سوت تورەلىگى

ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ساپاسى مەن جەدەلدىگى ارتۋدا ەلباسى نۇر­­سۇلتان نازارباەۆ 2013 جىل­­دىڭ قاراشا ايىندا وتكەن سۋديالاردىڭ VI-سەزىندە: «حالقى زاڭىن سىيلايتىن, سوتىنا سەنەتىن قوعام – ەڭ دامىعان قوعام. ءبىز­دىڭ ماقساتىمىز – ءدال سونداي قوعام قۇرۋ. «قازاقستان-2050» سترا­تە­گياس­ىنىڭ باستى مەجەلەرىنىڭ ءبىرى – وسى», دەپ وتاندىق سوت كور­پۋسىنىڭ الدىنا ىرگەلى مىندەتتەر جۇكتەگەن بولاتىن. مىنە, وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس رەسپۋبليكا سوتتارى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, ولاردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ, سوت تورە­لىگىنىڭ ادىلدىگىن, اشىقتىعى مەن قالىڭ بۇقاراعا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جۇيە­لى جۇمىستار اتقارۋدا. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى سوت-قۇقىق جۇيەسىن رەفورمالاۋ باعىتىندا باستالعان جۇمىستار 2014 جىلى ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگى­نە جەتىپ, بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەر ازىرلەنىپ, قابىلداندى. وسى تۇرعىدان العاندا, 2014 جىل ەلىمىزدىڭ سوت-قۇقىقتىق سالاسىندا جاڭا وزگەرىستەرگە تولى جىل بولدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ەندى بيىلعى جىلدان باستاپ رەسپۋبليكا سوتتارى ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن قور­عاۋ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋگە باعىت­تالعان جاڭا قىلمىستىق زاڭ­­ناما شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەي باستادى. بىلتىرعى جىلدىڭ شىلدە ايىندا قابىلدانىپ, 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك, قىلمىستىق-اتقارۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشى­لىقتار تۋرالى كودەكستەردى زامان تالابىنان تۋىنداعان زاڭدار دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل جونىندە ەلباسى اتالعان سەزدە: «سوتتار قىزمەتىنىڭ زاڭنامالىق جانە ءىس جۇرگىزۋ نورمالارىن جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. جاڭا قىل­مىس­تىق, قىلمىستىق-ءىس ءجۇر­گىزۋ, قىلمىستىق-اتقارۋشىلىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەردىڭ جوبالارى قازىردىڭ وزىندە دايىندالىپ قويدى. ولار ۇزاق ءارى تىڭعىلىقتى دايىندالدى, ونى بارلىعى, مەن دە قارادىم. وندا سوتتاردىڭ جاڭا قۇزىرەتى, سونىڭ ىشىندە سوت جۇرگىزۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن جاڭا ءتارتىبى  قاراستىرىلعان. سوت باقى­لاۋى مەن سوت تەكسەرۋى بارى­سىنداعى سۋديالار وكىلدىك­تەرىنىڭ اياسى كەڭەيۋدە. ارينە, ىزگى­لەندىرۋ ءجۇرىپ جاتىر, بىراق ول ماقسات ەمەس, ەڭ باس­تىسى ءبىز بوساڭ­سىپ كەتپەۋىمىز كەرەك. تيا­ناقتى قاراۋ كەرەك. بۇل كودەكس­تەردىڭ تەزى­رەك قابىلدانۋى مەن جۇزەگە اسۋى قىلمىستىق سوت تورەلىگىنىڭ ساپا­سى مەن جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى», دەگەن بولاتىن. راسىندا دا, ىزگىلەندىرۋدى ۇران ەتىپ, قىلمىسكەرلەردىڭ جازادان قۇتىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ كەرەك. اتا زاڭىمىزدىڭ العاشقى بابىن­دا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزiن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇ­قىق­تىق جانە الەۋمەتتiك مەم­لەكەت رەتiندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادام­­نىڭ ءومiرi, قۇقىقتارى مەن بوس­­تان­دىقتارى» دەپ ايقىن جازىل­عان. سوندىقتان دا, ادامنىڭ قۇ­قى­­عىنا نۇقسان كەلتىرەتىن كەز كەل­­گەن قىلمىستىڭ الدىن الۋ ما­ڭىز­­دى. ال قىلمىس بولعان جاع­داي­دا, ونىڭ وتەمى – جازا. بۇل كەز كەلگەن وركەنيەتتى مەملەكەت ءجۇر­­گىزەتىن قۇقىقتىق ساياساتتىڭ باس­تى قاعيداسى بولىپ تابىلادى. دۇنيە­جۇزىلىك قاۋىمداستىقتىڭ بەلدى مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن ەلىمىز وسىدان 5 جىل بۇرىن «قا­زاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىل­دان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭ­­گە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجى­­رىمداماسىن» قابىلداعان بولاتىن. وسى باعدارلامالىق قۇجات­تا: «قىلمىستىق قۇقىقتى ودان ءارى دامىتۋ, بۇرىنعىداي قىل­مىس­تىق ساياساتتىڭ قوس ۆەكتور­لىعىن ەسكەرە وتىرىپ جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ىزگىلەندىرۋ – ەڭ باستىسى, ال­عاش رەت اۋىر ەمەس جانە اۋىر­لىعى ورتاشا قىلمىستار جاسا­عان ادامدارعا, سونداي-اق, حا­لىق­تىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپت­ارى – جۇكتى جانە اسىراۋىندا كامە­لەتكە تولماعان بالالارى بار جال­عىز­باستى ايەلدەرگە, كامە­لەتكە تول­­ماعاندارعا, جاسى ۇلعاي­عان ادام­دارعا قاتىستى بولۋعا ءتيىس. سونى­مەن قاتار, اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار جاساۋ­عا كىنا­لى, قىل­مىستىق قۋعىن­داۋدان جاسى­رىنىپ جۇرگەن ادام­دارعا قاتىس­تى, سونداي-اق, قىل­مىس­تار كانىگى­لى­گى كەزىندە قاتال قىلمىستىق سايا­سات­­تى الداعى ۋاقىتتا دا جۇرگىزۋ قاجەت. قىلمىستىق قۇقىقتى دامى­تۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى, ەڭ الدىمەن, اسا قوعامدىق قاۋىپ تۋدىرماي­تىن ادامدارعا (ابايسىزدا قىلمىس جاساعان كامەلەتتىك جاسقا تولماعان ادامدار, وزگە دە ادامدارعا – جازا­نى جەڭىلدەتەتىن ءمان-جايلار) قاتىستى قىلمىستىق جازالاۋدان بوساتۋدىڭ شارتتارىن كەڭەيتۋ ارقىلى قىلمىستىق قۋعىن-ءسۇر­گىن­دى قولدانۋ اياسىن كەزەڭ-كەزەڭ­مەن قىسقارتۋ مۇمكىندىگىن اي­قىنداۋ بولىپ تابىلادى» دەپ كور­سەتىلدى. تۇجىرىمداماعا سايكەس ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق كەڭىستىگىندەگى قىلمىستىق زاڭنامالار ازامات­تاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن نەعۇرلىم ءتيىمدى قور­عاۋعا باعىتتالعان بىرقاتار وزگەرىس­تەر ەنگىزىلە وتىرىپ, جاڭار­تىلدى. سولاردىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىن قىسقاشا ايتىپ وتسەك. قىلمىستىق كودەكستىڭ جالپى جانە ەرەكشە بولىمدەرى ءارتۇرلى سانكتسيالار قاتارىن (ايىپپۇل – 128, بوستاندىقتى شەكتەۋ – 356, تۇزەۋ جۇمىستارى – 