القالى جيىن يۋنەسكو, يسەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى, حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتى مەن مۇراسى قورى, بەيزاتتىق مادەني مۇرا جونىندەگى ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءوتتى.
كونفەرەنتسيادا تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورىنىڭ پرەزيدەنتى اقتوتى رايىمقۇلوۆا جاۋھار جادىگەرلەردى زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋ ىسىندەگى ورتاق قۇندىلىقتار, مادەني, رۋحاني بايلانىستاردىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار قورىندا جانە ورتالىق عىلىمي كىتاپحانادا «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ 15 جازباسى ساقتالعان. بۇگىندە ينستيتۋت ماماندارى وڭدەپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ەپوستىق جىرلاردىڭ تسيفرلى فورماتتاعى نۇسقالارى قولجەتىمدى. ماماندار دەرەگىنە سۇيەنسەك, «الپامىس» جىر-داستانىنىڭ نەگىزگى جەلىسى مەن ارقاۋى ءبىر بولعانىمەن, ءىشىنارا وزگەشەلىكتەرى مەن يىرىمدەرى كەزدەسەدى. سوندىقتان ونى ءجىتى قاراپ, سالىستىرىپ, عىلىمي باعا بەرۋ ءىسى جالعاسا بەرمەك.
كونفەرەنتسيادا «الپامىس» – الەمدىك ەپوس قازىناسىنىڭ جاۋھار جادىگەرى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كەنجەحان ماتىجانوۆ تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىنا وتە كەڭ تاراعان تاريحى تەرەڭ, قۇرىلىمى اسا كۇردەلى باتىرلىق ەپوستىڭ بىرەگەيى «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ التايلىقتاردان باستاپ, قازاق, ازەربايجان, تاتار, باشقۇرت, وزبەك, قاراقالپاق, تۇرىك, ءتىپتى, تاجىكتەر اراسىنان جازىلىپ الىنعان جۇزدەگەن ۆەرسيالارى مەن نۇسقالارى بار ەكەنىن ايتادى. ولاردا جىرعا ارقاۋ بولعان نەگىزگى سيۋجەتتىك جەلى, قاھارمانداردىڭ اتى-ءجونى (الپامىس, ءبايبورى, بايسارى, انالىق, گۇلبارشىن, ۇلتان ت.ب.) كوپ وزگەرمەگەن. ەپوستىڭ قازاق جانە وزبەك, قاراقالپاق نۇسقالارى عىلىمدا «قوڭىرات» ۆەرسياسى دەپ اتالسا, التاي حالىقتارىندا «الىپ ماناش» كونە باتىرلىق ەرتەگىنىڭ نەگىزىندە جەتكەن «التاي» ۆەرسياسى ساقتالعان. باشقۇرتتا – «الپامىشا», تاتاردا – «الپامشا», نوعايدا «الىپ-مامشيان» دەگەن اتتارمەن ساقتالعان «قىپشاق» ۆەرسياسى جەتكەن. حV-ءحVى عاسىرلاردا ءازىربايجاندار مەن انادولى تۇرىكتەرىنەن ء«بايبورى, ونىڭ ۇلى ءبامسى-بايراق تۋرالى جىر» دەگەن اتپەن جازىپ الىنىپ, «قورقىت اتا كىتابىنا» ەنگەن «وعىز» ۆەرسياسى بار. وسىنىڭ بارلىعى التايلىقتاردىڭ «الىپ ماناشىنان» تامىر تارتىپ, «الىپ باتىر» دەگەن ميفتىك, ەپوستىق قاھارمان ماعىناسىن بەرەدى. بۇل ءسوزدىڭ (الىپ, الپامىس, الپامسا) وسى ماعىناسى ماحمۇت قاشقاري سوزدىگىندە دە, ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە دە كەزدەسەدى. قازىرگى تۇركى تىلدەرىنىڭ كوپشىلىگىندە سول ماعىناسىن ساقتاعان.
