قالامگەر شىعارمالارىن ەل اراسىندا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارا اقىن اتىنداعى مەكتەپتەن باستاۋ العانى دا كوڭىلگە قونادى. ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرلەرى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى جانە جامبىلدىق زيالى قاۋىم №44 ورتا مەكتەپكە ات باسىن بۇرىپ, شوق ءتىلدى شونانىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, ساتيرا ساڭلاعىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتى. تاعىلىمعا تولى ءىس-شارا بارىسىندا شونا اتىنداعى مەكتەپتىڭ بەتكەۇستار وقۋشىلارى اقىن شىعارمالارىنان ءۇزىندى وقىپ, ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الدى.
قازاق ادەبيەتىندە وشپەس ءىز قالدىرعان قايراتكەر قالامگەردىڭ مەرەيتويىنا پرەزيدەنت كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ تا ارنايى كەلدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزگەن ول شوقتىعى بيىك تۇلعا مۇراسىنىڭ ۇلت رۋحانياتىندا الار ورنى ايرىقشا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«مەملەكەت باسشىسى قاي كەزدە دە ۇلت زيالىلارىن جوعارى باعالايتىنى, مەملەكەتتىك پەن ەلدىككە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان, ۇلت رۋحانياتىن بايىتۋعا ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالاردى قۇرمەتتەيتىنى بارشاڭىزعا ءمالىم. تالاس – قاسيەتتى ءوڭىر. قازاق ساتيراسىنىڭ ساردارى بولعان شونا سماحان ۇلى دا – تالاس توپىراعىندا تۋعان تالانت.
شونا سماحان ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنان تالاس ءوڭىرىنىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان قۇندىلىقتارىن كورەمىز. سانالى عۇمىرىن ۇلت رۋحانياتىن وركەندەتۋگە ارناعان تۇلعانىڭ ساتيرا جانرىن بيىك دەڭگەيگە كوتەرگەنى بارشامىزعا ءمالىم. اقىننىڭ تۋىندىلارى ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ التىن قورىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العانى انىق. ەل اراسىندا «شوق ءتىلدى شونا» تىركەسىنىڭ كەڭىنەن تاراۋى سوزىمىزگە دالەل بولا الادى. ەل ەرتەڭى, ۇرپاق بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن رۋحى ءور اقىننىڭ ونەگە مەن عيبراتقا تولى عۇمىرى وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى بولارى داۋسىز. سوندىقتان دا بۇگىنگى مەرەيتويدىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتالىپ ءوتىلۋىنىڭ ماڭىزى زور دەپ بىلەمىن», دەدى مالىك وتارباەۆ ءوز ويىن ورتاعا سالىپ.
تىرىسىندە قازاق ءتىلىن قىزعىشتاي قورىپ, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ بوي كوتەرۋىنە ايانباي اتسالىسقان شونا سماحان ۇلىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان ءىس-شارا ارمەن قاراي اسقار توقپانوۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا جالعاستى. رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ تىزگىنىن ۇستاعان بەلگىلى اقىن, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى باۋىرجان جاقىپ جيىن بارىسىندا شونا سماحان ۇلىنىڭ تاعىلىمعا تولى ۇلگى-ونەگەسى تۋرالى كوكەيدە جۇرگەن ويلارىن اقتاردى. اقىننىڭ ءومىر جولىنان سىر شەرتكەن مودەراتور ونىڭ كۇرەسكەرلىك قاسيەتى, پەداگوگ رەتىندەگى ەڭبەگى تۋرالى ءسوز ساپتادى.
