كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
بيىل ءبىرىنشى قاڭتاردان ەلىمىزدىڭ كەيبىر زاڭنامالارىنا ەنگىزىلگەن بىرقاتار جاڭاشىلدىق كۇشىنە ەنگەنى ءمالىم. سوعان سايكەس زياندى وندىرىستەردە جۇمىس ىستەيتىن ەڭبەككەرلەر, اتاپ ايتقاندا, قازاقستان ازاماتتارى مەن ەل اۋماعىندا تۇراقتى تۇراتىن شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدار 55 جاسقا تولعان كەزدە الەۋمەتتىك تولەمدەرگە قول جەتكىزە الادى.
ەڭبەك كودەكسىنىڭ 127-3-بابىندا: «ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇمىستاردا ىستەيتىن جۇمىسكەرلەرگە ەلۋ بەس جاسقا تولعان جانە ولار ءۇشىن جيىنتىعىندا كەمىندە سەكسەن ءتورت اي مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى تولەنگەن كەزدە ولار ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇمىستارداعى ەڭبەك قىزمەتىن توقتاتقان نەمەسە زياندى وندىرىستىك فاكتورلاردىڭ اسەرىن بولعىزبايتىن باسقا جۇمىسقا اۋىسقان جاعدايدا جۇمىس بەرۋشىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن كاسىپتىك تولەم جۇزەگە اسىرىلادى», دەپ كورسەتىلگەن. زاڭعا سايكەس, اۋىر ەڭبەك جاعدايىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر قالاسا ەلۋ بەس جاستان قۇرمەت دەمالىسىنا شىعىپ كەتە الادى.
بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانباق نيەتپەن بيىل ەكىباستۇزداعى «بوگاتىر كومىر» جشس-نەن كوپتەگەن ازامات ءوز ەركىمەن جۇمىستان شىققان. بۇل قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى «بوگاتىردا» ۇزاق جىل اۋىر ەڭبەك جاعدايىندا, كاسىپورىننىڭ گۇلدەنۋى جولىندا جۇمىس ىستەگەن, سالالىق ءتۇرلى ماراپاتتارعا يە بولعان, ەڭبەكتەرى ادال جاندار. وكىنىشكە قاراي, ولار جۇمىستان بوساپ شىققان ساتتە سەرىكتەستىك باسشىسى قۇر ەسەپ ايىرىسۋمەن عانا تىنعان. كومپانيانىڭ ۇجىمدىق ەڭبەك شارتىنىڭ 6.2.2-تارماعىندا زەينەتكە شىققان جۇمىسكەرگە ەكى ايلىق تاريفتىك مولشەرلەمەدەن كەم ەمەس كولەمدە سىياقى بەرىلەتىنى كورسەتىلگەن. الايدا «بوگاتىر» باسشىلىعى تيەسىلى تولەمنەن باس تارتقان. ال زاڭنىڭ ارتىقشىلىعىن پايدالانىپ, 55 جاستان زەينەتكە شىققان وزگە كاسىپورىنداردىڭ, اتاپ ايتقاندا, اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ, ەكىباستۇزداعى «شىعىس» كەنىشىنىڭ, پاۆلودارداعى اليۋميني زاۋىتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى الگىندەي تولەمگە قول جەتكىزىپ, پايداعا كەنەلىپ قالعان.
سايىپ كەلگەندە, جالپى سانى 70 ادام كاسىپتىك تولەمنەن قاعىلىپ وتىر. كومپانياداعى ەڭبەكاقىلارى ورتاشا العاندا 450 مىڭ تەڭگە بولعانىن ەسكەرسەك, «بوگاتىر كومىر» ولارعا جالپى سوماسى 31,5 ملن تەڭگە الەۋمەتتىك تولەمدى بەرمەي وتىر.
