جالعان ديپلومدى پايدالانۋ – قىلمىس

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ارادا وتكەن بەس جىل ىشىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى 125-تەن 112-گە دەيىن ازايتىلعان. الايدا ءارتۇرلى سالادا جالعان ديپلوممەن قىزمەت ىستەپ جۇرگەن «ماماندار» ماسەلەسى ءالى دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. مىسالى, وتكەن جىلى اقمولا وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى ارنايى جۇرگىزگەن تەكسەرىس ناتيجەسىندە جالعان ديپ­لومنىڭ كومەگىمەن قىزمەتكە ورنالاسىپ قانا قويماي, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى بويىن­شا مەملەكەتتىك قولداۋ قاراجاتىن ال­عان ادامداردى انىقتادى. سولاردىڭ ىشىندە ك. دەگەن ازامات 2021 جىلى جالعان ديپلوممەن اتباسار اۋدا­نىنداعى ءبىر ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسىپ, 4,9 ملن تەڭگە كوتەرمەاقى العان. وسىعان ۇقساس سحەمانى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى تاعى 12 «مۇعالىم» پايدالانعان. مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زالالدىڭ جالپى سوماسى 30 ملن تەڭگەدەن اسادى. سونداي-اق بىلتىر ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى كوللەدجدەردىڭ 8 وقى­تۋشىسىنىڭ جالعان ديپلوممەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەنى اشكەرە بولدى. اقتاۋ قالاسىنداعى كوللەدج­دەردە 5 وقىتۋشى, قاراقيا اۋدانىن­دا 3 وقى­تۋشى وسىنداي قۇقىق بۇزۋ­شىلىققا جول بەرگەن.

بيىل پروكۋرورلار قىزىلوردا وبلىسىنداعى مەكتەپتەر مەن بالا­باقشالاردا جالعان ديپلوممەن جۇمىس ىستەۋ فاكتىلەرىن اشكەرەلەدى. بايقوڭىر قالاسىنداعى 2 مەكتەپتە – 3 قىزمەتكەر, قازالى اۋدانىنداعى 3 مەكتەپتە – 4 قىزمەتكەر, قارماق­شى اۋدانىنداعى 1 مەكتەپتە 2 قىزمەت­كەر الدەكىمدەردەن ساتىپ العان, ءبى­لىم تۋرالى قولدان جاسالعان قۇجات­پەن جۇمىسقا ورنالاسقان. وسىن­داي قۇقىق بۇزۋشىلىققا سىرداريا اۋدانى بالاباقشالارىنىڭ 11 تار­بيەشىسى ۇرىنعان.

شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتى سپورت سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە سىرتقى تالداۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەپتەرىنىڭ 7 قىزمەتكەرىنىڭ جالعان ديپلومداردى پايدالانعانىن انىقتادى.

بۇل رەتتە سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى­نىڭ (عجبم) قىزمەتىندەگى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن سىرت­قى تالداۋ بارىسىندا ديپلوم بلان­كىلەرىنىڭ قوزعالىسىن قاداعالاۋ جوقتىعى, اقپاراتتىق جۇيەلەر­دىڭ جەتىلدىرىلمەگەنى, مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سياقتى كەمشىلىكتەردىڭ بەتىن اشتى. 2021 جىلدان باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا جوعارى ءبىلىم تۋرالى ديپلومداردى ءوز بەتىنشە دايىنداۋ جانە بەرۋ قۇقىعى بەرىلگەن. ال ديپلوم­نىڭ تۇپنۇسقالىعى «ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر قورى» (ۇببدق) اقپارات­تىق جۇيەسىندەگى ءتيىستى جازبا ارقى­لى راستالادى. وعان مالىمەتتەر­دى ەنگىزۋ جانە تۇزەتۋ جوو-لار­دىڭ 2,6 مىڭ قىزمەتكەرىنە تاپسىرىلعان. بۇعان قوسا جوو-لاردىڭ تاعى 550 قىزمەتكەرىنە, ونىڭ ىشىندە قىز­مە­تى ادىستەمەلىك-ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستارمەن بايلانىستى ەمەس پرورەكتورلاردىڭ كومەكشىلەرىنە, وقىتۋشىلارعا, ماگيسترلەرگە جانە باسقالارعا ديپلومدار ءۇشىن QR-كودتار جاساۋ قۇقىعى بەرىلگەن. جوو قىزمەتكەرلەرىنىڭ وسىنداي شەكسىز وكىلەتتىگى باقىلاۋدىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جالعان ديپلوم بەرۋ تاۋەكەلىن تۋعىزعان. تەك عجبم 19 جوو-دا وتكىزگەن پروفيلاكتيكا­­لىق باقىلاۋ اياسىنداعى ىرىكتەپ زەردە­­لەۋ كەزىندە عانا ۇببدق-دا تىركەلگەن ­­2 733 ادامنىڭ اتى-ءجونى جوو-لار­­دىڭ قۇجاتتارى مەن دەرەكقورلا­رىن­دا جوق بولىپ شىققان. انتيكور­دىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي سايكەسسىز­دىك جالعان ديپلومداردى زاڭداستىرۋ­مەن بايلانىستى بولۋى ابدەن مۇمكىن.