453) كوبەيتۋدى كوزدەيتىن جاڭا باپتارمەن جانە نورمالارمەن تولىقتى. ونىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – قىلمىستىق تۇرعىدا جازالاناتىن ەكى توپتىق جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋى. ونىڭ ءبىرى – قىل­مىستار بولسا, ەكىنشىسى – اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىل­مىس شەگىندە توعىسقان تەرىس قىلىقتار. ولاردىڭ قاتارىندا جەكە تۇلعاعا, كامەلەتكە تولما­عاندارعا, قوعامدىق قاۋىپسىز­دىك­كە جانە قوعامدىق تارتىپكە قار­سى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشى­لىق­تارمەن قاتار, قازىرگى تاڭدا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازا قولدانىلمايتىن اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستار بار. تاعى ءبىر اتاپ كورسەتىلگەن جاڭا وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – مەديتسي­نالىق جانە كومپيۋتەرلىك قىل­مىس­تار. ولار قىلمىستىق كودەكس­تىڭ ەرەكشە بولىگىنىڭ دەربەس تاراۋىنا ەنگىزىلدى. تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك قىلمىستارعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىك تە كۇ­شەي­تىلدى. بۇرىنعى كودەكسپەن سالىس­تىرعاندا جاڭا قىلمىستىق كودەكستە باس بوستاندىعىنان ايىرۋدىڭ بالامالى شارالارىن نەعۇرلىم كەڭەيتۋگە باعىتتالعان جازالار جەلىسى قاراستىرىلعان. جاڭا قىلمىستىق كودەكسكە تەرىس قىلىق ارەكەتى (جالپى قۇرا­مى – 156), ءىس جۇرگىزۋ كەلىسىم­ىنىڭ شارتتارىن ورىندا­عان جاع­دايدا قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شىلىكتەن بوساتۋ جانە تاعى باسقا بىرقاتار جاڭا ۇعىمدار ەنگىزىلدى. قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندەگى قىلمىستىق پروتسەستىڭ باستاپقى ساتىسىنداعى تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرۋ ساتىسىنىڭ الى­نىپ تاستالۋى ازاماتتاردىڭ كونس­تيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ساقتاۋعا جانە كوپتەگەن ءىس-شارالار جۇرگىزبەي-اق, قىلمىستىق ءىستى قوزعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ۇعىمى ەنگىزىلىپ, ازاماتتاردى ۇستاۋدىڭ ءتارتىبى رەگلامەنتتەلدى جانە ءىس جۇزىندە ۇستاۋ ۇعىمىنىڭ ءمان-مازمۇنى ناقتىلاندى. ادامدى ۇستاۋ بارى­سىندا ونىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ءتۇسىندىرۋ قاجەتتىگى زاڭ نورماسى رەتىندە بەلگىلەندى. تەرگەۋ بارىسىندا جەدەل ءىس جۇرگىزۋ, كىنانى مويىنداۋ تۋرا­لى جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەردىڭ ەنگىزىلۋى ءىس ءجۇر­گىزۋ شەشىمدەرىن قابىلداۋ ءتارتى­بىن جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرە­دى. ونداعان, ءتىپتى, جۇزدەگەن تومدى قۇ­رايتىن كەيبىر كوپ ەپيزود­تى ءىس­تەر بويىنشا ايىپتاۋ قورى­تىن­دى­سى قىسقاشا ايىپتاۋ اكتىسىنە اۋىستىرىلدى. سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋ بارىسىندا سوت باقىلاۋىن جۇزەگە اسىراتىن تەرگەۋ سۋدياسى, قورعالۋ قۇقىعى­نا يە كۋاگەر, ءتيىستى قۇزىرەتكە يە پروتسەسس پروكۋرورى, ايعاق­تاردى ساقتاۋعا قويۋ سەكىلدى جاڭا