وتكەن جىلدىڭ اياعىندا مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاننا قىدىرالينا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتقان «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە ماسكەۋگە ىسساپارمەن بارىپ, رەسەيدىڭ قۇپيالىعى 2013 جىلى اشىلعان ارحيۆتىك قورلارىمەن العاش رەت تانىسىپ قايتتى. ولاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك, الەۋمەتتىك-ساياسي تاريح, جاڭا كەزەڭ تاريحى, فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى (فقق, بۇرىنعى كگب) مۇراجايلارى قورلارىنىڭ قۇجاتتارى بار ەكەن.
سولاردىڭ ىشىندە عالىم كگب-نىڭ اتاقتى «جاس تۇلپار» ۇيىمىنا قاتىستى اقپاراتتارىمەن دە تانىسقان ەكەن. ءوزى دە 2004 جىلدان بەرى ۇقك مۇراعاتتارىنداعى دەرەكتەردى زەرتتەپ, وسى تاقىرىپقا قالام تارتىپ ءجۇرگەندىكتەن, جاننا قىدىرالينا بۇل قۇجاتتارعا دا ەرەكشە ءمان بەرىپتى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, 60-شى جىلداردىڭ باسىندا ەلدىڭ ىشىندە جىبىمەس توڭداي قاتىرىپ تاستالعان احۋالدى جۇمسارتۋدى كوزدەگەن حرۋششەۆتىڭ «جىلىمىعىنا» سايكەس زيالى قاۋىمنىڭ, ستۋدەنتتىك ورتانىڭ قوعامدىق بەلسەندىلىگى كۇرت ارتتى ەمەس پە؟ وسىندايدا كەڭەستىك ۇلتتىق ساياساتتىڭ وسپادارلىعىنا قارسى بولىپ, نارازىلىعىن ەشكىمگە ايتا الماي, ىشتەرىنەن قان جىلاپ جۇرەتىن قازاقتىڭ وزىق ويلى, ماسكەۋدە وقيتىن جاستارى مۇرات اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن حالىقتىڭ اراسىنا شىعىپ, ونى رۋحاني تۇرعىدان وياتۋدى, ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋدى ماقسات ەتىپ, 1963 جىلى «جاس تۇلپار» ۇيىمىن قۇرعان ەدى عوي. ارينە, ولار نەگىزگى ماقساتتارىن تۋرا ايتپاي, وزدەرىنىڭ الدىنا حالىق اراسىنا شىعىپ, قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن ونەرىن ناسيحاتتايمىز, قازاق جاستارىنا تەحنيكالىق ءبىلىمدى, ورىس ءتىلىن قالاي وقىپ-ۇيرەنۋدى تاراتامىز دەگەن سەكىلدى مۇراتتاردى قوياتىندارىن ايتادى. مۇنداي ۇيىمنان ەشكىمگە زيان كەلمەسى بەلگىلى, سوندىقتان ونى قازاقستاننىڭ ماسكەۋدەگى وكىلدىگى دە قولدايدى. جاننا قىدىرالينا وسى فاكتىلەردى ايتا كەلىپ, ورىس جاستارىنىڭ اراسىندا دا وسىعان ۇقساس «وتەچەستۆو» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ قۇرىلعانىن ەسكە سالادى. وقىعان قازاق جاستارى ونداي ۇيىمدى ءوز ىستەرىنە شەبەر پايدالانىپ, رەسمي ورىندارعا بارعاندا ونى وزدەرىنىڭ بەتتەرىنە ۇستاعان ەكەن.
