وزگەشە فورماتتا وتكەن جيىنعا كورشىلەس ەلدەردىڭ عالىمدارى, ناقتىراق ايتساق قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى, حالىق جازۋشىسى ارسلان قويچيەۆ جانە پروفەسسور, تۇركىتانۋشى قادىرالي كونكوباەۆ باستاعان ارنايى دەلەگاتسيا, قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى دارحان قىدىرالى, اليشەر ساتۆالديەۆ, ىرگەلەس جامبىل وبلىسى, شىمكەنت قالاسىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ وقىتۋشى-پروفەسسورلار, عالىمدار, ارحەولوگتەر مەن تاريحشىلار, اۋىل تۇرعىندارى قاتىستى. اباي اۋىلىنان وسىدان التى جىل بۇرىن, ياعني 2018 جىلى «باب» ءسوزى قاشالعان قۇلپىتاس تابىلعان ەدى. وسىعان وراي حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگ عالىمدارى ءناپىل بازىلحان جانە نۇربولات بوگەنباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە «مۇحاممەد نۇران باب» اتتى تۇلعانىڭ قۇلپىتاسى جانە قۇندى جادىگەرلەر انىقتالعان-دى. كونفەرەنتسيانىڭ وتۋىنە ايتۋلى تۇلعاعا ورناتىلعان ەڭسەلى كەسەنەنىڭ اشىلۋى جانە قازبا جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى نەگىز بولىپ وتىر.
«2018 جىلى كۇزدە قازىرگى تۇركىستان وبلىسى, تۇلكىباس اۋدانىنىڭ بۇرىنعى ءالديباستاۋ, بەرتىندە شاۆروۆكا, كاگانوۆيچ دەلىنگەن, بۇگىنگى اباي اۋىلىنان تاريحي تاعىلىمى مول جاڭا جادىگەر – ەرەكشە ەسكەرتكىش تابىلعانىن» العاش بولىپ كورنەكتى جازۋشى, پۋبليتسيست مارحابات بايعۇت «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى (10.12.2019) ارقىلى ەلگە جاريا ەتكەن. «تۇركىستان وبلىسىنىڭ تاريحي تۇركىباسى وڭىرىندە, ياعني قازىرگى تۇلكىباس اۋدانى اۋماعىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر وتە-موتە از جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. ەرتەرەكتەگى تاريحشى عالىمدار ماشات, ءداۋبابا, قاراۇڭگىر, تۇركىباسى, اقسۋ-جاباعىلى, كونە تامتادج, بۇيرەكباستاۋ (جاڭاتالاپ), بالىقتى, شاراپكەنت (تورتكۇلتوبە), ۇربۇلاق, سازتوبە, تاعى باسقا دا تاريحي ەسكەرتكىشتەر ورىندارى تۋرالى تام-تۇمداپ جازعان. ال وتكەن كۇزدە, باياعى ءبىزدىڭ كلاسس جەتەكشىمىز نۇرحان قىدىراليەۆتىڭ شارباعى مەن اباي ۇجىمشارى ينتەرناتى ورتاسىنان تابىلعان ەسكەرتكىش شىنىندا دا ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن جاڭالىق بولىپ وتىر», دەگەن-ءدى مارحابات كوكەم ء«الديباستاۋ اۋليەسى» اتتى ماقالاسىندا. عىلىمي كونفەرەنتسيادا ءسوز العاندار كەزىندە ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن ەسكەرتكىشتىڭ قۇندىلىعى مەن وعان قاتىستى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىنە توقتالدى. تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەن تاجىباەۆ وڭىردەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتۋريزمدى دامىتۋدا الار ورنى ەرەكشە ەكەنىن ايتىپ وتسە, سەناتور اليشەر ساتۆالديەۆ نۇران باب كەسەنەسىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ كەرەك دەدى. قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى ارسلان قويچيەۆ يسلام مادەنيەتىنە كەڭىنەن توقتالدى. ال تۇركىتانۋشى قادىرالي كونكوباەۆ قازاق-قىرعىز رۋحانياتىنىڭ ەگىز ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. ياساۋي, ارىستان باب, قاراشاش انا سىندى كيەلى مەكەندەر قىرعىزستاندا دا بار ەكەنىن ايتا كەلە, عالىم ءتۇرلى جات اعىمداردان قورعانۋ ءۇشىن ياساۋي ءىلىمىن ءبىلۋدىڭ, سونداي-اق بابتاردى تەرەڭ تانىپ, زەرتتەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. قۇلپىتاستى العاش وقىعان تۇركولوگ, پارسى ءتىلىنىڭ مامانى, بەلگىلى ءدىنتانۋشى-عالىم ءزارىپباي ورازباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, «نۇران» – اللانىڭ «نۇر» سيپاتىنا اينا بولعان, پايعامباردىڭ نۇرىن جەتكىزۋشى, اۋليەلىكتىڭ شىڭىنا جەتكەن قۇتب-تۇلعاعا قاتىستى تەڭەۋ بولسا, «باب» ءسوزى ەسىك, قاقپا ء«دىن قاقپاسى, رۋحانيات ەسىگى» دەگەن ماعىنا بەرگەن. جوعارىدا اتالعان ماقالاسىندا جازۋشى مارحابات بايعۇت تا نۇران بابانىڭ ەرەكشە قاسيەتىنە توقتالعان: «تاريحتان بەلگىلى, پايعامبارلار, اۋليەلەر مەن بيلەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى ۇستالىقپەن, زەرگەرلىكپەن اينالىسقان. ماسەلەن, ءداۋىت پايعامبار قارۋ-جاراقتىڭ ءپىرى سانالعان. مۇحاممەد نۇران بابانىڭ دا اۋليەلىك قاسيەتىنەن بولەك ونىڭ جاۋىنگەر ءارى ۇستا بولعانى انىق بايقالادى. ۇستالىق ۇلاعاتتارىن ەسكەرتكىشتەن تابىلعان زاتتار, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە وزگەشە ءتوس دالەلدەيدى. ءتورتىنشى سيپاتى اۋليە بۇلاق دەسەك, ماماندار قازبا جۇمىستارىن تامامداعاندا, بۇلاق پايدا بولعان. ىشكى بولمە سۋعا تولعان. ارىستان باب, قوجا احمەت ياساۋي, ۇكاش اتا, تاعى باسقا اۋليەلەر كەسەنەلەرى, مازارلارى, بەيىتتەرى جاندارىندا اۋليە بۇلاقتار بار ەكەنى بەلگىلى. قازاق بايتاعىندا اۋليەباستاۋ, اۋليەكول, اۋليەبۇلاق كوپ. ءالديباستاۋ اتاۋى دا وسى اۋليەمەن استاسىپ جاتقان بولار, بالكىم...».