«جاراتقان ماڭدايعا جازعان عۇمىرىندا شونا سماحان ۇلى ارتىندا وشپەس ءىز قالدىردى. ول بالا كەزىندە-اق جولاي كەزدەسكەن قيىندىقتارعا مويىعان جوق. مايدان دالاسىندا دا بولدى. ونەگەلى ۇستاز رەتىندە قازاقتىڭ قاراكوز بالالارىن ونەر مەن بىلىمگە, انگە باۋلىدى. ولاردىڭ دۇرىس تاربيە الۋىنا ايرىقشا نازار اۋداردى. تالاي تالانتتى تۇلەتكەن تالاس توپىراعىنا تابانى تيگەن اسقار توقماعامبەتوۆ ءوز داۋىرىندە شونانىڭ ايتۋلى تۇلعاعا اينالاتىنىن جازباي تانىپتى. ونىڭ بويىنداعى شىعارماشىلىق الەۋەتىن اڭعارىپ, لايىقتى باعاسىن دا بەرگەن.
ۇلت ماقتانىشى اسقار توقماعانبەتوۆتىڭ شوناعا دەگەن ىقىلاسى راسىندا دا بولەك بولعانىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز عوي. «شونانى تاپتىم, شونانى تابۋ ارقىلى اقيقاتتى تاپقانداي كۇي كەشتىم. ويىڭ, كوزقاراسىڭ, پىكىرىڭ ءبىر ارناعا توعىساتىن ءارى ارىپتەس, ءارى ءىنى تابۋ ادام بالاسىن ايرىقشا قۋانىشقا بولەيتىنى راس ەكەن. اقيقاتىندا شونا – جارقىراعان الماس قىلىش. باتىل قالامگەر از بولماۋى ىقتيمال. ال شونا – باتىر» دەگەن ءسوزىنىڭ ءوزى كوپ دۇنيەنى اڭعارتا تۇسسە كەرەك. وسى سوزدەرگە قاراپ-اق اسقار توقماعامبەتوۆتىڭ شوناعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ, ىقىلاسىنىڭ زور بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس», دەدى ول.
ايگىلى ساتيريكتىڭ تورقالى تويىندا ءسوز العان ءوڭىر باسشىسى ەربول قاراشوكەەۆ شونا سماحان ۇلىنىڭ مەرەيتويى قازاق ادەبيەتىنىڭ تويى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ء«وڭىردىڭ 85 جىلدىعىمەن قاتار كەلگەن تۇعىرى بيىك تۇلعانىڭ مەرەيتويىن ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن ماڭىزى زور, تاعىلىمى مول دەپ تۇسىنەمىن. ويتكەنى قازاق ساتيراسىنىڭ ساردارى قاسيەت دارىپ, قۇت قونعان جامبىل جەرىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قازاق ساحاراسىنىڭ ماقتانىشى ەكەنى ايدان انىق. ونى الدىڭعى تولقىن اعالار دا ايتىپ وتىر. سوندىقتان ەل ىشىندە «شوق ءتىلدى شونا» اتانعان قايراتكەر قالامگەردىڭ تورقالى تويى ءوزى تۋعان ولكەدە وتكىزىلۋى – زاڭدىلىق.
سۇيەگىنە ءسوز سىڭگەن قالامگەر سانالى عۇمىرىن قازاق ساتيراسىنىڭ كوشىن ورگە سۇيرەۋگە ارناعانى ءمالىم. ونىڭ ۋىتتى ازىلدەرىنىڭ تۇبىندە سالماعى اۋىر اقيقات جاتقانى داۋسىز. ول ءاربىر شىعارماسىندا سول اقيقاتتى ويلى وقىرمانىنىڭ ساناسىنا جەتكىزۋگە تىرىستى. سوندىقتان دا شونا سماحان ۇلىنىڭ ورنى قاي كەزدە دە بيىكتە دەپ تۇسىنەمىز. ول قوعامنىڭ كوكەيىندە قاتتالعان شىندىقتى اقتارۋ ارقىلى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ كەتتى.
