بيىلعى جىل ەلباسىنىڭ كەشەگى وتكەن, سارابدال ساياساتتىڭ سالتاناتىنا اينالعان پرەزيدەنتتىك سايلاۋداعى جارقىن جەڭىسىمەن قاتار, ەل مەرەيىن وسىرگەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىمەن ۇرپاقتار جادىندا ماڭگى ساقتالارى ءسوزسىز. قازاق جۇرتى ەجەلدەن مايەگى مىقتى مەملەكەت قۇرعان ىرگەلى ەل ەكەنىن الەم تانيتىن ورەلى ىستەر, مادەني ءىس-شارالارمەن ەستە قالدىرماقشى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتى وسى مەرەيتويدىڭ قۇرمەتى ءۇشىن «قازاق قۇقىعى مەن بيلەر سوتىنىڭ تورەلىگى – قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ فەنومەنى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزبەكشى. قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك بيلىگى مەن قۇقىق جۇيەسىن نىعايتۋعا بيلەردىڭ قوسقان ۇلەسى جايلى جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قايرات ابدىرازاق ۇلى ماميمەن اڭگىمەمىز تومەندەگىدەي ءوربىدى.
– ءوزىڭىز بىلەتىندەي, ەلباسى ۇلىتاۋ تورىندە بەرگەن تاعىلىمدى سۇحباتىندا حالقىمىزدىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتقانىن تالداي كەلە, ەلىمىزدىڭ نەبىر قۇپيا سىر-شەجىرەسىن ىشىنە بۇككەن وسى قۇت مەكەنگە « ۇلىتاۋ – وتە قاسيەتتى جەر», «تاريحتىڭ كۋاگەرى» دەپ ايرىقشا باعا بەرۋى, وتانشىل ءار ازاماتتىڭ رۋحىن كوتەردى. نەبىر ۇلى حاندار مەن سۇڭعىلا بيلەر قۇرىلتاي اشىپ, كەڭەس قۇرعان ۇلىتاۋعا دەگەن ويىڭىزدى بىلسەم دەپ ەدىم.
– وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, ەلباسىن تاياۋدا وتكەن سايلاۋدا بۇكىلحالىقتىق قولداۋعا يە بولعان مەرەيلى جەڭىسىمەن قۇتتىقتايمىن!
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تالاي عاسىردان بەرى اتا-بابامىز اۋليە باستاۋىنان ءشول قاندىرعان ۇلىتاۋدىڭ توپىراعىندا تولعانا وتىرىپ «ءبىزدىڭ ەلدىگىمىز, قازاق جۇرتىنىڭ ارعى ءتۇبى عۇنداردان باستالادى. عۇنداردان كەيىن كوك تۇرىكتەرگە جالعاسادى. ودان كەيىن التىن وردا ورنىعادى. ءسويتىپ, حاندىق داۋىرگە ۇلاسىپ, كەيىن بىرتىندەپ تاۋەلسىزدىككە كەلىپ تىرەلەدى», – دەپ ەلىمىز ەجەلدەن ۇلكەن مەملەكەت بولعانىن ءبىراۋىز سوزبەن تۇيىندەپ بەردى. بۇل – ەلىمىزدىڭ عاسىرلار كوشىنە ىلەسكەن دامۋ ساتىسىنداعى تاريحي ساباقتاستىق, مەملەكەتتىلىك قۇرىلىم, ەل باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بۋىن-بۋىنعا جالعاسقاندىعىنىڭ ناقتى دالەلى دەپ بىلگەن ءجون.
– قايرات ابدىرازاق ۇلى, وسى ۇلىتاۋ دەگەندە كوكەيىمىزگە بىردەن جوشى حان, كەتبۇعا بي, الاشا حان تۇسەدى. ولاردان قالعان اڭىز-اڭگىمەلەر, ءافسانا-جىرلار, كۇي-كەرۋەنى جادىمىزعا ورالادى. سونىڭ ىشىندە ازاۋىلدىق ەر دوسپانبەت جىراۋدىڭ: «ساداق تولى سايگەز وق, ماساعىنان وتكەرىپ, باسىن قولعا جەتكەرىپ, سوزىپ تارتار كۇن قايدا؟ كەتبۇعاداي بيلەردەن كەڭەس سۇرار كۇن قايدا؟» دەپ قامىعىپ ايتقان تولعاۋى سانامىزدا الماس قىلىشتاي جارق ەتە قالادى. وسى ۇلىتاۋدا جوشى ۇلىسى تۋ تىككەندە ونىڭ باس ءۋازىرى, وردا ءبيى بولىپ كەتبۇعا بي سايلانعان دەگەن تاريحي دەرەك بار. دوسپانبەت جىراۋدىڭ ارمانعا تولى شەرلى كوڭىلىنەن مەيماناسى تاسىپ, ايبىنى اسقان جوشى حان زامانىنداعى ەل بىرلىگىن, باتىرلىق جولىن, دانا بيلەردىڭ ادىلەتتى ءجون-جوسىعىن اڭساعانى, تەگىن ەمەستىگى وسىدان-اۋ!
– تاريحشى عالىم تۇرسىنحان زاكەن ۇلىنىڭ «كوك بورىلەردىڭ كوز جاسى» دەگەن كىتابىندا ۇلىتاۋدان باستاۋ العان قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ بويىندا جوشىنى اق كيىزگە سالىپ حان كوتەرگەن ۇلى سايلاۋعا ءۇيسىن مايقى بي, قوڭىرات ساڭعىل بي مەن ماۋكە بي, بارلاس قاراشار بي قاتىسقانى كورسەتىلگەن. مايقى بي بابامىز ۇلىستىڭ وسى ۇلى جيىنىندا جوشى حانعا جۇگىنىپ, « ۇلى مارتەبەلى يەم, تۋ الىستان الدىڭىزعا ادەيى كەلگەندەگى ماقساتىم – ەندى ماڭگى-باقي ۇلى قاعاناتىڭىزدىڭ قول استىندا بولىپ ەتەك جيۋ. جاۋ-جالامسىز, ۇركىن-قورقىنسىز كۇن وتكىزۋ. سول ءۇشىن بىزدەي پەندەگە وزىڭىزدەن ايتار اقىل, كورسەتەر كومەك بار ما دەپ كەلدىك», – دەگەن ەكەن.
