سوعىسقا 1941 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا الىنىپ, ونى 1945 جىلى بەرليندە اياقتاعان تۇياق كامەلوۆ تۋرالى دەرەكتەردى بىزگە بالاسى جامبىل تۇياق ۇلى اكەلگەن ەدى. «جارتى ەۋروپانى جاياۋ وتكەن» ەمەس, بۇل اعامىز ءتورت جىل بويى تەمىر ساۋىتتى جەرتاعاننان تۇسپەي, سوعىستان دەنەسىنە نەمىس وعىنان سىزىق تا تۇسىرمەي امان-ساۋ كەلگەن ەكەن. وسىنىڭ ءوزى-اق ونىڭ قىزىق تاعدىرلى ادام ەكەنىن كورسەتكەندەي مە, قالاي؟
تۇياقتىڭ اتا-باباسى قورعالجىن ءوڭىرىنىڭ مالدى-جاندى بىلىكتى ادامدارى بولعان, ءدىن جولىنا دا ءتۇسىپ, مۇسىلماندىق بەسىنشى پارىزىن اتقارىپ, مەككەگە دە بارعان جاندار كورىنەدى. وسىنداي بىلىكتى اتالاردىڭ ارقاسىندا ول كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جاس بولىپ وسەدى. الايدا, كەڭەس وكىمەتى قازاقتىڭ قارا قۇتتارىنىڭ ءبارىن تالقانداپ, شاڭىراقتارىن ورتاسىنا ءتۇسىردى عوي. تۇياقتىڭ اكە-شەشەسىنىڭ دە مال-مۇلكىن تاركىلەپ, وزدەرىن كوكارالعا ايداي جازدايدى. ايتەۋىر, قايىرى كوپ تيگەن تالاي جان ارا ءتۇسىپ, ولاردى اتاقونىستارىندا قالدىرادى.
الايدا, «جەتى اتاسىنان بەرى باي بولعان» دەگەن مويىنتۇرىق 1919 جىلى تۋعان جاس ازاماتتىڭ باسىنا ەجەلدەن ىلىنەدى. سول كەزدەگى تۇسىنىك بويىنشا, بۇل «جەتى اتاسىنان بەرى حالىقتىڭ قانىن ءىشىپ, قانسورپاسىن شىعارعان» دەگەندى بىلدىرەتىن. وندايدى كەڭەستىك سودىر يدەولوگيانىڭ سوقىر سەنىمىنە شىرمالعان شولاق بەلسەندىلەر كەشىرەر مە؟ تۇياقتىڭ دا سوڭىنا ولار شام الىپ تۇسەدى. مەكتەپتى جاقسى اياقتاعان سوڭ فاميلياسىن وزگەرتىپ, قۇجاتىنداعى «اكەسىنىڭ اتى» دەگەن جەرگە ارعى اتاسىن كورسەتىپ, الماتىعا وقۋعا بارعاندا بۇل ماسەلە ءبارىبىر الدىنان شىعادى. ءسويتىپ, «بايدىڭ قۇيىرشىعى» دەپ ەشقانداي وقۋ ورنى ونىڭ قۇجاتىن قابىلدامايدى. ماڭدايى تاسقا تيگەندەي بولعان جاس ەلىنە قايتىپ كەلە جاتىپ, قاراعاندىدا ەكىجىلدىق مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنىڭ اشىلعانىن ەستيدى. كەڭەس وداعى جىلدارىندا عانا كسرو-نىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن كەلگەن كەنشىلەردىڭ كوبەيۋىمەن يندۋستريالدى شاھار بولىپ قۇرىلعان مۇندا شولاق بەلسەندىلەردىڭ ىقپالى جوق ەدى, سوندىقتان جاڭادان اشىلعان مولوتوۆ اتىنداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتى مەكتەپتى جاقسى بىتىرگەن تۇياقتى بىردەن قابىلدايدى.
ەكىجىلدىق ينستيتۋتتى 1940 جىلى بىتىرگەن جاس ماماندى وكىمەت قارساقپايدا اشىلعان مەكتەپكە بىردەن ديرەكتور ەتىپ جىبەرەدى. ول كەزدە مۇندا قازاقتىڭ اردا ۇلدارىنىڭ ءبىرى قانىش ساتباەۆ تا قىزمەت ەتەدى ەكەن. تۇياق كامەلوۆ ونىڭ بالالارىنا جانە جيەنى, بولاشاق داڭقتى ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆكە ساباق بەرەدى.