ينس­تيتۋتتار ەنگىزىلدى. قول­دانىس­تاعى حالىقارالىق شارتتار­دىڭ جەكە­لەگەن قاعيدالارى جاڭا قىل­­مىستىق-پروتسەستىك كودەكس ايا­سىن­دا ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2014 جىلعى 9 ساۋىردەگى وكىمىمەن مەم­لەكەت­تىك ورگاندار ورىنداۋى ءتيىس 42 ءىس-شارانى قامتيتىن قىل­مىس­تىق زاڭنىڭ جانە قىلمىس­تىق سوت ءوندىرىسىنىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋ جونىندەگى بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ءىس-قيمىل جوسپارى بەكىتىلدى. وسى ءىس-قيمىل جوسپاردى ورىنداۋ ماق­ساتىندا جوعارعى سوت بىرقاتار ۇيىم­داستىرۋشىلىق جانە پراكتي­كالىق شارالاردى جەدەل تۇردە قولعا الىپ, جۇزەگە اسىردى. ءما­سە­لەن, بارلىق سوتتاردا جاڭا زاڭ­­نا­مالاردىڭ نوۆەللالارىن ءتۇسىن­دىرۋگە باعىتتالعان سەمينار-ترەنينگتەر, دوڭگەلەك ۇستەل­دەر, كونفەرەنتسيالار مەن وقۋ كۋرس­تارى ۇيىمداستىرىلدى. جاڭا­دان قابىلدانعان قىلمىستىق زاڭ­نامانىڭ نوۆەللالارىن حالىق­قا كەڭىنەن ءتۇسىندىرۋ ماق­ساتىن­دا ارنايى مەديا-جوسپار قابىل­داندى. ونىڭ شەڭبەرىندە بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كەڭىنەن جۇرگىزىلدى. جالپى العاندا, زاڭنا­ماعا ەنگىزىلگەن بۇل وزگەرىستەر پرە­زيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا ءساي­كەس قولعا الىنعان تۇرمەدەگى­لە­ر­دىڭ سانىن ازايتۋ ماسە­لەسىن نەعۇرلىم ءتيىمدى شەشۋ­گە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى جاق­سارتۋعا, سوت جۇيەسىن اشىق جانە جەدەل جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 2014 جىلى ازاماتتاردىڭ كونس­تيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىنىڭ قورعالۋ تەتىك­تەرىن ءارى قاراي كۇشەيتۋگە جانە تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋعا باعىت­تالعان تاعى دا باسقا بىرقاتار زاڭ­نامالىق اكتىلەر قابىلداندى. جوعارعى سوت زاڭ نورمالارىنىڭ رە­س­پۋبليكا بويىنشا بىركەلكى قول­دانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا نورماشىعارماشىلىق قىزمەتتى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ماسەلەن, جوعارعى سوت وتكەن جىلدىڭ وزىندە-اق سوت پراك­تيكاسىنىڭ پروبلەمالىق ماسەل­ەلەرىن ءتۇسiندiرۋ ماقساتىندا, سون­داي-اق زاڭنامانىڭ وزگەرۋىنە باي­لانىستى 4 نورماتيۆتىك قاۋلى قا­بىل­دادى. وسىعان وراي قولدا­نىس­تاعى 18 نورماتيۆتىك قاۋلىعا ءوز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. 2014 جىلى سوت ورگاندارى قىلمىستىق زاڭنامانى جاڭعىرتۋ­مەن قاتار, سوت تورەلىگىن ساپالى ءارى ۋاقتىلى جۇزەگە اسىرۋدى باستى نازارعا الدى. بىلتىر سوتتارعا 1,2 ميلليوننان استام ءوتىنىش پەن ءىس كەلىپ ءتۇستى. بۇل كورسەتكىش 2013 جىلعا قاراعاندا 8,7 پايىزعا ارتىق ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. سوتتاردىڭ 2014 جىلعى قىز­مەتىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋ ەلىمىز­دەگى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كور­سەتكىشتەرىنىڭ جاقسار­عانىن كورسەتتى. 