مايقى ءبيدىڭ بۇل ۇسىنىسىنا جوشى حان:
– «ءسوزىڭىزدىڭ توركىنىنە قاراعاندا ەداۋىر مولايىپ, ءبىر حاندىق ەل بولۋعا جەتكەن ەكەنسىڭدەر. حاندىق قۇرىڭدار, ەل باسقاراتىن ەرەجەلەرىڭ بار ما؟» – دەيدى. سوندا مايقى بي بابامىز:
– «كۇللى ەلىمىز ءۇش جۇزدەن قۇرالادى, ءبىر-بىرىنە قۇدا بوپ قىز الادى. رۋ ءىشى ەت جاقىن تۋىسقان دەپ, قۇدا بوپ قىز الۋدان تىيىلادى. تۋ تىكسە, كىسى ولتىرسە ەل كەلەدى, ادامدى ولتىرگەندى تەكسەرەدى. كىرىسىپ اراسىنا ەل اعاسى, توقتاتىپ جەتى بەلگى اپەرەدى. كەبىن-كەتپەن, ۇستايتىن جابدىعىمەن, كەسكەن قۇيرىق, كەرتوبەل ات بەرەدى. توقتاتىپ وسىمەنەن اشۋ باسىپ, ارتىنان ەكى ءجۇز جىلقى قۇن بەرەدى. مال ۇرلاسا ءۇش توعىز ايىبىمەن, تولىقتاپ مالدىڭ باسىن كوتەرەدى. تەنتەككە مۇنداي تىيىم سالىنعان سوڭ, تىپ-تىنىش باسقا حالىق كۇن كورەدى. ەر قۇنى ەكى ءجۇز جىلقى بولسا داعى, ايەلگە ءجۇز جىلقىدان قۇن تولەيدى. ءتورت بولىكتىڭ ءۇش بولىگىن ءۇش جۇزگە ارناپ, الۋ-الماۋىن ەركىنە سالادى. ءبىر بولىگىن قارالى ۇيگە «قۇن» دەپ بەرىپ, جوسىنعا قول قويادى. كوز شىعارسا, ەر قۇنىنىڭ تورتتەن ءبىرىن تولەيدى. مۇشە سىنسا, وعان دا تولەم بەرىپ سۇيەيدى. قىساس الۋعا جول جوق. قىساسپەن ادام ولتىرسە, قانعا قان الىنادى. ول قالاي ولتىرگەن بولسا, ءدال سولاي ءولتىرىلىپ, كورىنە سالىنادى. جەر داۋى مەن جەسىر داۋى ەل ىشىندە قارالادى. بيلەر شىعىپ بولعان ءىستى سارالايدى. كوز جەتكەندە بيلىك كەسىپ, ەل الدىندا جازالايدى», — دەيدى.
مۇنى ەستىگەن جوشى تاڭعالىپ:
– ەل باسقارۋلارىڭ عاجاپ, جاقسى ەكەن! وسىنداي اۋىز بىرلىگى بار ەل قالايشا باسقالارعا بودان بولادى؟ – دەپ, سول كەزدەگى بۇكىل قازاق رۋ-تايپالارىن جوشى حان ءوز ۇلىسىنا العانىن جوعارىداعى اۆتور دايەكتەپ جازعان. ال كەتبۇعا بي جوشى ۇلىسىنىڭ باس ءۋازىرى, كەيىن اسكەري قولباسشى بولعانى تاريحتان بەلگىلى.
– ءسىز كەلتىرگەن مايقى ءبيدىڭ قۇقىقتىق ەرەجەسى تۇتاس ءبىر زاڭ كودەكسىندەي اسەر بەرىپ تۇر ماعان. وسىنداي باس-اياعى تۇگەل ەل باسقارۋدىڭ جوسىن-ۇلگىسىن تۇگەندەگەن مايقى بابامىز ءۇش ءجۇزدىڭ ەلدىك تاڭباسىن انىقتاپ, ەنشىسىن بەرگەن كەمەل ىسىنەن كەيىن دانىشپان بي تۋرالى ەل اراسىنا تاراعان: «حان بىتكەننىڭ قازىعى – بۇقارا جۇرتتىڭ ازىعى» دەگەن ماتەل تاريحي قۇندىلىعىمەن بۇگىنگە جەتىپ وتىر. ءجۇز جيىرما جاس جاساعان, ءوز زامانىندا جەتى قاعاندى حان تاعىنا وتىرعىزعان مايقى بي شىڭعىس حان قاعاناتىنىڭ زاڭ-ەرەجەلەرىن بەكىتتىرىپ بەرگەن ۇلى جارعىشى ەكەنىمەن تاريحتا ماڭگىگە قالدى ەمەس پە؟
– راسىندا «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر, ءتۇپ اتاسى – مايقى بي» دەگەن ناقىل وسى ۇلى بابامىز مەملەكەت باسقارۋداعى قاعاناتتىڭ زاڭ-جارعىلارىن ءوزى رەتتەپ جونگە سالعان ۋاقىتتان بەرى دە, ودان كەيىن دە, بۇگىن دە حالىق جادىنان وشپەي كەلەدى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ قاي-قايسىسىن الىپ قاراساڭىز, قازاق حاندىعى تۋ كوتەرگەن زاماننان بەرى مەملەكەتتىك قۇقىق جۇيەسى مەن بيلەر سوتىنىڭ ارىدەن ۇزىلمەگەن زاڭ باپتارى رەتىندە ەل مۇددەسىنە قىزمەت كورسەتىپ كەلگەنى انىق سەزىلەدى.
جالپى, ءبىز «جەتى جارعى» زاڭدارىن ءاز تاۋكە حاننىڭ ۇسىنىسىمەن سول زاماننىڭ ايگىلى بيلەرى تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي قۇراستىرىپ, جازدى دەپ بىلەمىز. وسى دانا بيلەرىمىز ءوز زامانىنىڭ مەملەكەتتىك بيلىك ءىسى مەن سوت قاراۋ ءتارتىبىن سول كەزدەگى حالىقتىڭ قوعامدىق وي-ساناسى مەن كوزقاراسىنا لايىقتاپ جاساعان دەسەك تە, ولار مايقى بيدەن قالعان جەتى ءتۇرلى زاڭ ەرەجەلەرىن باسشىلىققا العانى ءشۇباسىز. ويتكەنى, قاي ءداۋىردىڭ مەملەكەتتىك بولمىسىنا زەر سالىپ قاراساڭىز, ەل جاڭا قوعامدىق ساتىعا كوتەرىلگەن سايىن كونەدەن كەلە جاتقان زاڭ ەرەجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ونى وزگەرتۋ, تولىقتىرۋ ءۇردىسى بەرىك قاعيداتقا اينالعان. مۇنداي ءۇردىس قازىرگى ۋاقىتتا دا ءجيى قايتالاناتىنىن قابىلدانىپ جاتقان زاڭنامالارعا قاراپ باعامداۋعا بولادى.