2014 جىلى وسى ۇيىمنىڭ قۇرىلعاندىعىنا 50 جىل تولعاندىعى اتالىپ ءوتىپ, سوعان وراي ءامىرجان الپەيىسوۆتىڭ «جاس تۇلپار» ءدۇبىرى» اتتى كىتابى دا جارىق كورگەن. وندا ۇيىم جايلى ءبىرشاما تىڭ دەرەكتەر بار. الايدا, ولاردى «تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان تۇڭعىش جاستار» دەگەن سياقتى ارتىق باعالانعان انىقتامالار دا كەتىپ قالعان. ول كەزدە قازاقستان تاۋەلسىز ەل بولسىن دەپ ەشكىم دە اڭساعان ەمەس, تەك سانانىڭ تاۋەلسىزدىگىن عانا ويلادى دەسەك, لازىم بولار. ستاليندىك تەمىر قۇرساۋدان كەيىن قازاقستاننىڭ جەكە ەل بولۋى, تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋى دەگەن ۇعىمداردىڭ مۇلدە تۇنشىقتىرىلعانى انىق. جاستۇلپارلىقتار دا ونى ايتقان جوق, ولاردىكى تەك ۇلتتىق ساياساتتاعى ۇلىورىستىق وزبىرلىققا قارسى ارەكەت ەتىپ, رۋحاني دۇنيەلەردىڭ جاندانۋىنا, ءتىلدىڭ, ءدىلدىڭ ۇمىتىلماۋىنا مۇرىندىق بولۋ ەدى.
ادەبيەت, مادەنيەت, ونەر تۋرالى لەكتسيالارى مەن اڭگىمەلەرى, قويعان كونتسەرتتىك نومىرلەرى جاقسى باعالانىپ, ولار قازاقستان لەنينشىل كوممۋنيستىك جاستار وداعىنان (لكجو) العىستار دا الىپ وتىرعان. الايدا, قۇلاعى تۇرىك كگب ولاردىڭ ايتقان سوزدەرىن, كەلتىرگەن ازات ويلى پىكىرلەرىن جىپكە تىزە بەرگەن. وسىنىڭ اسەرى مە ەكەن, كىم ءبىلسىن, 1966 جىلى جاستار وداعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى زەينەلعابيدەن مۇحامەدجانوۆ جاستۇلپارلىقتاردى الماتىعا ىسساپارعا شاقىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعاندا سول كەزدەگى بيلىك وكىلدەرى بۇل ۇسىنىستى قولدامايدى. الايدا, كانيكۋل كەزىندە الماتىعا وزدەرى كەلگەن جاستۇلپارلىقتار قازاقستانداعى ءىرى وقۋ ورىندارىندا وزدەرىنىڭ ۇيىمدارى سەكىلدى ورتالىقتار قۇرۋدى كوزدەگەن. وسى ىسكە كومەك كورسەتۋدى سۇراپ, تاعى دا سول ز.مۇحامەدجانوۆقا بارادى. بۇل ازامات پاۆلودار, سەمەي, قاراعاندى, شىمكەنت قالالارى جاستار ۇيىمدارىنا وزدەرىنىڭ وكىلدەرىن الماتىعا جىبەرۋدى تالاپ ەتەدى. سونداي-اق, الماتىنىڭ قالالىق جاستار ۇيىمىنا جاستۇلپارلىقتاردىڭ جيىنىن وتكىزەتىن ورىندى تابۋدى تاپسىرادى.
وسى ىستەردىڭ ءبارىن جىپكە ءتىزىپ وتىرعان كگب وزدەرىنىڭ انىقتاماسىندا مۇحامەدجانوۆتى قارالاپ, ول كەڭەستە بولاتىن «نەزدوروۆوە ناستروەنيەنى» ءبىلدى, بىلسە دە سونى لكجو وك حاتشىلارىنا ايتقان جوق, دەپ توندىرەدى. ارينە, سويلەۋگە ەرىك بەرىلگەن سوڭ باستارىنا بۇعالىق تيمەگەن اساۋ جاستار اششى شىندىقتاردى ايتىپ وتىرعان. الايدا, ەشقايسىسى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋلى كۇرەسكە شىعايىق دەمەگەنى انىق. بىراق تار قالىپتاعى قۇرساۋلى سانامەن قارىسىپ قالعان كگب-شىلار ولاردىڭ ويلارىن ەركىن بىلدىرگەننىڭ ءوزىن وكىمەتكە قارسى شىققاندىق, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر دەپ باعالايدى. بۇل ازات ويدان تەك قانا قاۋىپ كۇتەتىن توتاليتارلىق جابىق جۇيەنىڭ ەرەكشە بەلگىسى, ارينە.