1941 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا, جوعارىدا ايتىلعانىنداي, تۇياق كامەلوۆ سوعىسقا الىنادى. كسرو-دا اسكەرگە جاپپاي شاقىرۋ 1939 جىلى قابىلدانعان «جالپىعا بىردەي اسكەري مىندەت» دەگەن زاڭعا سايكەس جۇرگىزىلە باستاعان. وسى زاڭعا سايكەس مەكتەپ ديرەكتورلارىن سوعىس قيمىلدارى جۇرەتىن ايماقتارعا الۋ كەيىنگە قالدىرىلاتىن ەدى. الايدا, وعان قاراماي تۇياقتى بىردەن سوعىسقا اكەتەدى. ءسويتىپ, كەشە عانا «بايدىڭ بالاسى» دەپ مۇيىزدەپ, كۇن كورسەتپەيتىن كەڭەس وكىمەتى ەندى ءوزىن قورعاۋعا كەلگەندە ونى الدىنا سالادى.
ساۋاتتى جاستى اسكەري كوميسساريات باتىس مايدانىنداعى 158-ءشى ايرىقشا تانك باتالونىنا «باشنيا كومانديرى» ەتىپ جىبەرەدى (قۇجاتتا ناق وسىلاي «باشنيا كومانديرى» دەپ كورسەتىلگەن). بۇل جەردە جىگىتتىڭ جوعارى ءبىلىمدى ەكەندىگى ەسكەرىلگەن بولۋى كەرەك, ايتپەسە اۋىر تەحنيكانىڭ كومانديرى بولۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى عوي. ونىڭ ۇستىنە, كابينالارى شاعىن بولعاندىقتان, ۇشقىشتار مەن تانكشىلەردىڭ قاتارىنا بويى شارعى, دەنەسى شاعىن ادامداردى جىبەرەتىن كوميسساريات بۇل جولى تۇياقتىڭ ۇزىن بويلى, ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي زور تۇلعالى ەكەندىگىنە دە قاراماپتى. ءسويتىپ, جىگىتىمىز «باشنيا كومانديرى» بولىپ, قان مايدانعا قويىپ كەتەدى.
2000 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا قورعالجىن اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتى بۇل كەزدە مارقۇم بولعان تۇياق كامەلوۆتىڭ قاي جەرلەردە, قاشان سوعىسقاندىعى تۋرالى ساۋال جاساعان زايىبى گ.بولعانباەۆاعا جاۋاپ بەرگەندە ونىڭ 1941 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىنەن 1942 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىنا دەيىن 158-ءشى ايرىقشا تانك باتالونىندا بولعانىن جازىپتى. بۇل جەردە جاۋاپتى تولتىرعان شەنەۋنىكتىڭ سالعىرتتىعىنان قاتەلىك كەتكەن سەكىلدى. ويتكەنى, سول مەزگىلدەگى تانك باتالوندارىنىڭ كەزەك سانى تەگىس 300-دەن جوعارى ساندارمەن نومىرلەنگەنىن ينتەرنەتتەن بىلدىك. 1941 جىلدىڭ 23 تامىزىنداعى بۇيرىعىمەن قورعانىس ءمينيسترى اتقىشتار ديۆيزيالارىنىڭ قاۋقارىن كۇشەيتۋ ماقساتىمەن ولاردىڭ قۇرامىندا 10-15 تانكىسى بار باتالوندار قۇرۋ تۋرالى بۇيرىق بەرگەن. مىنە, وسى باتالونداردىڭ ءبارىنىڭ دە ءنومىرى 300 سانىنان جوعارى ەتىپ كورسەتىلگەن. ناقتى ايتقاندا, 321, 322 جانە ودان ءارى قاراي دەگەندەي. 1941 جىلى وسىنداي 62 باتالون قۇرىلىپتى. تۇياق اعامىز وسىلاردىڭ بىرىندە قىزمەت ەتكەن سياقتى.
