تۇرىسجانوۆ تۇعىرى

ەڭبەگى – داۋلەتى, بەدەلى – ساۋلەتى. بەكبولات اقساقال تۋرالى قىسقاشا وسىلاي ايتۋعا بولادى. ۇزىن-سونار سوقپاقتى سوڭىنا قالدىرىپ, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان بەكبولات تۇرىسجانوۆتىڭ ءومىرى – ونەگەلى, عۇمىرى – عيبراتتى. بەكبولاتتىڭ اكەسى تۇرىسجان – ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى. ول 1922 جىلى جامبىل اۋدانى قاستەك اۋىلىنىڭ كومسومول حاتشىسى, قورداي, جامبىل, شۋ اۋداندارىندا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولدى. سارقان اۋدانىندا قىزمەتتە ءجۇر­گەنىندە ماسكەۋدەگى جوعارى پارتيا مەكتەبىنە شاقىرىلدى. الايدا, اكە-شەشەسى قارسى بولعاندىقتان الماتىداعى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا كەلەدى. 1937 جىل. ساباق باستالعالى ءۇش كۇن وتكەندە نكۆد ادامدارى تۇرىسجاندى اۋديتوريادان الىپ كەتتى. 1938 جىلى ناۋرىزدا الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى جاڭالىق اۋىلىندا ءبىر توپ مەملەكەت قايراتكەرلەرىمەن بىرگە تۇرىسجان دا اتىلدى. بۇل كەزدە بالا بەكبولات ءۇش-اق جاستا ەدى. – قارىنداسىم ەكەۋمىز شەشەم­نىڭ قولونەرىنىڭ ارقاسىندا امان قالدىق. شەشەم 1903 جىلى تۋعان. بار-جوعى 34 جاسىندا جەسىر قالدى. ءتۇن بالاسىنا دەيىن تەمەكىدە جۇمىس ىستەدى. ۇيىقتاپ وتىرىپ تا تەمەكى جاپىراعىن تىگە بەرەتىن, – دەدى اقساقال سۇراپىل جىلداردى ەسكە الىپ. بەكبولات 1958 جىلى الماتى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ينجەنەر-مەحانيك ماماندىعى بويىن­شا ءتامامدادى. جاس مامان ەڭبەك جولىن №23 قاستەك ۋچيليششەسىندە ۇستازدىق قىزمەتتەن باستادى. سودان سوڭ جامبىل اۋدانىنداعى «جاڭا ءومىر» كولحوزىندا ينجەنەر-مەحانيك بولدى. اۋىلدا كوركەمونەرپازدار ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتتى. 1959 جىلى پار­تيا قاتارىنا ءوتىپ, الماتى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, امانگەلدى اتىنداعى كولحوزدا باس ينجەنەر, الماتى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باس ينجەنەرى, وبكومدا نۇسقاۋشى, ودان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقاردى. 1969 جىلى تالعار اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنا ۇسىنىلدى. بارلىق جەردە جەمىستى ەڭبەك ەتكەن بەكبولات تۇرىسجانوۆ 1972 جىلى الماتى وبلىسىندا جاڭادان قۇرىلعان كۇرتى اۋدانى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات-شىسى قىزمەتىنە شاقىرىلدى. بۇل – ونىڭ عۇمىرىنداعى ەڭ جارقىن كەزەڭدەر ەدى. – ءبىر كۇنى الماتى وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اسانباي اسقاروۆ قوڭىراۋ شالدى. وزىنە شاقىرىپ العان ول: «ءبىز جاڭادان كۇرتى اۋدا­نىن اشىپ جاتىرمىز. وسى اۋدانعا سەنىڭ كانديداتۋراڭدى لايىق كورىپ وتىرمىز. باسقالارعا قاراعاندا جاسسىڭ, جۇگىرىپ ءجۇرىپ جۇمىس ىستەۋگە شاماڭ جەتەدى», دەدى. مەن كەلىسىمىمدى بەردىم. 