اقىننىڭ اتى ولمەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى عوي. قالامگەردىڭ شىعارمالارىنان ءنار العان تالعامپاز وقىرمان ءالى كۇنگە دەيىن شونانى قۇرمەتتەيدى, ساعىنادى, رۋحىنا تاعزىم ەتەدى. تۇعىرى بيىك تۇلعانىڭ تۋىندىلارى قاي كەزدە دە شىنشىلدىعىمەن, ومىرشەڭدىگىمەن قۇندى بولا بەرمەك. ۇلت ادەبيەتىنە اڭسارى اۋعان قازاق جاستارى باردا شونا سماحان ۇلىنىڭ ەسىمى ماڭگى جاسايتىنىنا ەش كۇمانىم جوق», دەدى ەربول قاراشوكەەۆ سوزىندە.
جاستايىنان تاعدىردىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى جولىن باستان وتكەرگەن شونا سماحان ۇلى قاي كەزدە دە اقيقات ءۇشىن تالماي كۇرەسكەنى بارشاعا بەلگىلى. ونىڭ فەلەتوندارى مەن شىمشىمالارى ءوز ءداۋىرىنىڭ بۇكپەسىز شىندىعىن اشتى. قازاق ءتىلى مەن قازاق مەكتەبى ءۇشىن اياۋسىز كۇرەسكەن شونا سماحان ۇلىنىڭ ەڭبەگى ەشقاشان ۇمىتىلمايتىنى ءسوزسىز. تەكتىنىڭ ءىزىن جالعاعان ۇرپاعى ۇلان شونا ۇلى اكەسىنىڭ تابيعي بولمىسىن, كىسىلىگى مەن كىشىلىگىن جادىندا ساقتاپ قالعان.
«قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس وداعى تۇسىندا ارۋ قالا الماتىدا ەكى-اق قازاق مەكتەبى بولدى. ءىرى قالا ءۇشىن بۇل, ارينە, از. ءبىرىنشىسى اۋداندار مەن اۋىل-ايماقتاردان كەلىپ وقيتىن №4 مەكتەپ-ينتەرنات بولسا, ەكىنشىسى №12 مەكتەپ ەدى.
اسقار تاۋداي اكەمىزدىڭ قالاۋىمەن ءبارىمىز سول №12 مەكتەپتە ءبىلىم نارىمەن سۋسىندادىق. سونداعى ۇلاعاتتى ۇستازداردان ءتالىم الدىق. ول كىسى ءبىزدىڭ قازاقشامىزدى قاتتى قاداعالايتىن. ۇيدە دە, سىرتتا دا انا تىلىمىزدە سويلەۋدى تالاپ ەتەتىن. ءوزى دە كەڭەس وداعى تۇسىندا تەگىن «وۆ», «ەۆسىز» جازدىرعان از عانا قازاقتىڭ ءبىرى ەكەنى ءمالىم. ءبىزدىڭ دە تەگىمىزگە « ۇلى» نەمەسە «قىزى» دەگەن سوزدەردى قوسىپ جازدىرتاتىن. وسىلايشا, قازاق ەكەنىمىزدى تەگىمىز ارقىلى دا ەسىمىزگە سالاتىن.
ول كىسى ۇيدەگى ءبىزدىڭ عانا ەمەس, كوشەدەگى قازاق جاستارىنىڭ دا تاربيەسىنە ايرىقشا ءمان بەردى. ورىس تىلىندە شۇلدىرلەگەن قازاق جاستارىن كورسە, قانى قاينايتىن. ولارعا قىرانداي شۇيلىگىپ: «سەن نەگە انا تىلىڭدە سويلەمەيسىڭ؟» دەپ دۇرسە قويا بەرەتىن. قازاق تىلىنە قىرىن قاراعان سولار ءۇشىن ابدەن كۇيىنەتىن. اكەم تەلەارنالاردى كورىپ وتىرىپ تا انا ءتىلىمىزدى ويلايتىن. سول كەزدەگى ءتۇرلى باعدارلامالارداعى قازاق ءتىلىن بۇرمالاي سويلەگەندەردى سىن تەزىنە الىپ, شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتىپ ءجۇرۋشى ەدى», دەيدى ول وتكەن شاقتى ەسكە الىپ.