ال ەندى 158 سانىنا كەلەتىن بولساق, ول تانك بريگاداسىنىڭ نومىرىنە كەلەدى. ناق وسىنداي تانك بريگاداسى 1942 جىلدىڭ باسىندا قۇرىلىپ, وڭتۇستىك-باتىس مايدانىندا سوعىسقان. كەسكىلەسكەن قاندى ۇرىستاردان كەيىن 1942 جىلدىڭ جازىندا دەمالىسقا شىعارىلعان بريگادا 64-ءشى ارميانىڭ رەزەرۆىنە قويىلعان. «باشنيا كومانديرى» تۇياق كامەلوۆ تە 15 ماۋسىمنان باستاپ ۋكراين مايدانىنىڭ 108-ءشى تانك بريگاداسىنا روتا ستارشيناسى بولىپ اۋىستىرىلعان. وسى جەردەن ول, 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ, ۋليانوۆسك قالاسىنداعى لەنين اتىنداعى تانك ۋچيليششەسىنىڭ قىسقا مەرزىمدىك تەحنيك-لەيتەنانتتار دايىندايتىن كۋرسىنا وقۋعا جىبەرىلەدى.
1942 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ اۋىر تانكتەر پولكى (بۇزىپ ءوتۋشى) دەگەن اسكەري قۇرامانىڭ قۇرىلعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, وسى جىلدىڭ كوكتەم-جاز ايلارىندا جاسالعان حاركوۆ شابۋىل وپەراتسياسىندا تانكتەر تيىمدىلىك كورسەتە المايدى. ولار قارايتىن ەڭ ۇلكەن قۇراما – كورپۋستاردا 150-دەي تانك بولعان. وسى تانكتەردىڭ ءبىرى اۋىر, ءبىرى جەڭىل جانە ەڭ سوراقىسى – ءبىرى بەنزينمەن, ءبىرى سولياركامەن جۇرەدى ەكەن. وسىنىڭ ءوزى ولاردىڭ ۇتقىرلىعىنا زيان كەلتىرىپ, شابۋىل كەزىندە بىرلەسكەن جەدەل قيمىل جاساي المايدى. سوندىقتان جاۋ بەكىنىسىن بۇزىپ وتە الاتىن, تەك سولياركامەن جۇرەتىن, وڭكەي اۋىر تانكتەردەن تۇراتىن پولك قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. ونىڭ ۇستىنە, ۆەرماحتىڭ بولىمشەلەرىنە 1942 جىلى كوپتەپ تۇسكەن Pak-40 تانكتەرى ءبىزدىڭ ت-60 جانە ت-34 سەكىلدى جەڭىلىرەك تانكتەردىڭ وسال تۇستارىن ءبىلىپ الىپ, ولاردى وپ-وڭاي جايراتىپ وتىرعان.
سوندىقتان دا برونى قالىڭ, اۋىر تانكتەردەن عانا تۇراتىن قۇراما قۇرۋ قاجەت بولعان. وسى اۋىر تانكتەر پولكتەرىندە 30 ماشيناعا دەيىن بولعان. ولار كۆ-1, كۆ-2, يس-1, يس-2-مەن قاتار لەند-ليز ارقىلى كەلگەن بريتانيالىق «چەرچيلل» اتتى اۋىر تانكتەر ەدى. 4 روتادان تۇراتىن پولكتىڭ كومانديرى پولكوۆنيك, روتا كومانديرى – مايور نەمەسە كاپيتان, ۆزۆود كومانديرلەرى – اعا لەيتەنانت, تانك كومانديرلەرى تەحنيك-لەيتەنانت اسكەري شەنىندەگى ادامدار بولاتىندىعى دا ديرەكتيۆادا اتاپ كورسەتىلەدى. جەكە قۇرامنىڭ سانى 214 ادام, سونىڭ 105-ءى اۋىر تانكتەردىڭ ەكيپاجى بولعاندا, 109-ى قوسىمشا قۇرامعا جاتاتىن. وسىنداي, بارىنشا مەحانيكالاندىرىلعان, تەحنيكالىق جاعىنان جەتىلدىرىلگەن قۇرامانىڭ تانك كومانديرىنىڭ ءبىرى – 1943 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا وقۋ كۋرسىن ويداعىداي اياقتاپ كەلگەن تەحنيك-لەيتەنانت تۇياق كامەلوۆ ەدى. ونى 103-ءشى گۆارديالىق, اۋىر تانكتەر پولكىنە تانك كومانديرى ەتىپ تاعايىندايدى. وسى قۇرامانىڭ ساپىندا لەيتەنانت كامەلوۆ ءوزىنىڭ يس-1 تانكىسىمەن 1942 جىلعى جەلتوقسانداعى ستالينگراد تۇبىندەگى شابۋىلدان باستاپ, تامان تۇبەگىن, پسكوۆ وبلىسى مەن بالتىق بويىن جاۋدان بوساتۋعا قاتىسادى. ودان ءارى ۆارشاۆا-پوزنان, شىعىس پومەران شابۋىلدارىنا قاتىسا وتىرىپ, بەرليندى الۋ وپەراتسياسىنىڭ دا بەل ورتاسىندا جۇرەدى.
