولماسىن ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋى, باسە­كەگە قابىلەتتىلىگى, ۇلت بولاشاعى, ادامي كاپيتالىنىڭ دەڭگەيى مەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى سول ەلدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دامۋى مەن ءبىلىم ساپاسىنا تىكەلەي تاۋەلدى بولاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى دامىتۋ ماقساتىندا عىلىمي نەگىزدە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت. اسقاربەك قۇسايىنوۆ, پروفەسسور.