– قايرات ابدىرازاق ۇلى, قازاق حاندىعى ۇستانىپ كەلگەن ءوز ۇلتىمىزعا ءتان ءداستۇرلى قۇقىق پەن بيلەر سوتىنىڭ ۇلگى-ونەگەسى قاي ۋاقىتتان باستاۋ العان دەپ ويلايسىز؟ ويتكەنى, قازاق ەلى جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى كونە داۋىردەگى ساق, عۇن زامانىنان بەرى ءىرى يمپەريا قۇرعان وسى مەملەكەتتەر قۇرامىندا بولىپ, ءوزىن الىمساقتان الەمگە تانىتا بىلگەن ىرگەلى جۇرت ەكەنى بارشاعا ءمالىم. سول كونە زاماننان بىزگە جەتكەن جۇلگەلى زاڭ-ەرەجەلەرىن, ونىڭ زامان اۋانىنا قاراي وزگەرىسكە تۇسكەن رەفورمالىق قۇقىقتىق ولشەمدەرىن بىلايعى جۇرت ناقتى بىلە بەرمەيدى عوي.
– مارقۇم, اكادەميك سالىق زيمان ۇلى قۇراستىرعان «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» دەگەن ون تومدىق ەڭبەكتە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سوناۋ عۇن, ءۇيسىن, تۇركى داۋىرىنەن بەرى مەملەكەتتىك بيلىكتە قولدانىلىپ كەلە جاتقان زاڭدار, قۇقىقتىق ەرەجەلەر مەن جول-جوسىندار, جازبا دەرەكتەر مولىنان ەنگىزىلگەن. ەندى, سول اكادەميالىق كىتاپتاعى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تاعى دا مايقى ءبيدىڭ «جەتى جارعىسىنا» ورالايىق. زەرتتەۋشى عالىمدار تاريحشى راشيد اد-ءديننىڭ «جاميات تاۋاريح» ەڭبەگىنە جانە شىڭعىس حاننىڭ عۇمىرنامالىق جىلناماسى «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» مەن «التىن توپشىداعى» دەرەكتەردى جيناقتاي كەلە, مايقى بابامىزدان دا جەتى ءتۇرلى زاڭ ۇلگىسى قالعانىن دايەكتەپ بەرگەن. ونىڭ ولەڭ-ءسوز رەتىندەگى نۇسقاسىن جوعارىدا كەلتىردىك.
مايقى ءبيدىڭ زاڭ ەرەجەسىنىڭ ءبىرىنشى بابى «ادام قۇنى تۋرالى» قۇقىقتىق ولشەمگە نەگىزدەلگەن. ءوز زامانىندا رەفورمالىق سيپاتتا, سول قوعامنىڭ جاڭاشا باعىتتاعى مەملەكەت مۇددەسىن كوزدەي وتىرىپ جازىلعان وسى زاڭ نورماسىن تاراتىپ ايتساق تومەندەگىدەي.
«سوعىستا ولگەندەرگە قۇن تولەنبەيدى, مايداندا ولگەن ەرلەرگە 100 بەستى تولەۋ كۇشىنەن قالدىرىلادى. قۇن تولەۋ جەڭىلدەتىلەدى. قانعا قان الۋ كۇشىن جويادى, باسقا جولدارمەن قۇن نەمەسە ايىپ سالىنادى. ەجەلگى تورە, باي, بەكتەر ءۇشىن قوس قۇن, ياعني, جاي ادامنىڭ ەكى ەسە قۇنىن تولەۋ دە كۇشىن جويادى. كىم قانشالىق زاقىم السا, قارسى جاق سونشالىق تولەم نەمەسە ايىپ تولەيدى», – دەلىنگەن.
ەندى, وسى قۇقىقتىق ولشەمدى ەجەلگى عۇندار مەن تۇركىلەر قولدانعان زاڭ ەرەجەسىندەگى جازا تۇرلەرىمەن سالىستىرساق, ولار ۇستانعان قاتاڭ زاڭدار جەڭىلدەتىلگەن, مايقى بي زامانىنداعى كوشپەلى قوعامداعى بارلىق ادامدارعا قۇقىقتىق تەڭ دارەجەدە جازا قولدانۋ – ءوز كەزەگىندە ۇلكەن رەفورمالىق سيپاتقا يە بولعان. بۇل جەردە ەجەلدەن قولدانىلىپ كەلگەن, ياعني مايداندا ولگەن ساربازدارعا قۇن تولەۋدى كۇشىنەن قالدىرۋدىڭ سەبەبىن, ءار ەر ازاماتتىڭ ەلىن, جەرىن جانىن سالا قورعاۋ – مەملەكەتتىك بورىش, پاتريوتتىق سەزىم مەن وتان ءسۇيگىشتىككە باۋلۋدىڭ ۇلگى-ونەگەسى دەپ ۇعىندىرعان. بۇعان قوسا ءار ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ قۇقىعى مەن ادامگەرشىلىگىن, ازاماتتىق تۇلعاسىن قادىرلەۋدى دە نەگىزدەپ بەرگەن.
مۇنداي قۇقىقتىق ۇستانىم قازىرگى كونستيتۋتسيامىزدىڭ ءبىرىنشى بابىندا «...ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى», ال كونستيتۋتسيانىڭ ون ءۇش, ون ءتورت, ون بەسىنشى باپتارىندا: «...اركىمنىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سوت ارقىلى قورعالۋىنا قۇقىعى بار», «زاڭ مەن سوت الدىندا جۇرتتىڭ ءبارى تەڭ», «اركىمنىڭ ءومىر سۇرۋگە قۇقىعى بار. ەشكىمنىڭ ءوز بەتىنشە ادام ءومىرىن قيۋعا حاقىسى جوق», – دەپ انىق جازىلعان.
ال مايقى ءبيدىڭ «مال ۇرلاسا ءۇش توعىز ايىبىمەن, تولىقتاپ مالدىڭ باسىن كوتەرەدى» – دەگەن زاڭ-ەرەجەسى قازاق ەلىنىڭ سول زاماننان بەرگى قولدانىستاعى ءداستۇرلى قۇقىق نورمالارىنان شەت قالماي, حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن كەلىپ جەتتى. «ەسەلەپ ايىپ تولەتتىرۋ» – وسى جىلدىڭ باسىنان ەنگىزىلگەن ەلىمىزدىڭ جاڭا قىلمىستىق كودەكسىنەن دە انىق ورىن الدى. ناقتى ايتقاندا, كودەكستەگى مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مۇددەلەرىنە قارسى جەمقورلىق جانە وزگە دە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار, سونىڭ ىشىندە پاراقورلىققا دەلدال بولۋ, پارا بەرۋ, ونى العان قىلمىستارى ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعا ون ەسەدەن سەكسەن ەسەگە دەيىنگى سوما مولشەرىندە ايىپ تارتادى.