تەمىر ساۋىتتىڭ ىشىندە وتىرسا دا قاندى قىرعىننىڭ قاق ورتاسىندا بولىپ, شابۋىلدىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرگەن ەسىل ەردىڭ 4 جىل سوعىستا العان جالعىز ناگراداسى – «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالى عانا ەكەن. بۇل دا 1945 جىلى «بەرلين وپەراتسياسىنا» قاتىسقان بارلىق جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەرگە بەرىلەتىن بولعاندىقتان تيگەن سياقتى.
كەڭەستىك اسىرەقىراعى سوراقىلىقتىڭ ءبىر كورىنىسىن وسى جەردەن بايقاۋعا بولادى. سوعىسقا, قاندى قىرعىنعا اياماي سالسا دا, جاۋىنگەر جانىن اياماي قانداي ەرلىك كورسەتسە دە ناگرادا بەرۋگە كەلگەندە ولاردى الالاپ, ادىلەتسىزدىك كورسەتىپ, «اتا-تەگىنىڭ دۇرىستىعى», ياعني «باي بالاسى» نەمەسە «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» ەمەستىگى تەكسەرىلەتىن بولعان. ونداي جاندار قانشا ەرلىك كورسەتسە دە ماراپاتتان قۇر قالىپ وتىرعان. سوندىقتان ت.كامەلوۆتىڭ دە «باي بالاسى» ەكەندىگى الدىنان شىعىپ, ول وزىنە ءتيىستى قۇرمەتتەن ۇنەمى قاعىلىپ كەلىپتى. جانىنداعىلار توستەرىن جارقىراتىپ جۇرگەندە مۇنىڭ ءۇنسىز قالا بەرگەنى دە سول. تۇياقتىڭ كەنجالى دەگەن اعاسى ۆورونەج تۇبىندە, ءالجان دەگەن اعاسى ستالينگراد مايدانىندا قازا تابادى.
ارينە, ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادامنىڭ ءبارىنىڭ دە جۇرەگىنە مۇنداي سوققىلار اۋىر تيەدى. تۇياق تا ون ەكى مۇشەسى ساۋ بولىپ, ەلگە امان ورالعانىنا تاۋبە دەسە دە كورگەن ادىلەتسىزدىگىن جۇرەگىنە ءتۇيىپ جۇرگەن سەكىلدى. ونىڭ ۇستىنە «كورمەس – تۇيەنى دە كورمەس» دەيتىن سالدىر-سالاق, سالعىرت بىرەۋ ەمەس, جوعارى ءبىلىمدى ءارى اقىنجاندى ازاماتتىڭ كەڭەستىك ادىلەتسىزدىككە زىعىردانى قايناعانى كۇمانسىز. سوعىستان كەيىن «حالىق جاۋى» دەپ اتىلعان, الايدا, قانداستارىنا كوپ پايداسىن تيگىزگەن «الاش» قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى, پەداگوگ, جۋرناليست, پۋبليتسيست حايرەددين بولعانباەۆتىڭ قىزى گۇلنارعا ۇيلەنگەنى دە سول – كەڭەس وكىمەتىنە دەگەن قياستىقتان سياقتى. ايتپەسە, سوعىستان قول-اياعى ساۋ بولىپ, جەڭىسپەن ورالعان جاس وفيتسەرگە ول كەزدە باسقا قىز تابىلماۋشى ما ەدى؟ ءوزى ۇستاز بولا تۇرىپ, وقۋشىلارىنا دا سوعىس تۋرالى اڭگىمەلەر ايتپايدى ەكەن, كەرىسىنشە, ورىس مەكتەبىندەگى ۇرپاقتارىنا قازاقتىڭ ەپوستارىن كوپ وقىتىپتى.