بۇعان قوسا ارنايى جۇرگىزىلگەن تالداۋ اياسىندا جوعارى وقۋ ورىندارى 1 143 ديپلومدى وزدەرى بەرگەنىن راستاماعان. ونىڭ 1 028-ءى – ءبىلىم بەرۋ, 78-ءى – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ, 31-ءى – كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, 6-ى – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە تيەسىلى.

سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلى فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) جانە بەيىنى بويىنشا دوكتور (PD) ديپلومدارىن بەرۋ راسىمدەرىندە دە انىقتالعان. «بالىق باسىنان ءشىريدى» دەگەندەي, عجبم-نىڭ ءوزى قولدانىستاعى زاڭنامانى ورەسكەل بۇزىپ, اتالعان ديپلومداردىڭ بلان­كىلەرىن ساتىپ الۋدى, تولتىرۋدى, تىركەۋدى جانە بەرۋدى دەربەس جۇزەگە اسىرعان. ءسويتىپ, 2018 جىلدان باس­تاپ 1 600-دەن اسا مامانعا عىلىمي دارەجە بەرگەن. الايدا ء«بىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ 39-بابىنا سايكەس مۇنداي مەملەكەتتىك ۇلگىدەگى قۇجاتتاردى تەك جوو-لار بەرۋگە ءتيىس. اتالعان زاڭ تالابىن وراعىتىپ ءوتۋ ءۇشىن عجبم بۇل فۋنكتسيانى ۇكىمەتتىڭ 2022 جىلعى 19 تامىزداعى №580 قاۋلىسىمەن ءوزىنىڭ ەرەجەسىنە ەنگىزىپ العان. بىراق بلانكىلەردى ەسەپكە الۋ جانە ساقتاۋ ءتارتىبى رەگلامەنتتەلمەگەن, ولاردى ساقتاۋ جانە جۇمسالۋىن باقىلاۋ ءۇشىن ەشكىمگە جەكە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلمەگەن. انتيكوردىڭ تالداۋى بارىسىندا عجبم-دا 50-گە جۋىق ديپلوم بلانكىسىنىڭ قايدا ەكەنى تۋرالى ەشقانداي مالىمەت تابىلماعان.