– ءسىز كەلتىرگەن وسى قۇقىقتىق ولشەمدەر سول ۋاقىتتان بەرى قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك بيلىگىنە ءۇزىلىسسىز, وزگەرىسسىز قىزمەت كورسەتتى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار سياقتى. ويتكەنى, مايقى بي زاڭىن تۇركى-موڭعول يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنداعى تەگى ءبىر قىرعىز, وزبەك, تۇرىكمەن, قاراقالپاق, تاتار, باشعۇرت, ساقا, التاي, تىۆا, تاعى باسقا تۇركىتەكتەس حالىقتار دا ورتاق مۇرا رەتىندە قولدانعان عوي.
– مايقى بي دايىنداعان, شىڭعىس حان اتىنان شىققان زاڭدار مەن جارلىقتار, ۇكىم-كەسىمدەر, ءتارتىپ-ەرەجەلەر ۇلى قاعاناتتىڭ بارلىق وڭىرىندە بىردەي قولدانىلدى. سونىڭ ىشىندە ونى جوشى ۇلىسى, التىن وردا حاندارى دا وزدەرىنىڭ باستى زاڭ ەرەجەلەرى رەتىندە پايدالاندى. كەرەي مەن جانىبەك حاندار دا وسى مايقى بيدەن قالعان «جەتى جارعىنى» ەل باسقارۋ يگىلىگىنە جاراتتى دەپ تولىق ايتۋعا بولادى.
كەيبىر دەرەك كوزدەرىنە قاراعاندا, ءاز جانىبەكتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ تاعىنا وتىرعان كەزدە شىعارعان وتىز بەتتىك جارلىعى بولعان كورىنەدى. جانىبەك حان دا جوعارىداعى مايقى ءبيدىڭ «رۋ ءىشى ەت جاقىن تۋىسقان دەپ, قۇدا بوپ قىز الۋدان تىيىلادى» ەرەجەسىن قاتاڭ ساقتاپ, «جەتى اتادان ىلگەرى اسپاي قىز الىسقاندار بۇگىننەن باستاپ بولماۋى شارت»... دەپ جارلىق بەرۋى – ۇلتىمىزدىڭ گەنەتيكالىق ءبىتىمى, قان تازالىعى مەن اقىل-وي ساناسىنىڭ ءمىنسىز بولعانىنا بۇگىندە كوزىمىز جەتىپ وتىر.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنە قىزمەت ەتكەن «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» زاڭ-ەرەجەلەرى دە ءسوز ەتىپ وتىرعان وسى مايقى ءبيدىڭ جارعىسىنان الشاق كەتپەيدى. الدىمەن «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىنداعى» قۇقىقتىق نورمالاردى ساراپتاپ كورەلىك. وسى زاڭ ەرەجەسىنىڭ اتاۋىنا نازار اۋدارىڭىزشى, ەگەر ەسىم حان ءوزى حاندىق بيلىكتىڭ باسىنا كەلگەن كەزدەن جاڭاشا رەفورمالىق باعىت ۇستاندى دەسەك, وندا زاڭنىڭ اتاۋىن «ەسكى جول» اتاماي, ءوزىنىڭ جاڭا نيزامىنا ورايلاس الار ەدى عوي. ياعني, ەسىم حان دا قازاق ەلىن باسقارۋدا شىعارعان زاڭ ەرەجەسىن «ەسكى جول» دەۋىنىڭ ءمانىسى, ەجەلدەن جەلىسىن ۇزبەي كەلە جاتقان قۇقىقتىق ولشەمدەرگە تابان تىرەگەنىن بىلدىرەدى. ەندى جوعارىداعى مايقى ءبيدىڭ ادام قۇنى, قۇن تولەۋ تۋرالى زاڭ ەرەجەلەرىن ەسىم حان شىعارعان وسى تاقىلەتتەس قۇقىقتىق نورمالارمەن سالىستىرايىق.
ۇزاق جىلدار حالىق جادىندا ساقتالعان, بىرنەشە مارتە كونە كادىم جازۋىمەن قولدان-قولعا كوشىرىلىپ, بىزگە ايگىلى ساققۇلاق ءبيدىڭ تۋعان بالاسى ەرالى ساققۇلاق ۇلىنىڭ قولجازباسى ارقىلى جەتكەن «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» زاڭ ەرەجەسىنىڭ نۇسقاسى بار. بۇل «اماناتقا قيانات جۇرمەيدى» دەگەن ۇستانىممەن اتادان بالا ارقىلى بىزگە جەتكەن بىردەن-ءبىر شىنايى دەرەكتەر. ەندى, ەسىم حاننىڭ زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ ءبىرىنشى بابىنا كىرگەن «ەردىڭ قۇنى» تۋرالى قۇقىقتىق نورمانى كەلتىرەيىك.
«بۇل باسقا بىرەۋدىڭ قولىنان قازا تاپقان كىسى ولىمىنە تەڭ زاڭ. وسى زاڭ بويىنشا ولگەن كىسىگە – ءولتىرۋشى قۇن تولەۋگە مىندەتتى. ەر ادامنىڭ قۇنىنا ءجۇز جىلقى, التى جاقسى (6 تۇيە) كەسىلگەن. ول بارلىق ەركەك ءۇشىن – باي, كەدەي, جاس-كارى دەمەي بىردەي. بۇل الىنعان ولشەۋدەن ارتىق قۇننىڭ مىناداي ءتۇرى بار.
ونەر قۇنى. وعان جۇلدە العان اتاقتى ادامنىڭ قۇنى جاتادى. جۇلدە العان دەپ جۇرتقا بەلگىلى اقىندار مەن توپقا ءتۇسىپ بايگە العان بالۋاندار ەسەپتەلەدى, ولاردىڭ قۇنى ءۇشىن ەكى كىسىنىڭ قۇنى – 200 جىلقى, 12 تۇيە كەسىلۋى كەرەك.