تەكتىنىڭ تۇياعى ايتقان ەستەلىككە قاراپ-اق شونا سماحان ۇلىنىڭ ازاماتتىق بولمىسىن, ۇلتقا دەگەن جاناشىرلىعىن ايقىن سەزىنە تۇسەمىز. تۋعان حالقىنا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىك شونانىڭ ءوزىن دە زاۋ بيىككە كوتەرگەنى انىق. ونىڭ شىعارمالارى ەل اراسىندا كەڭىنەن تانىمال بولدى. قازاقى بوياۋى قانىق تۋىندىلار جەر بەتىندە قازاق حالقى باردا ەشقاشان ولمەيتىنى ءسوزسىز.
قازاق ساتيراسىنا سونى سەرپىن سىيلاعان قالامگەردىڭ تۋىندىلارى تەك جەرگىلىكتى دەڭگەيدە عانا ناسيحاتتالماۋى كەرەك. رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا ات باسىن بۇرعان مارتەبەلى مەيماندار دا وسىنى ايتىپ وتىر. ويتكەنى قازاق ساتيراسىنىڭ وتكەن شاعى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا وسپانحان اۋباكىروۆ باستاعان تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ ءتىزىمى شونامەن تولىعاتىنى داۋسىز. سوندىقتان دا شونانىڭ بولاشاققا اماناتتاعان مۇراسى – ماڭگىلىك. ال تۇركسوي تۇركى دۇنيەسى جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت شونانىڭ ەسىمى ورتالىق ازيا مىقتىلارىمەن قاتار اتالۋى كەرەك دەگەندى العا تارتادى.
«شونا سماحان ۇلى – ساتيرا جانرى بويىنشا قازاق ادەبيەتى تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان ساناۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. سوناۋ بەيىمبەت, اسقار, وسپانحان, سەيىت, عابباس, كوپەن, قونىسباي سەكىلدى قازاققا قالامىمەن كۇلكى سىيلاعان جۇلدىزدار شوعارىنىڭ العى شەبىنەن ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العان ساتيرا شەبەرىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى – قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى تۇركى دۇنيەسىنىڭ قۋانىشى.
كوزىنىڭ تىرىسىندە شاقار مىنەزدى شىعارمالارىمەن «شوق ءتىلدى شونا», «التى الاشتىڭ شوناسى, ساتيرانىڭ سوناسى» اتانعان وتكىر ولەڭدەردىڭ اۆتورى قوعامنىڭ كەسەلىن ءوز مانەرىندە وتكىر سىناۋمەن ءوتتى. ول قازاق ساتيراسىندا شانشىما مەن شىمشىما دەپ اتالاتىن دەربەس مەكتەپ قالىپتاستىرىپ كەتتى.
شونانىڭ شىعارمالارى – ەرىكسىز ەزۋ تارتقىزاتىن, قيىپ تۇسەر قىلىشتاي وتكىر, كەسەلدى قيىپ الىپ تاستايتىن وتاشىنىڭ قانداۋىرىنداي شيپالى تۋىندىلار. ونىڭ ەسىمى فاتيح ءامىرحان, ءازيز نەسين, مارسەل شاريپوۆ, ميدين الىباەۆ سەكىلدى تۇركى الەمىنە تانىمال ساتيرا ساڭلاقتارىمەن قاتار اتالۋعا ءتيىس», دەدى ۇلىقبەك ەسداۋلەت.
قايراتكەر قالامگەردىڭ كىسىلىك كەلبەتى مەن شۇرايلى شىعارمالارى اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا تاعىلىمعا تولى بولدى. باسقوسۋعا ارنايى كەلگەن مارتەبەلى مەيمانداردىڭ بارلىعى دا قازاق ساتيراسىنداعى شونانىڭ ءرولىن حال-قادەرىنشە اڭگىمەگە ارقاۋ ەتتى.