– «بوگاتىرعا» 59 جىل عۇمىرىمنىڭ 29 جىلىن ارنادىم. ەڭبەگىم ادال, كاسىپورىنداعى تەمىرجول سالاسىنىڭ ەڭ اۋىر, كۇردەلى تارماعىندا جۇمىس ىستەدىم, سوڭعى التى جىلدا بريگادير بولدىم. دەنساۋلىعىم ناشارلاي تۇسكەنى سەبەپتى, بيىل اقپان ايىنان زەينەتكە شىقتىم. «بوگاتىر كومىر» جشس ادەتتە جاسى جەتىپ زەينەتكە شىققان جۇمىسشىلارعا ەكى ايلىق ەڭبەكاقى كولەمىندە جاردەماقى تولەيتىن. الايدا باسشىلىق «سەندەر ەڭبەك شارتىن ءوز بەتتەرىڭمەن بۇزدىڭدار, ءارى ناقتى زەينەت جاسىنا جەتكەن جوقسىڭدار» دەگەن جەلەۋمەن بىزگە اقى تولەمەي وتىر. ءبىز, جالپى سانى 70 ادام «بوگاتىر كومىر» جشس-نە ءومىرىمىزدىڭ كوپ جىلىن جۇمسادىق, كۇش-جىگەرىمىزدى, دەنساۋلىعىمىزدى سارپ ەتتىك. العان ۆەدومستۆولىق ناگرادالارىمىز بار. سۇرايتىنىمىز – ۇجىمدىق ەڭبەك شارتىنا الەۋمەتتىك تولەم رەسىمدەگەن ازاماتتارعا ەكى ايلىق جالاقى مولشەرلەمەسىن تولەۋ تۋرالى قوسىمشا تارماق ەنگىزىلىپ, تيەسىلى تولەمدەر بىزگە دە بەرىلسىن. مەن ءوزىم اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرىمىن. جىل سايىن ەڭبەك دەمالىسىنا شىققانىمدا قوسىمشا جەتى كۇن بەرىلەتىن. زەينەتكە شىققاندا كاسىپورىننىڭ كادرلار قىزمەتى وسى كۇندەردىڭ اقشاسىن ەسەپ ايىرىسۋ تولەمىنەن كەمىتىپ تاستادى. بۇل دا ادىلەتسىزدىك دەپ ويلايمىن, – دەيدى سەرىكتەستىكتىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى, زەينەتكەر تولەگەن قانىشەۆ.
بۇل ماسەلە جونىندە كومپانيانىڭ باس ديرەكتورى نيكولاي كورساكوۆتىڭ اتىنا 26 ادام ۇجىمدىق حات ءتۇسىرىپ, كومىر ونەركاسىبىندەگى سالالىق كاسىپوداقتارعا تالاي مارتە جۇگىنگەن. ءتىپتى بولماعان سوڭ «Amanat» پارتياسىنىڭ جەرگىلىكتى فيليالىنا, مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى كوميتەتىنىڭ پاۆلودار وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنە, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا شاعىم تۇسىرگەن. الايدا وسى ۋاقىتقا دەيىن دۇرىس جاۋاپ جوق.
– كەنىشتىڭ تەمىرجول سالاسىندا 30 جىلداي ەڭبەك ەتتىم. ءبىزدىڭ ءوز قۇقىعىمىزدى قورعاپ جازعان حاتتارىمىزعا دەنى دۇرىس جاۋاپ بولماي تۇر. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن پارتيا وكىلدەرى بۇل ىسكە سالعىرت قاراپ وتىر. ەڭبەكتى قورعاۋ ينسپەكتسياسىنا حابارلاسقالى جارتى جىل ءوتتى, ولار دا ارەكەتسىز. ۇجىمدىق شارت دەگەن 4-5 جىلدا وزگەرىپ وتىراتىن دۇنيە. وسىعان باسشىلىق رۇقسات ەتسە, كاسىپوداق بىردەن وزگەرىس ەنگىزەتىنىنە ءشۇبامىز جوق. اۋىر ءارى زياندى ەڭبەك جاعدايىنداعى تالاي جىلعى جۇمىسىمىز ەسكەرىلۋى كەرەك. 70 ادامنىڭ بارلىعىنىڭ باسىندا نەسيەسى بار, ولار زەينەتكە شىعۋ تۋرالى شەشىمدەرىن دەنساۋلىعى ءۇشىن وتەماقى, ياعني كاسىپتىك تولەماقى الامىز دەگەن ۇمىتپەن قابىلداعاندارى انىق. ءوزىم دە 59 جاسىمدا زەينەتكە شىعىپ وتىرمىن, –دەيدى امانگەلدى ەرمەكباەۆ.