كگب-شىلار جاستۇلپارلىقتاردىڭ ىزىمەن جۇرگەن جانسىزدارىنىڭ ايتۋىنا سۇيەنىپ جازعان انىقتاماسىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ ۇيىندە جاستاردىڭ 8-9 اقپاندا 40-50 اداممەن كەزدەسكەنىن, وعان باسىندا لكجو جەتەكشىلەرى مەن بەلگىلى جازۋشىلاردىڭ دا قاتىسقانىن ايتادى. بىراق جاستاردىڭ اششى شىندىقتاردى اشىق ايتا باستاعان سوزدەرىنەن باستارىن الا قاشىپ, جەتەكشىلەر مەن جازۋشىلار جينالىستان شىعىپ كەتىپتى. ولاردىڭ كەتكەنىن كەزدەسۋدىڭ «نە سوۆسەم زدوروۆىي» سيپات الىپ بارا جاتقانىنان بولدى دەپ تۇسىندىرەدى جانسىز. وسىدان ءارى كگب انىقتاماسى جاستۇلپارلىقتاردىڭ قازمۋ-ءدىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسكەنىن, ال ماسكەۋگە كەتىپ بارا جاتقان جولدا قاراعاندىلىق ستۋدەنتتەرمەن ءجۇزدەسكەنىن جازادى. ياعني, قاشان قازاقستاننان كەتكەنشە ولاردىڭ باسقان ءىزى اڭدۋلى بولىپتى.
ارينە, جاستۇلپارلىقتاردىڭ ىستەرىنەن قاۋىپ كۇتىپ جۇرسە دە كگب ولاردىڭ كوتەرگەن پروبلەمالارىن دا وكىمەتكە جەتكىزەدى. سونىڭ ىشىندە ولاردىڭ «قازاق مادەنيەتىن قولداۋ تومەندەپ بارا جاتىر, ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرى مەن داستۇرلەر ۇمىتىلۋدا, جاستار انا ءتىلىن ۇقپايدى, زيالى قاۋىم قازاق تىلىندە سويلەمەيدى, قازاق مەكتەپتەرى جىلدان جىلعا ازايۋدا, قازاق تىلىندەگى باسپا ونىمدەرى, ادەبيەتتەر از شىعۋدا, الىستاعى اۋىلداردا مادەني-تۇرمىستىق جانە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى تومەن, بالالار ءولىمىنىڭ ءوسىمى تىم جوعارى, رەسپۋبليكا وكىمەتى قازاق مادەنيەتىن جانداندىرۋعا, ۇلتتىڭ ورىستەۋىنە جەتكىلىكتى دارەجەدە كوڭىل بولمەيدى, تىڭ كوتەرۋ قازاقستان دامۋىن كەم دەگەندە بەس جىلعا ارتقا جىبەردى, قازاقستان جوو-لارىندا قازاقشا وقىتپايدى» دەگەن سەكىلدى سوزدەرى مەن پىكىرلەرىنە وكىمەتتىڭ نازارىن اۋداردى.
ارينە, وكىمەت: ولارى دۇرىس ەكەن, دەرەۋ شەشىپ تاستايىق دەگەن جوق, بىراق ىشىنەن ونىڭ بار ەكەنىن, جاستاردىڭ سولارعا نارازى ەكەنىن ءبىلىپ وتىردى.
سونىمەن بىرگە, كگب انىقتاماسىندا جاستۇلپارلىقتاردىڭ قازاق جاستارى اراسىندا قوي باعۋدىڭ قاتتى ناسيحاتتالاتىنىنا, جاس شوپانداردىڭ سلەتى سەكىلدى شارالاردىڭ قاتتى جالاۋلاناتىنىنا نارازىلىق بىلدىرىلگەنى جەتكىزىلىپتى. مۇنى جاستار «قازاق جاستارىن قوي سوڭىنا بايلاپ قويۋ» («چابانيزاتسيا») دەپ سىناعانى ايتىلادى.