جوعارى ءبىلىمدى ۇستاز تۇياق كامەلوۆتى وكىمەت الدىمەن قازىرگى اقكول اۋدانىنداعى كەڭەس دەگەن اۋىلداعى بالالار ۇيىنە ديرەكتور ەتىپ تاعايىندايدى. وسى جەردە دۇنيەگە كەلگەن تۇڭعىش پەرزەنتىن تۇياق ورمانكەرەي دەپ اتايدى. 1949 جىلدان باستاپ تۇياق تۋعان اۋىلى سابىندىعا اۋىسىپ, وسىنداعى تورتجىلدىق مەكتەپتى جەتىجىلدىققا, ودان ورتا مەكتەپكە اينالدىرىپ, وندا 10 جىل ديرەكتور بولادى. وسىندا ىستەگەن جەمىستى جىلدارىن جەرلەستەرى ۇمىتپاي, ونى ۇنەمى ريزاشىلىقپەن ەسكە الىپ وتىرادى. ارتىنان سابىندىداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە ونىڭ ەسىمىن بەرگەنى دە سول قۇرمەتتىڭ كورىنىسى ەكەنى انىق.
الايدا... تۇياق كامەلوۆتىڭ «بايدىڭ تۇقىمى» ەكەندىگى, ودان «حالىق جاۋىنىڭ» قىزىنا ۇيلەنگەندىگى ءومىر بويى سوڭىنان قالمايتىن كەسەل بولادى. سونى ۇمىتپايتىن «شولاق بەلسەندىلەر» ونىڭ بارلىق ەڭبەگىن, حالىققا جاساعان قايىرىن تارك ەتىپ باعادى. كومپارتيا قاتارىنا وتۋىنە دە وسى سەبەپتەردى كولدەنەڭ تارتىپ, كەدەرگى جاسايدى. پارتيا قاتارىنا وتە الماعاندىقتان, سول كەزدەگى ءتارتىپ بويىنشا, ول ورتا مەكتەپكە ديرەكتور بولا الماي, ورنىنان الىنادى. ال ورنىنا «الجير» لاگەرىندە جانسىز بولىپ, تالايلاردى كورسەتكەن بىرەۋدى قويادى. تۇياق بۇعان ءتىپتى نازالانىپ, سوعىستان امان كەلگەن باسى بەيبىت ومىردە جۇرەك دەرتىنە شالدىعادى. ءسويتىپ, 1964 جىلى 45-كە ەندى كەلگەن شاعىندا ەسىل ەردىڭ جۇرەگى سىر بەرىپ, دۇنيەدەن وتەدى.
تۇقاڭنىڭ ارتىنداعى سەگىز ۇرپاعىن 37 جاسىندا جەسىر قالعان زايىبى گۇلنار بولعانباەۆا امان-ەسەن ءوسىرىپ, ءبارىنىڭ دە جوعارى ءبىلىمدى, بىلىكتى ازاماتتار بولۋىنا قول جەتكىزگەن. ءوزى دە جوعارى ءبىلىمدى مۇعالىم بولىپ, 1970 جىلدان باستاپ, توعىز جىل بويى كۇيەۋى نەگىزىن قالاعان مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولادى. اكەسى اقتالىپ, قاناتىن كەڭ جازۋعا قول جەتكىزگەن بىلىكتى ۇستاز اقىرىندا لەنين وردەنىن دە الادى. بارلىق بالالارىنىڭ قىزىق تۇرمىسىن, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن كورگەن انا 2008 جىلى 80-نەن اسقان شاعىندا استانادا دۇنيەدەن وزعان. جالعىز-اق اكەسى مەن جارىنىڭ ادىلەتسىزدىكتەردى كوپ كورىپ, ومىردە قيسىنسىز سوققىلارعا ۇشىراعانىن ول ءومىر بويى ۇمىتا الماي, كوكىرەگى قارس ايىرىلا وكىنىپ وتكەن ەكەن.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى.