1972 جىلى 14 ناۋرىزدا دىنمۇحامەد قوناەۆ جاڭادان قۇرىلعان التى اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىن قابىلدادى. «ال, بەكبولات باتىر, قالاي جاعدايىڭ؟ سەنى كۇرتى اۋدا­نىنا جىبەرەيىك دەپ وتىرمىز. قارسىلىعىڭ جوق پا؟ اسانباي اسقار ۇلى ماعان اۋداننىڭ جوباسىن جاساپ قويعانىن ايتتى. بۇل – جاڭا اۋدان, قۇمدى ولكە. قورىقپا, جاسسىڭ عوي, ىستەپ كەتەسىڭ, جولىڭ بولسىن! – دەدى. ديمەكەڭنىڭ ءسوزى دەم بەرىپ, ىسكە كىرىسىپ كەتتىك. اۋداندا قيىندىقتار كوپ بولدى. جول جوق. سۋ اششى. كەلگەن ادامدار ءبىر اپتا اۋىرادى. تازا سۋدى تسيستەرنامەن تاسيمىز. تۇندە جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. ۇنەمى قۇمدى داۋىل سوعادى. كۇندىز توقتاپ قالساڭ, قۇم اراسىندا شولدەن قاتالايسىز. قۇيعان سياقتى الىس سوۆحوزدارعا 300 شاقىرىم جول جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. ايتسە دە, بار كۇش-جىگەرىمىزبەن ەڭبەك ەتتىك. نەگىزگى مىندەتىمىز بويىنشا ءشوپ ازىرلەپ, مال وسىردىك. بىزگە ءىرى قارانىڭ سالماعىن كوبەيتۋ تاپسىرىلدى. كورشى ورنالاسقان بالقاش اۋدانىنىڭ ءىرى قاراسى 220-230 كيلو تارتاتىن. ءبىز بورداقىلاۋ الاڭدارىن قۇرۋ ارقىلى ءىرى قارا سالماعىن 230 كيلودان 280-گە, كەلەر جىلى 350-400 كيلوعا جەتكىزدىك», – دەپ بەكبولات اقساقال وتكەندى ەسكە ءتۇسىردى. بىردە وبكومدا ديماش اح­مەت­­ ۇلىنىڭ قاتىسۋىمەن اكتيۆ بولدى. پلەنۋمدا ءسوز العان ب.تۇرىسجانوۆ: «بيىل ءبىز 2 ميلليون پۇت استىق بەرەمىز», دەپ ۋادە ەتتى. كۇرتى اۋدانى باسشىسىنىڭ سوزىنە زالداعىلار دۋ ەتىپ كۇلەدى. قاسكەلەڭ اۋدانىنىڭ زايكو دەگەن ءبىرىنشى حاتشىسى: «تۇرىسجانوۆ قۇم وتكىزگەلى ءجۇر مە؟» دەپ مىس­قىلداپتى. دەسە دە, اۋدانداعى مال باسىنىڭ كوبەيۋىنە, اۋدان تاريحىندا بولماعان استىق جينالۋىنا تىكەلەي مۇرىندىق بولدى. العاش رەت قۇمدى شولەيت جەردەن 2 ميلليون پۇت استىق جينالدى. 1979 جىلى «پراۆدا» گازەتى: «قازاقستان جەرىندە ەڭبەكتە جاڭا جەتىستىگىنە قول جەتكىزىلدى. وتان قويماسىنا تۇڭعىش رەت 1 ميلليارد 250 ميلليون پۇت استىق قۇيىلدى. رەسپۋبليكانىڭ استىق وندىرەتىن 17 وبلىسى جوسپارلارىن اسىرا ورىندادى, 48 اۋداننىڭ ارقايسىسى 10 ميلليون پۇت جانە ودان دا ارتىق استىق تاپسىردى», دەپ جازدى. استىق بويىنشا جوسپاردى اسىرا ورىنداعان 48 اۋداننىڭ ءبىرى – الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانى ەدى. بۇل ۋاقىتتا اۋداندى باسقارىپ وتىرعان ب.