مىسالى, مارحابات بايعۇتتىڭ «تاۋپىستەلى تاعىلىمى» ءتول جوباسى اياسىندا تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ قالامگەرلەرى, عالىمدارى, ۇلت زيالىلارى باس قوسىپ, كەلەلى ماسەلەلەردى تالقىلاعان ەدى. بۇل فورۋم جالعاسىن تاپپاق. وسى ورايدا سەناتور دارحان قىدىرالى يگى باستاما, ياعني «تاۋپىستەلى تاعىلىمىن» كەلەسى جىلى جازۋشىنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي, كەڭ كولەمدە تۇركىتىلدەس زيالى قاۋىمنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلى ۇلىتاۋدا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە تۋريزم ايماعى بولۋعا لايىقتى كيەلى ورىندار جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتا كەلە: «اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحىن ءتۋريزمنىڭ وزىق ۇلگىلەرى ارقىلى دارىپتەۋىمىز كەرەك» دەپ, ەلىمىزدى رۋحاني-ەتنوگرافيالىق ءتۋريزمنىڭ ورتالىعىنا اينالدىرۋدى تاپسىرعان ەدى. وسى ورايدا سەناتور دارحان قىدىرالى كيەلى مەكەندەردى مەملەكەت قاراۋىنا الۋ, زاڭدى كۇشەيتۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, جول سالۋ, قوناقۇيلەر, ۆيزيت ورتالىقتارىن اشۋ, ەكولوگيانى رەتتەۋ, اقپارات-ناسيحات جۇمىستارىن ارتتىرۋ, ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى ىرگەلى جوبالاردى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. وندا قازاق حاندارىنىڭ قورىمىنا تاريحي-ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جاسالماعانى ايتىلدى. سونداي-اق باعزى يسفيدجابتان جەتكەن يبراھيم اتا, قاراشاش انا, قىزىر حازىرەت سياقتى تاريحي-رۋحاني نىسانداردى ساقتاۋ, رەستاۆراتور, كونسەرۆاتور سياقتى مامانداردى دايارلاۋ سىندى بىرقاتار ماسەلەلەردى كوتەردى. اباي اۋىلىندا وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيا دا تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارۋمەن قاتار, ونىڭ ساقتالۋىنا, ناسيحاتتالۋىنا ۇلەس قوسۋدىڭ ءبىر كورىنىسى.
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان بەلگىلى تۇركولوگ نۋريددين ۋسەەۆ ايگىلى «ماناس» داستانىندا تۇركىباسى اتاۋى اتالاتىنىنا ناقتى دەرەكتەر كەلتىردى. داستاندا ۇلكەن شايقاستا تۇركى كىندىگىنەن تارالعان حالىقتاردىڭ جيىلىپ جاۋعا تويتارىس بەرگەندىگى ايتىلاتىنىن, سونىمەن قاتار ماناستىڭ وسى جىلاندىسۋدىڭ بويىنا كەلىپ شايقاسقا قاتىسقانىن, سوندىقتان بۇل جەر تۇركىباسى اتالعانىن ناقتى دەرەكتەرمەن بايانداپ بەردى. تۇلكىباستىڭ بۇگىنگى اتاۋىن تۇركىباسى دەپ وزگەرتۋگە قاتىستى پىكىرىن دە جەتكىزدى. قمدب جانىنداعى يسلام عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءتورالى قىدىر يسلام ءارتۇرلى ءدىندى ۇستانۋشى تۇركىلەردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر سەنىمنىڭ وكىلى بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنىن اتاپ ءوتتى. ارحەولوگ-عالىم مارات تۇياقباەۆ «حالىق اۋزىندا ءجيى ايتىلعانىمەن, وسى كۇنگە دەيىن «باب» ءسوزى قاشالعان بىردە-ءبىر قۇلپىتاس كەزدەسكەن ەمەس. اباي اۋىلىنان تۇڭعىش كەزدەسكەنى تىڭ ءورىس» ەكەنىن ەسكە سالدى.
ايتا كەتەلىك, مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان كەسەنەدە قۇندى جادىگەرلەر كەلۋشىلەردىڭ كورىپ-بىلۋىنە قولايلى ءارى ەرەكشە اسەر قالدىراتىنداي زاماناۋي ۇلگىدە جابدىقتالعان ورىندارعا قويىلعان.
تۇركىستان وبلىسى