اتاپ وتەرلىك جايت, ارىز يەلەرى جاسى جەتكەن زەينەتكەرلەرگە, سونىڭ ىشىندە ۆەدومستۆولىق ناگرادا – «شاحتەر داڭقى» قۇرمەت بەلگىسىن يەلەنگەن ادامدارعا بەرىلەتىن ارناۋلى الەۋمەتتىك پاكەتتى قاراستىرۋدى دا سۇراپ وتىر. حاتقا قول قويعان ازاماتتاردىڭ بىرنەشەۋى كەن ءوندىرۋ سالاسىندا تەر توككەن مايتالماندارعا بەرىلەتىن «شاحتەر داڭقى» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرلەرى.
انىقتاعانىمىزداي, ءبىر «بوگاتىردىڭ» وزىندە ءتورت بىردەي كاسىپوداق ۇيىمى بار. ولار – «بوگاتىر كومىر» جەرگىلىكتى كاسىپوداعى» قب, «بوگاتىر كومىر» جشس قىزمەتكەرلەرىنىڭ «بىرىڭعاي كاسىپوداعى» بپۇ, «قازكومىركاسىپوداق» كومىر وندىرۋشىلەر سالالىق كاسىپتىك وداعىنىڭ» «جەرگىلىكتى ەكىباستۇز كومىر كاسىپتىك وداعى» قب, كومىر ونەركاسىبى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالالىق كاسىپوداعى ەكىباستۇز اۋماقتىق كەڭەسىنىڭ «بوگاتىر كومىر» بپۇ. كاسىپورىنداعى 6 مىڭنان استام قىزمەتكەردى ولار ءوزارا ءبولىسىپ العان.
كومىر ونەركاسىبى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالالىق كاسىپوداعى ەكىباستۇز اۋماقتىق كەڭەسىنىڭ «بوگاتىر كومىر» بپۇ توراعاسى نيكولاي پوپوۆتىڭ ويىنشا, قاۋىپتى, زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىندەرگە ارنالعان جوعارىداعىداي تولەم رەسپۋبليكا تاراپىنان بەكىتىلىپ, ەلدەگى الگىندەي ءوندىرىس ورىندارىنىڭ بارلىعىنا بىردەي قولدانىلۋى قاجەت. وعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمى كەرەك.
– بۇل ماسەلە جونىندە حاباردارمىز, ەڭبەك ۇيىمىنىڭ باسشىسى دا جاقسى بىلەدى. الايدا كاسىپورىننىڭ ۇجىمدىق شارتىندا كاسىپتىك تولەم تۋرالى انىعىراق جازىلماعاندىقتان, ولار تارتىنىپ وتىر. ماسەلەنى كومىر ونەركاسىبى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالالىق كاسىپوداعى مەن جاۋاپتى مينيسترلىك بىرلەسە شەشۋى كەرەك. جالپى, اۋىر ەڭبەك جاعدايىندا 55 جاستان زەينەتكە شىققاندا, ەكى ايلىق ەڭبەكاقى مولشەرىندەگى كاسىپتىك تولەم بارلىعىنا بىردەي تولەنۋگە تيىستىگى تۋرالى نورما قاجەت. بۇل تۋرالى ۇسىنىستارىمىزدى استاناعا جەتكىزدىك. الداعى كۇندەرى ماسەلە شەشىلەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز, – دەيدى ول.