سۇيەك قۇنى. وعان ولگەن كىسىنىڭ سۇيەگى ءۇشىن تولەنەتىن قۇن جاتادى. ماسەلەن, ولگەن ادامنىڭ سۇيەگى تۋعان-تۋىسقانىنىڭ قولىنا تۇسپەي, جوق بولىپ كەتسە, نە يت-قۇسقا جەم بولسا, ول ءۇشىن دە ەكى ادامنىڭ قۇنى تولەنگەن. بۇل ەكى ءتۇرلى قۇندى ۇستەمە قۇن دەيدى», – دەپ كورسەتكەن. بايقاعان بولارسىز, ارادا ءتورت ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە مايقى ءبيدىڭ زاڭ ەرەجەلەرىنەن ايىرماسى شامالى, ياعني بۇرىننان كەلە جاتقان ەسكى زاڭ نورمالارىن ۇستانعانى انىق بايقالادى. ال ەسىم حان قۇن زاڭىنا بايلانىستى ءوز تاراپىنان رەفورمالىق سيپاتتا ەكى ءتۇرلى – «ونەر قۇنى» مەن «سۇيەك قۇنى» دەگەن قۇقىقتىق نورمالاردى قوسقىزعان. الايدا, بۇل ەرەجەنىڭ ءتۇپ نەگىزى سول عۇن, تۇركى داۋىرىندە جاتىر. بۇل دا ەلباسىنىڭ ۇلىتاۋدا ايتقان سوزىنە دالەل عوي.
«باي, بەكتەر ءۇشىن قوس قۇن تولەۋ» ارتىقشىلىعىن ەسىم حان دا قولداماعان, بىراق ءوز تاراپىنان «ونەر قۇنى» مەن «سۇيەك قۇنىن» قوستىرىپ, حالىققا قادىرى اسقان ونەر ادامىن ءولتىرۋ مەن ولگەن ادامنىڭ ءمايىتىن قورلاۋ, بايگە الىپ جۇرگەن جۇيرىك اتتى ۇرلاۋ سىندى ولشەمدەردى جەكە ءبولىپ, ۇستەمە قۇن تولەتتىرۋ ارقىلى قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتكەن.
ەسىم حاننان قالعان «ەسكى جول» زاڭىن تەرەڭ زەرتتەپ بىلگىسى كەلگەندەر «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» جيناعىنىڭ ءتورتىنشى تومىنىڭ 149-152-بەتتەرىن قاراپ شىققانى دۇرىس. وندا ەرالى ساققۇلاق ۇلىنىڭ جازبا دەرەگى بويىنشا «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» زاڭىنىڭ ءىV بابىنداعى «قىلمىستارعا بەرىلەتىن جازا» ءبولىمىنىڭ «ۇكىم» تارماعى 118 تارماقشادان تۇراتىنى تولىق كورسەتىلگەن. مۇنىڭ ءوزى كولەمى جاعىنان ورتا دارەجەلى كودەكسكە پارا-پار كەلەتىن, ءداستۇرلى قۇقىق نورمالارىن جان-جاقتى قامتىعان وتە پارمەندى زاڭناما ەكەنىن كورسەتەدى.
– قايرات ابدىرازاق ۇلى, ءار زاماندا رەتىنە قاراي وزگەرتىلگەن بۇل زاڭنامالار قانشالىقتى ومىرشەڭ بولعان؟ ءاز تاۋكە حان تۇسىندا جازىلعان «جەتى جارعى», ودان كەيىن ەلىمىز رەسەيگە قاراپ, حاندىق بيلىك جويىلعان كەزدە سول ۇلىق بيلەر جازعان ەرەجەلەرىمىز ءوزىنىڭ زاڭدىق كۇشىن ساقتاي الدى ما؟
– حالقىمىز ايتقانداي, «زامانىنا قاراي زاڭى, ورمانىنا قاراي اڭى بولادى» دەمەكشى, قانشا وزگەرتۋ, تۇزەتۋ بولعانىمەن, زاڭ-ەرەجەلەرىمىز ءوزىنىڭ ءتۇپ نەگىزىنەن قول ءۇزىپ كەتپەگەن. جاڭاعى «ونەر قۇنى» تۋرالى شەشىم قانشالىقتى ءادىل ورىندالعانىن مىنا مىسالدان بايقاي بەرىڭىز.
«ەڭسەگەي بويلى ەسىم حاننىڭ كوكالا بەستىسىن ۇرى العاندا بي قۇنىنا وسى زاڭعا سۇيەنىپ, ءبىر-اق بەستى كەسىپتى. ويتكەنى, حاننىڭ كوكالا بەستىسى قانشا جۇيرىك بولعانىمەن بايگەگە قوسىلىپ, جۇلدە الماعان ەكەن» – دەگەن دەرەكتى ەرالى ساققۇلاق ۇلى ناقتى كەلتىرگەن. ول ءوزىنىڭ جازباسىندا «ەردىڭ قۇنىنان سوڭعى ەڭ قىمبات زات رەتىندە جۇيرىك اتتى ەسەپتەپ, ونى كىسى ءولىمى بابىنىڭ ءبىر تارماعىنا ەنگىزىپتى. ونىڭ سەبەبى, سىرتقى جاۋمەن شابىسقانداعى ەڭ كۇشتى سوعىس قۇرالى دەپ ساناعاندىقتان. ونىڭ كەسىمىنە ناقتى كەسىم كورسەتىلمەگەن, تەك جۇيرىكتىڭ بايگەدە الىپ جۇرگەن بايگەسى مەن جورىقتاعى كەلتىرگەن پايداسىنا وراي شەشكەن», دەپ تالداۋ جاساپتى. بۇل زاڭ كەشەگى كەڭەستىك جۇيە ورناعانعا دەيىن ءوز كۇشىندە بولعانى ءتۇرلى جازبا دەرەكتەردە ساقتالعان.
ەندى «سۇيەك قۇنى» تۋرالى ءبىر دەرەك كەلتىرەيىن.
ءحىح عاسىردا ءداستۇرلى قۇقىعىمىزدى زەرتتەگەن عالىم ماكوۆەتسكي: «كىسى ءولتىرىپ, ءمايىتتى تىعىپ تاستاعانى ءۇشىن قۇننىڭ مولشەرى ولگەن ەر ادام ءۇشىن ون-جيىرما تۇيەگە, ايەل ءۇشىن بەس-ون تۇيەگە دەيىن وسىرىلگەن. سونداي-اق, ەلگە قادىرلى ادامنىڭ ءمايىتىن قورلاعانى ءۇشىن «سۇيەك قۇن» قوسىلىپ, جازالانادى. مۇنداي قوسىمشا قۇن مولشەرى ناقتى كورسەتىلمەيدى. ول بۇل كورسەتىلگەننەن دە ارتىق ءوسۋى مۇمكىن. 1884 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا وتكەن بيلەردىڭ ءۇرجار توتەنشە سەزىندە قىلمىسكەر كىسى ءولتىرىپ, سۇيەگىن مۇز استىنا تىعىپ تاستاعانى تۋرالى ءىستى قاراعاندا, بيلەر ايىپكەرگە قوس قۇن, ياعني, 100 تۇيە مولشەرىندە قۇن تولەۋدى مىندەتتەگەن», – دەپ ناقتى مىسال كەلتىرگەن.