تۇرىسجانوۆ بولاتىن. اۋدان ەڭبەككەرلەرى مەملەكەت قامباسىنا 10 ميلليون پۇت استىق قۇيادى. وسى كەزدە ديماش احمەت ۇلى جاس تا جىگەرلى باسشىنىڭ قولىن الىپ, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىن تاپسىردى. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى كەڭەس اۋحاديەۆ ءبىر سوزىندە بەكبولاتتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, بىلىكتىلىگى مەن ىسكەرلىگى جوعارى ەكەنىن, ءوزىنىڭ الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان جىلدارى ول باسقارعان جامبىل اۋدانىندا قويدىڭ باسى 1 ميلليونعا جەتكەنىن ريزا­شىلىقپەن ايتقان ەدى. ول بالعابەك قىدىربەك ۇلى, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ سىندى قازاقتىڭ قابىرعالى قالام­گەر­لەرىنىڭ قامقورلىعىن دا كوردى. اسىرەسە, سەيداعامەن بالا كەزىنەن بىرگە ءوستى. ايتۋىنشا, سەيداحمەتتى اناسى «شەكەن» دەپ ەركەلەتىپتى. – سەيداحمەت كوبىنەسە ۆولەيبول, فۋتبول, ال ءبىز قارا بيە دەگەن ويىن وينايتىنبىز. ول بىزگە قوسىلمايدى. توقاش كەرتىپ قويىپ, كىتابىن وقىپ وتىراتىن. بىردە نوسەر جاڭبىر جاۋىپ تۇردى. كۇن سۋىق. ەكەۋمىز سيىردىڭ الدىنان شىققانبىز. توڭعان سوڭ ءبىر ءۇيدىڭ شاتىرىنىڭ استىنا كەلىپ تۇردىق. ءبىر كەزدە: «مەن بۇگىن قاتتى رەنجىپ تۇرمىن» دەدى. «نەگە؟» دەپ ەدىم: «شەشەم ۇرىستى. وسىدان بالەم, شەتەل ارالاپ كەتسەم بە ەكەن», دەدى. «كەتپە», دەپ جۇباتقان بولدىم. سول كەزدە قۇداي اۋزىنا سالدى ما, شىنىندا كەيىن شەتەلدەرگە كوپ شىقتى. ءتورتىنشى كۋرستا پەتروپاۆل قالاسىنا وندىرىستىك تاجىريبەگە باردىم. سول جەردە بولاشاق جارىم رازيامەن تانىستىم. سەيداحمەت اعا وسى قىزعا ۇيلەنۋىمە بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولدى. ەكىنشى قايتارا بارعانىمدا ءوزى بيلەت الىپ بەرىپ: «بارىپ كەلمە, الىپ كەل», دەدى. مىنە, سودان بەرى 58 جىل ءوتىپتى», – دەيدى بەكبولات اقساقال. الپىس جىلعا جۋىق وتاسقان قوس قاريا بۇگىندە وننان استام نەمەرە, ەكى شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ جانە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن مارا­پاتتالعان, الماتى وبلىسى مەن جامبىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعان بەك­بولات تۇرىسجانوۆ: «ادامدى ەڭبەك وسىرەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەك تۋرالى ءجيى ايتۋى بەكەر ەمەس. سەكسەننىڭ سەڭ­گىرىنە كوتەرىلۋىمىز اۋەلى اللانىڭ, سونان كەيىن ەڭبەكتىڭ ارقاسى. ەڭبەك ەتكەن ادام جاسارادى. كوڭىلى توق بولادى. سوندىقتان, بالا-شاعامىزدى ادال ەڭبەك ەتىپ, ماڭداي تەرىن توگۋگە تاربيەلەدىك. بۇگىندە ارقايسىسى ۇلكەن ءۇي بولىپ وتىر. مەملەكەتتىڭ كوركەيۋى ءار اۋلەتتىڭ كوركەيۋىنەن باس­تالادى», – دەدى. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.