كگب جانسىزدارىنىڭ دا بارلىق كەڭەس جۇيەسىندەگى سەكىلدى از ۇلتتاردىڭ ەسىمدەرىن جازۋعا كەلگەندە ساۋاتسىز ءارى تياناقسىز بولا قالاتىندارىن بۇل انىقتاما دا پاش ەتىپتى (بۇل دا استامشىلىقتىڭ بەلگىسى). ماسەلەن, ول سول كەزدە ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىندا (مگيمو) وقىعان بولاتحان تايجانوۆتىڭ دا فاميلياسىن دۇرىس جازباي, «تالجانوۆ (مگيمو)» دەپ قويىپتى. جانسىز ونىڭ: «ءبىزدىڭ بارلىق سوزدەرىمىزدىڭ, ويلارىمىزدىڭ, ىستەرىمىزدىڭ قاينار كوزى ۇلتتىق پرينتسيپ بولۋى كەرەك», دەگەن پىكىرىن ايرىقشا, استىن سىزىپ كورسەتكەن ەكەن. مۇرات اۋەزوۆتىڭ دە مىنا: «ءبىز كوركەمونەر توبى بولىپ قالا بەرمەيىك. ۇيىمىمىز ءوزىنىڭ ساياسي تۇعىرناماسىن جاساۋى كەرەك», دەگەن سوزدەرى وسى, ۇركە قاراعان قاتاردان ورىن الىپتى.
سونداي-اق, ونىڭ ۇجىمداستىرۋ جىلدارى قازاقتىڭ ميلليوننان ارتىعى, ال 1937 جىلى ۇلتتىڭ بەتكە شىعار قايماقتارى تەگىس قىرىلدى دەگەن دەرەكتەرى دە كگب-نى قاتتى شوشىتقانى بايقالادى. ءوز بايانداماسىندا ۇندىستاندىق كۇرەسكەر م.گانديدەن كەلتىرگەن: «مەنىڭ ءۇيىمنىڭ تەرەزەسى بارلىق جەلدەرگە اشىق. بىراق وسى جەلدەر داۋىلعا اينالىپ, ءۇيىمدى قۇلاتپاعانىن قالايمىن», دەگەن سوزدەرى دە انىقتامادا قاۋىپتى پىكىر رەتىندە تۋرا جەتكىزىلىپتى.
ايتا كەتەتىن جايت, ج.قىدىرالينا ءدال وسى, «جاس تۇلپار» جيىن وتكىزگەن كۇندەردەن كەيىن الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ 100-دەن استام ستۋدەنتى وزدەرىن قازاقشا وقىتپاعانعا نارازىلىق ءبىلدىرىپ, ساباققا شىقپاي قويعانىن ايتادى. بۇل شەشىمدى ستۋدەنتتەر جاتاقحانالارىندا بولعان جينالىستارىندا قابىلداپتى. مىنە, وسىنىڭ ءوزى ۇلتتىق دۇنيەگە كەلگەندە سامارقاۋلانىپ قالعان ساناعا شوق تۇسىرگەندىكتىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟ ارينە, كگب مۇنى دا جاستۇلپارلىقتاردىڭ ىستەرىن ايىپتاۋعا دەرەك ەتكەن.
«جاس تۇلپاردىڭ» ءدۇبىرى بارلىق كەڭەستىك جۇيەنى سولقىلداتپاسا دا ۇركىتىپ كەتكەن. كگب-نىڭ سول كەزدەگى باستىعى ۆ.سەميچاستنىيدىڭ ءوزى «قازاق كسر-ءىنىڭ اۋماعىنداعى ستۋدەنت جاستار مەن زيالى قاۋىم اراسىنداعى ۇلتشىلدىقتىڭ كورىنىسى» دەگەن حاتپەن كوكپ وك-ءنى دە حاباردار ەتەدى. وسىنىڭ دۇمپۋىمەن «ستۋدەنت جاستاردىڭ كەيبىر بولىكتەرى اراسىنداعى قاۋىپتى, ساياسي ساۋاتسىز ۇستانىمدار تۋرالى» دەگەن تاقىرىپپەن الدىمەن قازاقستان جاستارىنىڭ لكجو-دا, ارتىنان بلكجو-دا ماسەلەلەرى قارالادى. وسى كەڭەستە ز.مۇحامەدجانوۆ «ساياسي قىراعىلىق تانىتا المادىم» دەپ بار «كىنانى» ءوزىنىڭ موينىنا الىپ, باسقالاردى قاتەردەن قاعىپ قالادى. ارتىنان ول قىزمەتىنەن بوساتىلادى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتە: العاشقى جاستۇلپارلىقتار ا.بايسالوۆ, م.اۋەزوۆ, ق.سۇلەيمەنوۆ.
1963 ج., ماسكەۋ ق.