جوعارىدا ءسوز ەتىلگەن وسى زاڭ ەرەجەلەردىڭ ءار بابىنا زەر سالا قاراساڭىز, حالقىمىزدىڭ سول كونە زاماننان كەلە جاتقان ءداستۇرلى قۇقىعى بۇگىنگە دەيىن كەلىپ جەتكەنىن انىق بايقاۋعا بولادى. ءبىز جوعارىدا مايقى بي مەن ەسىم حان شىعارعان زاڭ ەرەجەسىنىڭ تەك ادام قۇنى مەن وعان قولدانىلعان جازا ءتۇرىن عانا تالقىلادىق. وزگە قۇقىقتىق نورمالاردى تالداپ شىعۋ ءۇشىن ۇلكەن عىلىمي ەڭبەك جازۋ كەرەك, ول ءبىر ماقالاعا سىيمايتىن جۇك.
قىسقاشا ايتقاندا, بۇل زاڭ ەرەجەلەرى – كونە داۋىردەن تامىر تارتىپ, قاسىم حان مەن ەسىم حان, ودان سوڭ ءاز تاۋكە حان تۇسىندا «جەتى جارعى» اتانىپ, مەملەكەتتىك بيلىككە قىزمەت ەتكەن ءداستۇرلى قۇقىق نورمالارىنىڭ ەڭ وزىعى. زامان كوشىنە لايىقتالىپ, ءار ۋاقىتتا قۇقىقتىق تۇرعىدان رەفورمالانعانىمەن, ءتۇپ نەگىزىنەن اۋىتقىماعان. مۇنداعى كەيبىر زاڭ باپتارى سوناۋ عۇن, ءۇيسىن, تۇركى داۋىرىنەن كەلە جاتقانى انىق بايقالادى. اسىرەسە, ازاماتتىق قۇقىقتاعى امەڭگەرلىك, قالىڭ مال; قىلمىستىق قۇقىقتاعى قانعا قان, تۇلپار ات ۇرلاۋ كونە تۇركى مەملەكەتىنىڭ جۇيەسىندە بار زاڭدار. جەتى اتاعا جەتپەي قىز الىسۋ, بىرەۋدىڭ زاڭدى نەكەلى ايەلىن الىپ قاشۋ, ايەل زورلاۋ وتە اۋىر قىلمىستار ساناتىنا كىرگەن. سونداي-اق, جامان قىلىعى ءۇشىن ەل الدىندا ماسقارالاۋ جازاسى قازاق حاندىعى العاش ەل بولىپ قالىپتاسقاندا, ەجەلدەن كەلە جاتقان ءتول قۇقىقتىق نورمالار ەسەبىندە مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىنەن ورىن العان.
ۇلى ابايدىڭ «بۇل بيلىك دەگەن ءبىزدىڭ قازاق ىشىندە ءاربىر سايلانعان كىسىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. بۇعان بۇرىنعى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن», ءاز تاۋكە حاننىڭ «كۇل توبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» بولعانداعى «جەتى جارعىسىن» بىلمەك كەرەك» – دەۋى وسىدان.
– ەلدىگىمىزدىڭ ەجەلدەن بەرگى باستى ۇيىتقىسى مەملەكەتتىك بيلىك بولعانىن ءوزىمىزدىڭ ءتول تاريحىمىزدى زەرتتەپ, زەردەلەگەن سايىن تەرەڭ ۇعىنۋدامىز. وسى ەل بيلەۋدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە بۇرىنعىنىڭ بيلەرى قانشالىقتى ۇلەس قوسقان؟ قازاق ەلىنىڭ قوعامدىق قارىم-قاتىناسىندا بيلەردىڭ حالىققا قىزمەت كورسەتۋى, كەڭىرەك ايتقاندا مەملەكەتتىك بيلىك ىستەرىنە ارالاسۋى, اتقارعان لاۋازىمدىق دارەجەلەرى قانداي بولعانىن تاراتىپ بەرسەڭىز.
– ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بيلەر مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ تومەنگى ساتىسىنان باستاپ, ەڭ جوعارعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكىمشىلىگىنىڭ بارلىق قىزمەتتەرىنە ارالاسقان. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن بۇرىنعى بيلەر اتقارعان قىزمەتتى ەلىمىزدىڭ قازىرگى مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىنىڭ ءۇش سالاسى بولىپ تابىلاتىن باسقارۋ, زاڭ شىعارۋ, ونى ورىنداۋ قۇزىرەتى جۇكتەلگەن فۋنكتسيالارمەن سالىستىرىپ قاراۋعا ابدەن بولادى.
ماسەلەن, قازاق ەلىنىڭ وتكەن زاماندارداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىنە بيلەر حان-سۇلتاندارمەن تەڭ دارەجەدە ارالاسقان. ەڭ جوعارى بيلىك ورنى حان كەڭەسىنىڭ قۇرامىنداعى باس ۋازىرلىكتى, نەگىزىنەن حالقىنا اسا قۇرمەتتى وردا ءبيى اتقارعان. ال مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراي حان كەڭەسىنە كىرەتىن ءۋازىرلەردىڭ قۇرامىنا قىرىقتان توقسانعا دەيىن حالىققا ءادىل بيلىگىمەن تانىلعان ۇلىق بيلەر تاعايىندالعان. ماسەلەن, ابىلاي حان ءۇش جۇزگە بيلىك جۇرگىزگەن كەزدە حان كەڭەسىنە قىرىق ەكى ءۋازىر كىرگەن. باس ءۋازىرى قاناي بي بولعانى تاريحي جازبالاردا ساقتالعان. سونداي-اق, 1845 جىلعا دەيىن بوكەي ورداسىنىڭ حاندىق بيلىگىن ساقتاپ كەلگەن ءجاڭگىر حاننىڭ حان كەڭەسىنە ون ەكى بي كىرگەن.
ولار ءوز مىندەتتەرىندە مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن نىعايتىپ, وركەندەۋىنە بارىنشا ۇلەس قوستى. ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتتىڭ ارتۋىنا, ىشكى-سىرتقى ساياساتتى نىعايتىپ, اسكەري كۇش-قۋاتتى كەمەلدەندىرۋدە, ەلگە «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» بەيقۇت زامان ورناتۋدا حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋعا اقىل-پاراساتتارىن سارقا جۇمسادى.