جوو-لار قىزمەتىندە رەسمي جانە بەيرەسمي ءبىلىم بەرۋ ناتيجەلەرىن تانۋ جانە وقۋ مەرزىمىن قىسقارتۋ بويىنشا دا سىبايلاس جەمقورلىق ءيىسى مۇڭكىپ تۇرعانداي. ناقتى ايتقاندا, 1 243 تۇلەك بەلگىلەنگەن 2-5 جىلدىڭ ورنىنا نەبارى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جوعارى ءبىلىم تۋرالى ديپلوم العان. مۇنىڭ سەبەبى – جوو-لارعا ستۋدەنتتەردىڭ بۇرىن قول جەتكىزگەن وقۋ ناتيجەلەرىن تانۋدى ەسكەرە وتىرىپ, قىسقارتىلعان وقۋ مەرزىمىن ءوز بەتىنشە ايقىنداۋ قۇقىعى بەرىلگەندىگىندە. الايدا بۇل رەتتە قۇجاتتاردىڭ تولىق تىزبەسى, تانۋعا جاتاتىن وقىتۋ تۇرلەرى بەكىتىلمەگەن. بۇل جوو-لاردىڭ مامانداردى «كەز كەلگەن مەرزىمدە وقىتىپ شىعارۋىنا» جول اشقان.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ۇسىنىمى بويىنشا قىسقارتىلعان وقىتۋ مەرزىمدەرىن ايقىنداۋ ءۇشىن رەسمي جانە بەيرەسمي وقىتۋدىڭ بۇرىن قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەرىن تانۋدىڭ جان-جاقتى ولشەمشارتتارى رەگلامەنتتەلدى. ديپلوم اينالىمى جانە عىلىمي دارەجە بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇسىنىمداردى ىسكە اسىرۋ اياسىندا قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, تۇلەكتەرگە بەرىلگەن ديپلومدار تۋرالى ۇببدق-داعى دەرەكتەردىڭ دۇرىستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جوو-لارعا جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەلدى. عجبم-نىڭ فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) جانە بەيىنى بويىنشا دوكتور (PD) دارەجەلەرى بويىنشا مەملەكەتتىك ۇلگىدەگى ديپلومدار بەرۋ جونىندەگى ەرەكشە فۋنكتسياسى الىنىپ تاستالدى.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اشكە­رەلەگەن جالعان ديپلوم يەلەرى جۇ­مىس­تان شىعارىلىپ, سوت ارقىلى جازاعا تارتىلىپ جاتىر. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا بىلتىر جالعان ديپلومدى پايدالانۋدىڭ 457 فاكتىسى تىركەلگەن. مۇنداي ىستەردىڭ ءبىرازى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتۋىنە بايلانىستى توقتاتىلعان. قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ پىكىرىن­شە, جالعان ديپلومداردى پايدا­لانۋشىلاردى انىقتاۋ قيىن ەمەس, ال ونداي قۇجاتتاردى قولدان جاساپ ساتۋشىلاردى اشكەرەلەۋ كۇردەلى كورىنەدى. ويتكەنى ولار بىرنەشە دەلدال ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن بىلتىر استانا قالاسىندا پوليتسەيلەر 58 جالعان ديپلوم جاساپ, ساتقان قىلمىسكەردى ۇستادى. ول سوت ارقىلى باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جازاسىنا تارتىلدى.

سونىمەن, جالعان ديپلومدى جاساۋ عانا ەمەس, ونى بىلە تۇرا پايدالانۋ دا – قىلمىس. قىلمىستىق كودەكستىڭ 385-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس جالعان ديپلوم جاساۋ نەمەسە ساتۋ – 2 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالۋعا, سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا, 600 ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋعا, 2 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە, سول مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. ال اتالعان باپتىڭ 3-تارماعىنا سايكەس كورiنەۋ جالعان قۇجاتتى پايدالانۋ – 160 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالۋعا, سول مول­شەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا, 160 ساعاتقا دەيiنگi مەرزiمگە قوعامدىق جۇ­مىستارعا تارتۋعا, 40 تاۋلىككە دە­يىنگى مەرزىمگە قاماققا الۋعا جازا­لانادى. شىنتۋايتىندا, جال­عان ديپلومدى «ماماندار» ۇلت دەنساۋ­لىعىنا قاتەر توندىرەتىنىن جانە ەل بولاشاعى – جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىمىنىڭ ساپاسىنا ولشەۋسىز زالال تيگىزەتىنىن ەسكەرسەك, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىندا جاسالاتىن وسىنداي قىلمىستار ءۇشىن جازانى قاتايتۋ قاجەت سياقتى.