مالشى قاۋىم زووتەحنيك ىزدەپ ءجۇر

مال ءوسىرىپ جۇرگەن شارۋا قوجالىق­تارى مەن فەرمەرلەرگە دۇرىس باعىت بەرە­تىن زووتەحنيك قاجەت-اق. شەتەلدىك مامان 30 كۇن جۇمىس ىستەپ, قازاقستاندا بولۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, ەلىنە قايتادى. ورنىنا كەلگەن باسقا شەتەلدىك مامان ءوز بىلگەنىن ىستەيدى. شارۋالاردىڭ ايتۋىن­شا, شەتەلدىك ماماندار جەرگىلىكتى, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەبى بار جاستاردى ۇيرەتپەيدى. وسىلايشا, سىرتتان كەلگەن مامانداردىڭ قولىنا قاراپ قال­عان شارۋا كوپ. جۋىردا سارىاعاش اۋدا­نىندا وتكەن جيىندا وبلىستاعى قوي شارۋا­شىلىعىنىڭ قازىرگى حال-جاعدايى تالقىلانعان بولاتىن. سول باسقوسۋدا كوپ جىلدان بەرى زووتەحنيكالىق اسىلداندىرۋ جۇمىستارى بوساڭسىپ, مال ۇساقتالا باستاعانى ايتىلدى.

قوي باسىن كوبەيتۋدە بۇگىندە نەگى­زىنەن قولدان ۇرىقتاندىرۋ ءادىسى قول­دانىلادى. بۇل رەتتە وڭىردە قويدى قولدان ۇرىقتاندىراتىن, بارلىق كەرەكتى زاتپەن جابدىقتالعان ەكى پۋنكت عانا جۇمىس ىستەيدى. سارىاعاش اۋداندىق ۆەتەريناريا قىزمەتى مەكەمەسىنىڭ زووتەحنيك مامانى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قۇرالباي ءابدىرامانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە بۇل شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىنداردىڭ باسىم بولىگى زووتەحنيكالىق ءىلىمدى مەڭگەرمەگەن, مال باسىن ءوسىرۋ, كۇتىپ-باعۋ, ازىقتاندىرۋ تەحنولوگيالارىن جەتىك بىلمەيدى.

«ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا, تاعى باسقا دا مال جانە قۇس ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا زووتەحنيك مامانداردىڭ ءرولى زور. ولار مال جانە قۇس, اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا, جىلقى, تۇيە شارۋاشىلىقتارىندا ءسۇت جانە ەت ونىمدەرىن ارتتىرۋعا, ءونىم ساپاسىن جاقسارتۋعا كومەك بەرەدى. فەر­مەرلەرگە مال ازىعىنىڭ جۇعىم­دى­لىعىن, مولشەرلەۋدىڭ جالپى قاعي­دا­لارىن تۇسىندىرەدى. دەسەك تە, كوپ جەردە ەت, ءسۇت وندىرەتىن ءىرى قارا مالىنا ازىقتاندىرۋ راتسيونىن دا­يىن­دايتىن مامان جوق. اسىرەسە ءسۇت فەر­مالارىندا ونىڭ قاجەتتىگى قاتتى باي­قا­لادى. سوندىقتان مال وسىرگەن شارۋا زووتەحنيك ىزدەپ ءجۇر. وبلىستاعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيى مەن كەلەشەگىنە تالداۋ جاسالعاندا, كوپ­تە­گەن كەمشىلىك انىقتالدى. ياعني مال تۇقىمىن جاقسارتۋ جۇمىسىنىڭ اقساپ تۇرعانى بايقالدى. جايىلىم تاپشى بولعاندىقتان, مال باسىن كوبەيتۋ مۇم­كىن ەمەس. وسى جۇمىستاردىڭ ءبارىن زووتەحنيك ماماندار ۇيلەستىرۋگە ءتيىس. بىراق ولارعا ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەگەن سوڭ, ارنايى شتاتتاردىڭ قىسقارىپ كەتۋىنە بايلانىستى كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الىپ جاتىر. ەندى ول ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە شتاتتار سانىن قالپىنا كەلتىرۋىمىز كەرەك. تاعى ءبىر ماسەلە – شاعىن شارۋا قوجالىقتاردىڭ ارنايى سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دە, ءوز وتارىن جاقسارتۋ ءۇشىن اسىل تۇقىمدى قوشقارلار ساتىپ الۋعا دا جاعدايى جوق. جاڭا تەحنولوگيالىق شارالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ دە وڭاي ەمەس. جىل وتكەن سايىن ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى سانى كەمىپ بارا جاتقان اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتارعا جوعارى ساناتتى مارتەبە تاعايىندالىپ, ولاردىڭ تۇقىمدىق ونىمىنە نەعۇرلىم جوعارى تاريف بەلگىلەنگەنى دۇرىس بولار ەدى. ناعىز اسىل تۇقىمدى قوشقار, بۇقالاردى ءوسىرۋ وسى شارۋاشىلىقتاردا جۇرگىزىلۋى كەرەك. نارىق سۇرانىسىنا نازار سالساق, بۇگىندە ەتكە دەگەن سۇرانىس ءوتىمدى بولعاندىقتان, قوي شارۋاشىلىعىن ەت ءوندىرۋ باعىتىندا دامىتۋ قاجەتتىلىككە اينالىپ وتىر», دەيدى قۇرالباي ءابدىرامانوۆ.