ەل باسقارۋداعى بيلەر اتقارعان وسى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ قاي-قايسىسىن الساڭىز دا, بۇگىندە ءبىر-ءبىر مينيسترلىككە جۇكتەلگەن مىندەتتەر ەكەنىن اركىم باعامداي السا كەرەك. وسى رەتتە اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ «ولار ءارى اقىن, ءارى شەشەن, فيلوسوف ءارى ويشىل, ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ بىلگىرى جانە ونىڭ رەفورماتورى, اسكەري قولباسشىسى جانە باسقارۋشىسى ەدى», – دەپ باعا بەرگەنىن كەلتىرە كەتكەنىم ارتىق بولماس.
– قايرات ابدىرازاق ۇلى, وسى وي-تولعامىڭىزعا قاراعاندا, بۇگىندە قۇقىقتىق ورگاندار اتقارىپ وتىرعان مەملەكەتتىك لاۋازىمداعى قىزمەتتەردىڭ بارلىعىن, ياعني سوت ادىلدىگىن جۇرگىزۋمەن قاتار, اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى, سونداي-اق, ەلشىلەردىڭ مىندەتتەرى دە بيلەرگە جۇكتەلگەن عوي. بايقاپ قاراساق, بۇرىنعىنىڭ بيلەرى ءبىر ءوزى بىرنەشە قىزمەتتى مويىماي اتقارعانىنا ريزا بولامىز. ولاردىڭ ەل باسقارۋ ىسىنە جاسقانباي كىرىسەتىن بىلىكتىلىگى مەن امبەباپتىعىنا ەرىكسىز سۇيسىنەمىز...
– تاعى دا «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىنا» ورالايىن. بۇل سول زامانداعى اتا زاڭ – كونستيتۋتسيا ىسپەتتى ءتورت تاعاننان تۇراتىن قاعيدانى باسشىلىققا العان. بۇلجىماس زاڭ نورماسىنىڭ باستى پرينتسيپتەرى: «حان بولسىن, حانعا لايىق زاڭ بولسىن; بي بولسىن, بي تۇسەتىن ءۇي بولسىن; ابىز بولسىن, ابىز سايلاۋ – پارىز بولسىن; باتىر بولسىن, جورىق جولى ماقۇل بولسىن» دەگەن بايلام ءوزىنىڭ ءمان-ماعىناسىنا قاراي, كەيىن كەلە ەل ىشىنە ۇران سوزدەي تاراپ كەتكەن. ەندى وسى ءتورت تاعان ءپرينتسيپتىڭ ءار قايسىسىن بۇگىنگى كونستيتۋتسيا جانە باسقا زاڭدارمەن شەندەستىرەلىك.
«حان بولسىن, حانعا لايىق زاڭ بولسىن» ءپرينتسيپى مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭى – كونستيتۋتسيادا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا دا بەرىك ورىن العان. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيانىڭ ەكىنشى بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت» ەكەنى ناقتى جازىلعان. ال اتا زاڭىمىزدىڭ تىكەلەي پرەزيدەنتكە ارنالعان ءۇشىنشى ءبولىمىنىڭ 40-بابىنان 49-بابىنا دەيىنگى زاڭ نورماسىندا ەلباسىنىڭ مەملەكەت الدىنداعى بارلىق مىندەتتەرى مەن وكىلەتتىلىگى جانە جاۋاپكەرشىلىگى تولىق كورسەتىلگەن. ون ءۇش باپتان تۇراتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزگە سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگى, مەملەكەت پەن حالىق الدىنداعى ءومىر بويعى مارتەبەسى مەن وكىلەتتىگى ايقىن بەلگىلەنگەن.
كۇلتەگىن بابامىزدىڭ «حالقىنا – بەگى, بەگىنە – حالقى سەنگەن ەل ۇزاق جاسايدى» دەگەنىندەي, 2011 جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا ەلباسىنىڭ تاريحي ميسسياسىنىڭ قۇرمەتىنە 1 جەلتوقساندى تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى دەپ مەرەكەلەۋ زاڭداستىرىلدى. مىنە, بۇل دا ەل پارلامەنتىنىڭ بۇرىنعى بيلەر سالعان ۇلگىمەن «حانعا لايىق زاڭ» شىعارعاندىعىنىڭ دالەلى ەمەس پە!
ەندى ەكىنشى تاعانداعى «بي بولسىن, بي تۇسەتىن ءۇي بولسىن» پرينتسيپىنە نازار اۋدارايىق. قاي زاماندا دا بيلەردىڭ ءادىل بيلىك جۇرگىزۋى ءۇشىن, ولارعا بارلىق جاعىنان جوعارى دەڭگەيدە قىزمەت كورسەتۋ – سوت تورەلىگىنىڭ باستى ۇستانىمى بولىپ كەلگەن. بۇل تۇرعىدا «بي تۇسەتىن ءۇي» – بيلەرگە دەگەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ بيىك مۇراتى, مارتەبەلى تۇلعانى سىيلاۋدىڭ جالپى ۇيىمدىق كورىنىسى دەپ بىلگەن ءجون. بيلىك ءىسىن جۇرگىزەتىن سوت ورىندارى تالاپقا ساي, ۇكىم, شەشىم شىعارۋعا قولايلى ءارى شىندىق ىزدەپ كەلگەن ءار ادامعا ءمىنسىز جاعداي جاسالۋى كەرەك.
بۇگىندە اقوردانىڭ وڭ جاق قاناتىنا قونىس تەپكەن جوعارعى سوتتىڭ ساۋلەتتى عيماراتى ەلباسىنىڭ ءوزى تىكەلەي قاداعالاپ سالدىرتقان ادىلدىكتىڭ اق وتاۋىنا اينالدى. «بي تۇسەتىن ءۇي بولسىن» دەگەن پرينتسيپكە پرەزيدەنت تە ەرەكشە نازار اۋدارعانىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى. جالپى, رەسپۋبليكا سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ تالاپتارىنا سايكەس, ەلىمىزدەگى جەرگىلىكتى سوتتاردى زاماناۋي تالاپتارعا ساي, قولايلى دا, كورىكتى عيماراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل دا شىندىق ءۇشىن اقىل-پاراساتىن سارقا جۇمسايتىن, سوت ءىسىن ادىلدىكپەن اتقاراتىن بۇگىنگىنىڭ بيلەرى – سۋديالاردىڭ كىرشىكسىز ەڭبەگىنە دەگەن زور قۇرمەتتىڭ بەلگىسى دەر ەدىم.