2014 جىلى رەسپۋبليكا سوتتارىنا 43 878 قىلمىستىق ءىس كەلىپ ءتۇسىپ, ولاردىڭ 93,3 پايىزىنىڭ ءوندىرىسى اياقتالدى. 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا, رەسپۋبليكامىزدىڭ ءتورت وڭىرىندە سوتتارعا كەلىپ تۇسكەن قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى ءبىرشاما ءوستى. ماسەلەن, بۇل كورسەتكىش وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 21,3 پايىزعا, باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 9,8 پايىزعا, استانا قالاسىندا – 8,3 پايىزعا, الماتى قالاسىندا 5,1 پايىزعا ارتتى. بارلىعى 20 573 قىلمىستىق ءىس بويىنشا ۇكىم شىعارىلدى. ولاردىڭ اراسىندا ۇرلىق بويىنشا ۇكىم شىعارىلعان ىستەردىڭ ۇلەس سالماعى باسىم, ياعني مۇنداي ىستەر بارلىق قىلمىستىق ىستەردىڭ 16,6 پايىزىن (3420 ءىس) قۇرايدى. 2014 جىلى 25 079 ادام سوتتالىپ, 458 ادام اقتالسا, 2013 جىلى 26 967 ادام سوتتالىپ, 510 ادام اقتالعان بولاتىن. دەمەك, سوتتالعاندار مەن اقتالعانداردىڭ دا سانى دا ءبىرشاما ازايعان. بىلتىرعى جىلى سوتتالعاندار­دىڭ ىشىندە 9 690 ادامعا باس بوستان­دىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىن­دالدى. بۇل كورسەتكىش 2013 جىلى 10 514 ادامدى قۇراعان بولاتىن. وتكەن جىلدىڭ ەنشىسىندەگى جاعىمدى ۇردىستەردىڭ ءبىرى رەتىن­دە كامەلەتكە تولماعاندار تاراپى­نان جاسالاتىن قىلمىس سانى­نىڭ ازايىپ, ولاردىڭ سوتتالۋ كورسەتكىشىنىڭ 36 پايىزعا (1 063-تەن 681-گە دەيىن) تومەندەگەنىن ايتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, ولاردىڭ اراسىندا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعاندار سانى دا ەكى ەسەگە ازايدى (2014 جىلى – 108, 2013 جىلى – 207). جالپى قارالعان ىستەر سانىنىڭ ارتۋىنا قاراماستان, 2014 جىلى شىعارىلعان سوت اكتىلەرىنىڭ 98,7 پايىزى زاڭدى ءارى نەگىزدى بولىپ تابىلادى. قورىتا ايتقاندا, 2014 جىل سوت جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋ جانە ونىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قارقىندى دامىتۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى وزگەرىستەرىمەن ەرەكشە­لەنگەن جىل بولدى. بۇل وزگەرىس­تەر عالامدىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىندەگى ۇلتتىق سوت جۇيەسىنىڭ كورسەتكىشتەرىن ءبىرشاما جاق­سارت­تى. اتالعان رەيتينگتە قا­زاق­­ستاندىق سوت جۇيەسى 2014 جىلى «سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى» ولشەمى بويىنشا ءوز كورسەتكىشىن 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 25 پوزيتسياعا جاقسارتىپ, 86 ورىنعا تۇراقتادى. ارينە, بۇل جەتىستىككە توقمەيىلسۋگە بولمايدى. ەلىمىزدىڭ سوت قاۋىمداستىعى باعىندىراتىن بەلەستەر ءالى الدا. ەڭ باستىسى, سوت كورپۋسى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلباسى ايقىن­داعان­داي, حالقى سوت تورەلىگىنە جۇگىنىپ, زاڭدى سىيلايتىن قوعامدى قالىپتاستىرۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىنى انىق. اقىلتاي قاسىموۆ, جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى قاداعالاۋشى سوت القاسىنىڭ توراعاسى.