ماماندار زووتەحنيكالىق جۇمىستىڭ ءبىرى – مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدىڭ كەنجەلەپ قالۋى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ تەكتىك قورىنا دا زالال كەلتىرگەنىن ايتادى. وسىنداي جايتتاردى زەردەلەگەن وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدىنىڭ باستاماسىمەن بۇگىندە زووتەحنيكالىق قىزمەتتەردى جۇيەگە كەلتىرۋ جۇمىستارى ءتورت اۋدان – بايدىبەكتە, سارىاعاشتا, سايرامدا, وتىراردا جۇرگىزىلىپ جاتىر. اسىرەسە بايدىبەك جانە سارىاعاش اۋداندارىندا شارۋا قوجالىقتارىنا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى جۇر­گىزىلىپ, ولاردىڭ زووتەحنيكالىق قىز­مەت­كە ىنتاسى ارتا باستاعان.

ءۇش ايلىق كۋرستا وقىپ ۇيرەنگەن ماماندار ارنايى سەرتيفيكاتپەن مەم­لە­­­كەتتىك تىركەۋدەن ءوتىپ, قىزمەتكە كىرىسكەن. وسى ورايدا بايدىبەك اۋدانىندا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندارعا ارنالعان سەمينار-كەڭەستە ۇساق مالدى اسىلداندىرۋ جۇمىسى ءتۇسىندىرىلدى. قول­دان ۇرىقتاندىرۋ جۇمىسى كورسە­تىلدى.

«مال ماماندارىنىڭ ماقساتى – تۇ­قىمدى اسىلداندىرۋمەن قاتار, مال با­سى­نىڭ ساقتالۋىن جانە تۇقىمدىق الەۋەتىن جاقسارتۋ. سول ءۇشىن مۇمكىن­دى­گىن­شە ءار شارۋاشىلىقتا تەوريالىق دايارلىعى مول, ىرىكتەۋدىڭ بارلىق پراك­­­­تيكالىق امالىن جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتتى, ءبىلىمدى تەحنولوگ مامانداردى دايارلاۋعا اتسالى­سۋىمىز كەرەك. بۇگىندە بايدىبەك, سارىاعاش, سايرام اۋداندارىندا زوو­تەحنيك ماماندار جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءوزىم وسى قىزمەتكە اقپان ايىندا تا­عايىن­دالدىم. سودان بەرى وسى اۋدانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى قوجالىقتارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان جايىمىز بار», دەيدى بايدىبەك اۋداندىق ۆەتەريناريا قىزمەتى مەكەمە­سىنىڭ زووتەحنيك مامانى باقىتجان كەرىمجانوۆ.