قالامىنىڭ قۋاتىمەن ءوز داۋىرىندە تاماشا تۋىندىلار قالدىرعان اقىننىڭ جەرلەس باۋىرى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانعارا دادەباەۆ, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قۇلبەك ەرگوبەك اقىن مۇراسىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ناقتى دايەكتەرمەن جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا جەتكىزسە, قالامگەرلەر نۇرداۋلەت اقىش پەن ەرماحان شايحى ساتيريكتىڭ ارۋ قالا الماتىدا 25-كە جۋىق قازاق مەكتەبى مەن بالاباقشا اشۋعا تىكەلەي سەبەپكەر بولعان كۇرەسكەرلىك بەينەسى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, قالامگەردىڭ قايراتكەرلىك قاسيەتىن ەسكە سالدى.
باسقوسۋ بارىسىندا ءسوز العان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اقىن قاسىمحان بەگمانوۆ جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قانسەيىت ابدەز ۇلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورىنىڭ ارنايى قۇتتىقتاۋ لەبىزىن جەتكىزدى. جەرگىلىكتى قالامگەرلەر اراسىنان ەلەن ءالىمجان, كوسەمالى ءساتتىباي ۇلى باستاعان ازاماتتار ءسوز سويلەدى. ك. ءساتتىباي ۇلىنىڭ اقىن ەسىمىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ەلورداداعى ءبىلىم وردالارىنىڭ بىرىنە, الماتىداعى كوشەگە اتى بەرىلسە دەگەن ۇسىنىسى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە قوندى.
عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا بارىسىندا ءسوز العانداردىڭ قاتارىندا سىقاقشىلار دا بولدى. ماسەلەن, تۇركىستان وبلىسىنان كەلگەن الپىسباي بورانباي شونا اقىننىڭ 120-دان استام انگە ءسوز جازعانىن, ەل ىشىندە ءجيى ايتىلاتىن تۇراقتى تىركەسكە اينالعان «ايتا-ايتا التايدى, جامال اپا قارتايدى» تىركەسىنىڭ اۆتورى شونا سماحان ۇلى ەكەنىن ەسكە سالدى. جيىن سوڭىندا «ەر شونا» اتتى جاڭا جيناقتىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, كوپشىلىككە تاراتىلدى.
قازاق ساتيراسى ساڭلاعىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ءىس-شارالار لەگى كەنەن ازىرباەۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «ەر شونا» اتتى ادەبي-مۋزىكالىق كەشپەن تۇيىندەلدى.
شونا سماحان ۇلىنىڭ سوزىنە جازىلعان اندەر ناسيحاتتالعان كەش بارىسىندا ءانىن التىنبەك قورازباەۆ جازعان «اجەيدىڭ بەسىك جىرى» شىعارماسىن ايگۇل ماقاشەۆا ناقىشىنا كەلتىرە شىرقاسا, ءانىن ابيىربەك ءتىنالى جازعان «ساعىنىش» اتتى تۋىندىنى مارالبەك باباقۇلوۆ تىڭدارمانداردىڭ نازارىنا ۇسىندى. كەش بارىسىندا ەل اراسىندا كەڭىنەن تانىلعان «انامنىڭ ءتىلى», «جامبىل جاستارىنىڭ ءۆالسى» سەكىلدى ايگىلى تۋىندىلاردان بولەك, ىلگەرىدە ەش جەردە شىرقالماعان جاڭا اندەردىڭ جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلۋى دا ايتارلىقتاي جاڭالىق بولعانى انىق.
ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنان كەلگەندەر «شونانىڭ تويى – سانانىڭ تويى» دەپ جاتتى. قالاي دەسەك تە, قازاق ساتيراسىنىڭ كوشىن سۇيرەگەن قايراتكەر قالامگەردىڭ تورقالى تويى ءوزى تۋعان ولكەدە كەڭ كولەمدە تويلانعانى كوڭىل قۋانتادى.
جامبىل وبلىسى