ال مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى كوميتەتىنىڭ پاۆلودار وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ابىلاي سابىروۆ ازاماتتاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرى ورىندى ەكەنىن ايتادى.
– 55 جاستان زەينەتكە شىققان ادامداردىڭ بارلىعىنا كاسىپورىن ناقتى زەينەت جاسىنا جەتكەنشە بەلگىلى كولەمدە ارنايى تولەمدەر جۇرگىزىپ وتىرادى. بۇل تولەم ولار اۋىر جۇمىس ورىندارىنا تۇرسا توقتاتىلۋى مۇمكىن. كومپانيانىڭ ۇجىمدىق شارتىندا ارنايى تولەممەن زەينەتكە شىققاندارعا بىرجولعى الەۋمەتتىك تولەم جۇرگىزۋ تۋرالى تارماق قاراستىرىلماعان. بۇل – كاسىپوداقتىڭ قاتەسى. ونى ءاۋ باستا ەسكەرىپ, زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتقاندا ءوز مۇشەلەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاسا بولار ەدى. سالدارىنان وسىنداي ماسەلە تۋىنداپ وتىر. ءبىزدىڭ دەپارتامەنت سەرىكتەستىكتەگى بارلىق ءتورت كاسىپوداقپەن بايلانىسىپ, ولارعا جۇمىس بەرۋشىگە ۇسىنىسپەن شىعىپ, سويلەسۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىردىك. ازىرشە ناتيجە بايقالمايدى. اتقارۋشى ورگان بولعاندىقتان, قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا ءبىزدىڭ مەكەمە ارالاسا المايدى. توقەتەرى, بۇل تۇيتكىلدى سالالىق كاسىپوداقتار عانا تارقاتا الادى», – دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى.
قازىرگى ۋاقىتتا نارازى توپ ءتيىستى قۇجاتتارىن ازىرلەپ, ەڭبەك ينسپەكتسياسىنا قايتا جۇگىنۋگە دايىندالىپ جاتىر. دەگەنمەن ءبىزدى كاسىپورىننىڭ ۇركەردەي توپتى وسىنشاما سارساڭعا سالىپ, ءتىپتى حاتتارىنا جاۋاپ بەرۋگە نەمقۇرايدى قاراپ وتىرعانى تاڭعالدىرادى. مەملەكەتتىڭ ءوزى دەنساۋلىققا زيانى بار وندىرىسكە ەڭبەگى سىڭگەندەردى زەينەت جاسىنداعىلارعا تەڭەستىرۋگە شەشىم قابىلداعاندا, الىپ كەنىش ءوز زەينەتكەرلەرىنە لايىقتى قۇرمەت كورسەتە الماي وتىر.
نەگىزى «بوگاتىر كومىردەگى» جۇمىس ورىندارىنىڭ دەنى ادام ومىرىنە قاۋىپتى ءارى اۋىر ەكەنىن ەسكەرگەن ابزال. بيىلعى شىلدە ايىندا كومىر كەنىشىندە «بەلاز» جۇك كولىگى بيىكتەن قۇلاپ, جۇرگىزۋشىسى قازا تاپتى. بىلتىر دا وسىنداي جازاتايىم وقيعا بولىپ, «ك-701» تراكتورى اۋدارىلعاندا رۋلدە وتىرعان ادام كوز جۇمعان. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2022 جىلى كەنىش اۋماعىندا جازاتايىم بەس وقيعا تىركەلسە, بىلتىر جۇمىس بەرۋشىنىڭ كىناسىنەن ءۇش ادام زارداپ شەگىپ, ەكەۋى قايتىس بولعان.
پاۆلودار وبلىسى,
ەكىباستۇز قالاسى