ماماننىڭ ايتۋىنشا, قولدان ۇرىق­تاندىرۋ – مال باسىن كوبەيتۋدىڭ بىر­دەن-ءبىر وڭتايلى ءتاسىلى. تابيعي جولعا قاراعاندا, ءبىر اتالىقتىڭ ۇرىعىمەن ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن ۇرعاشى مال ۇرىقتاندىرىلادى. ناتيجەسىندە, قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءتورت ت ۇلىكتىڭ تۇقىمدىق جانە ونىمدىلىك ساپاسىن جاقسارتۋعا ءارى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولادى. بايدىبەك اۋدانىنىڭ مىڭبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى مادەنيەت ەلدى مەكەنىندەگى «ادىلەت» شارۋا قوجالىعى 20 جىلدان بەرى وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى ەكەن.

«2004 جىلدان باستاپ ءوزىمىز قولدان ۇرىقتاندىرىپ جاتىرمىز. 650 ساۋلىق قوي ۇستايمىن, سوعان قاشىرىمعا 30 قوشقار كەرەك. ال ءبىز ەكى قوشقارمەن 650 ساۋلىقتى قولمەن ۇرىقتاندىرىپ, مال باسىن كوبەيتىپ, ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ جاتىرمىز. وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسى سەمينارلار ۇيىمداستىرىپ, وبلىس شارۋالارىن ءار اۋدان, اۋىلدان جيناپ, قولدان ۇرىقتاندىرۋدىڭ ساپاسى مەن ونىمدىلىگىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ جاتىر. ەل ارالاپ, شارۋا قوجالىقتارىنا دا بارىپ ءتۇسىندىرىپ جۇرگەن ماماندار بار. مەملەكەت تاراپىنان قاشىرىمعا قارجىسى تولەنەدى, قانشاما ادام جۇمىس ىستەپ جاتىر. سونىڭ ءوزى ۇلكەن كومەك قوي. ەستىپ-ءبىلىپ, قوشقارلارىمىزدى الۋعا قانشاما قوجالىقتاردان ادامدار كەلەدى. كورىپ ۇيرەنەتىندەرى دە بار», دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى وسەرباي قادىروۆ.

وڭىردە ۆەتەريناريا باسقارماسىنىڭ زووتەحنيكالىق جۇمىستاردى جانداندىرىپ جاتقانى كوڭىلگە دەمەۋ. وبلىستا 1 ملن 101 مىڭ ءىرى قارا مال, 4 ملن 968 مىڭ ۇساق مال, 470,3 مىڭ جىلقى, 43,5 مىڭ تۇيە, 2 ملن 93 مىڭ قۇس بار. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالى­مە­تىنە قاراعاندا, بيىل 9 ايدا 153,2 مىڭ توننا ەت, 354,8 مىڭ توننا ءسۇت, 190,2 ملن دانا جۇمىرتقا وندىرىلگەن. بۇل كور­سەت­كىشتەردى ەسەلەي ءتۇسۋ ءۇشىن مامانداردى مال ازىعىن دايىنداۋ ىسىنە دە ماشىقتاندىرۋ كەرەك. شارۋالار را­­تسيون دايىنداۋدا ماماندارىمىز شەتەلدىڭ مىقتىلارىمەن تالاسا الاتىنداي, ەلى­مىز­گە كەلىپ جۇرگەن شەتەلدىكتەردى الماس­تىرا الاتىنداي ءبىلىمدى بولۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. سون­دىقتان ەلمەن ەتەنە جۇمىس ىستەيتىن زووتەح­نيكتەردىڭ كوپ بولعانىن قالايدى.

تۇركىستان وبلىسى