ال «ابىز بولسىن, ابىز سايلاۋ – پارىز بولسىن» دەگەن ءۇشىنشى تاعانعا كەلەتىن بولساق, بۇل پرينتسيپ قازىرگى ەلىمىزدىڭ قوس پالاتالى پارلامەنتىنە دەپۋتاتتار سايلاۋ ۇردىسىنە ساي كەلىپ تۇر. تاراتىپ ايتساق, ابىز – ارابتىڭ «حافيز», كورگەنى كوپ دانا, عىلىم-ءبىلىمنىڭ تەڭدەسى جوق عۇلاماسى دەگەن ۇعىم بەرەدى. وتىرىقشى جانە كوشپەلى ءومىر سالتىن تەڭ ۇستاعان حالقىمىز شىعىستىق ءىلىم-ءبىلىمدى, ونىڭ ىشىندە كەڭ تارعان زاڭ ەرەجەلەرى مەن ءار مەملەكەتتىڭ بيلىك جۇيەسىن, ەلشىلىك قارىم-قاتىناسىن, ديپلوماتيالىق ۇستانىمدارىن تەرەڭ ءبىلىپ, سۇڭعىلا شىققان, كوپكە ۇيىتقى بولعان, ەل بىرلىگىن ساقتاي بىلگەن بيلەردى دانىشپاندىعىنا ساي «ابىز» اتاعان.
ابىزداي بولماسا دا, وقىعان-توقىعانى كوپ, اقىل-پارساتى كەڭ, ەل باسقارۋداعى ءىستىڭ ءمان-جايىن زاڭدى تۇرعىدان ءادىل شەشە بىلگەن, عىلىم-بىلىمگە جەتىك, ونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق زاڭنامانى تەرەڭ مەڭگەرىپ, حالىق سەنىمىنە يە بولعان وزىق ويلى ازاماتتاردى سەنات پەن ماجىلىسكە دەپۋتاتتىققا سايلاۋ – بۇرىنعى «ابىز سايلاۋدىڭ» بۇگىنگى جاڭارعان جولى دەر ەدىم.
ءتورتىنشى تاعانداعى «باتىر بولسىن, جورىق جولى ماقۇل بولسىن» ءپرينتسيپى ەجەلدەن ەلىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتى مەن اسكەري كۇش-قۋاتى, تەگەۋرىنى مىقتى بولعانىن كورسەتەدى. جالپى, ءبىز الىمساقتان بوتەن ەلدى جاۋلاپ الۋدى قانىنا سىڭىرمەگەن بەيبىتشىل, وزگەگە تيىسپەيتىن, تيىسسە ايامايتىن, قاز داۋىستى قازىبەك بي بابىمىز ايتقانداي «ەشبىر دۇشپان باسىنباعان, باسىمىزدان ءسوز اسىرماعان» ەلمىز. ويتكەنى, قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى ەجەلدەن اسكەري دەموكراتياعا نەگىزدەلگەن. ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋىن كوشپەلى قوعامداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى زور, مارتەبەسى جوعارى بيلىك – ۇلى قۇرىلتاي ارقىلى رەتتەگەن. ول اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ءىس-شارالاردى قاراۋدا جىلىنا ءبىر رەت, ال ەلگە تۇتقيىلدان شابۋىل جاسالعان كەزدە توتەنشە جاعدايدا جەدەل تۇردە وتكىزىلگەن.
ەل تاۋەلسىزدىگىن ەرلىكپەن قورعاۋدا جورىق جولى ۇلى قۇرىلتايداعى حان كەڭەسىندە «بيلەر ۇسىنىپ, حان قولداعان, حالىق ماقۇلداعان» شەشىمگە ساي جۇزەگە اسقان. اسا ماڭىزدى توتەنشە قۇرىلتايدا بۇدان باسقا قازاق ەلىنىڭ ەلدىك ماسەلەسى, مەملەكەتارالىق داۋ-دامايلار, اسكەري وداق قۇرۋداعى وزگە ەلدەرمەن جاسالاتىن كەلىسىم-شارتتار, بەس قارۋىن بەلىنە بايلاعان ءار رۋ-تايپا ساربازدارىنان قول جيناۋ, تۇمەن قۇرۋ, جينالعان نەشە مىڭ اسكەرگە ازىق-ت ۇلىك, جورىق جولىنا ءتوزىمدى تۇلپار ات دايىنداۋ, ەرلىك كورسەتكەن باتىر-وعلانداردى دارىپتەۋ, ماراپات كورسەتۋ سىندى قىرۋار ماسەلەلەر تالقىلانىپ شەشىلگەن. مىنە, ەل قورعاۋدىڭ مۇنداي ونەگەلىك ءارى زاڭدىلىق ۇلگىسىنە بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى جانە قورعانىس مينيسترلىگى يە بولىپ وتىرعان جوق پا!
– قايرات ابدىرازاق ۇلى, ءداستۇرلى قۇقىعىمىز بەن بيلەر سوتىنىڭ تاريحىنان تەرەڭ دە مول ماعلۇمات بەردىڭىز. ەندى, ءسوز باسىندا اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولعان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي جوعارعى سوت ۇيىمداستىراتىن عىلىمي كونفەرەنتسيا تۋرالى دا ايتساڭىز.
– ۇكىمەتتىڭ وتكەن جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭعى كۇنى شىققان قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىن مەرەكەلەۋگە سوت قاۋىمداستىعى «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسى اياسىندا اتسالىسپاقشى. «قازاق قۇقىعى مەن بيلەر سوتىنىڭ تورەلىگى – قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ فەنومەنى» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيانى قىركۇيەك ايىندا وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. وعان كوپتەگەن تاريحشىلار مەن قۇقىقتانۋشى زاڭگەر-عالىمدار, شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر قاتىسادى.
اڭگىمەمنىڭ سوڭىندا ەلباسىمىزدىڭ كۇنى كەشەگى سايلاۋدان كەيىنگى باعدارلامالىق سوزىندە الدا اتقارىلاتىن بەس حالىقتىق رەفورمانىڭ ءبىرى ەلدەگى قۇقىق جۇيەسىنە قاتىستى بولاتىنىن ايتۋى بۇل ماسەلەنىڭ مەملەكەتتىلىگىمىز ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزى بار ەكەنىن كورسەتەتىنىنە نازار اۋدارايىقشى.
– قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيا تابىسپەن ءوتسىن. ۋاقىت ءبولىپ اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قاناپيا ومارحان ۇلى.