«التىن وردا داۋىرىندە (شامامەن ءحىىى – حV عع) قاھارماندىق جىرلار تاريحي كلاسسيكالىق ەپوس دارەجەسىنە كوتەرىلدى. «الپامىس» – تۇركى تەكتەس حالىقتارىنىڭ فولكلورىندا سوڭعى بەس عاسىر بويىنا حالىقتى ەرلىك پەن باتىرلىققا, ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرگە باۋليتىن تەڭدەسسىز تۋىندىلاردىڭ الدىڭعى لەگىندە تۇر. قازاق حالقى دا «الپامىستىڭ» مارتەبەلى مۇراگەرى رەتىندە جىردى ەرتەدەن زەرتتەپ كەلەدى. قازىرگى كۇندە ينستيتۋتتىڭ قولجازبالار قورىندا جىردىڭ وننان استام جازبا نۇسقالارى ساقتالعان. بۇل جازبالاردى سالىستىرىپ, ورتاق نۇسقاسىن انىقتاپ, ولاردى باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ ۆەرسيالارىمەن تيپولوگيالىق بايلانىستا تاراتا زەرتتەۋ – بۇگىنگى فولكلورتانۋ عىلىمىنىڭ ەلەۋلى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى», دەيدى پروفەسسور.
ەپوستىق جىردى قازاق, قاراقالپاق نۇسقالارى نەگىزىندە قاراستىرعان ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابات پانگەرەەۆ جىردىڭ سوڭعى جارىق كورگەن, تەكستولوگيالىق وڭدەۋدەن وتكەن س.اققوجاەۆ نۇسقاسىندا جيدەلى ءتوپونيمىنىڭ 4, بايسىن ءتوپونيمىنىڭ 16 رەت كەزدەسەتىنىن, ال جيدەلى – بايسىن دەپ قوسارلانا اتالۋى 8 مارتە قايتالاناتىنىن ايتادى. بۇل توپونيمدەر ەپيكالىق كەڭىستىكتىڭ كوركەم بەينەسىن بەرۋمەن قاتار باتىردىڭ جاۋعا اتتانىس ساپارىنىڭ باعىتىن, جىردا سۋرەتتەلەتىن وقيعالارىنىڭ ءوربۋىن, ءبىر-بىرىنە جالعاستىعىن كورسەتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى ورايدا عالىم «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ كونەلىگى باسپادان باسىلىپ شىققانى (قازان باسپاسى, 1899 جىل), 125 جىل تولعانى ەمەس, فولكلور ءداستۇرى بويىنشا اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ, تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ەپيكالىق مۇرا بولىپ ساقتالعاندىعىندا دەيدى. ال جىردىڭ وعىز, قىپشاق, قوڭىرات ۆەرسيالارىنىڭ بار ەكەندىگىن باسقا زەرتتەۋشىلەر قۋاتتاپ, كوزەمەلدى دالەلدەر كەلتىرگەن.
القالى جيىندا تۇركى الەمى زەرتتەۋلەرى ينستيتۋتى ەگە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەكيجي مەتين, ءازىربايجان ۇعا فولكلور ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى رزاەۆ ءسايفاددين گيۋلۆەردي وگلۋ, ق.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تىنىسبەك قوڭىراتباي, وزبەكستان ءتىل, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى شوميرزا تۋرديموۆ, وزبەكستان مادەني زەرتتەۋلەر مەن ماتەريالدىق ەمەس مۇرا جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى يۋنەسكو ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ابدۋللاەۆ شۋحراتۋللا, قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل مەن ءتىل ساياساتى ۇلتتىق كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور جىلدىز وروزوبەكوۆا, ش. ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى قولجازبا قورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اسەل يساەۆا, موڭعوليانىڭ يۋنەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋشى مامانى تسولمون تسەرەندورج جانە باسقا دا عالىمدار قاتىسىپ, بايانداما جاسادى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ونەر ينستيتۋتى مالىمەتىنە سۇيەنسەك, «الپامىس باتىر» جىرى بىنەشە رەت كوپ تارالىممەن جارىققا شىعىپ, «بابالار ءسوزى» قازاق فولكلورىنىڭ ءجۇز تومدىعى, «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» ون تومدىعى, ت. توعجانوۆتىڭ «الپامىس باتىر. مۋزىكالىق ەپوس» ەڭبەكتەرىندە كورىنىس تاپقان. ال ەپوستى ماقامىمەن جاتقا ايتۋ ونەرى قاراتاۋ, جەتىسۋ, سىرداريا, ماڭعىستاۋ, سارىارقاداعى جىرشىلىق مەكتەپتەرىندە كەڭ تارالعانىن العا تارتىپ, جەتىسۋلىق احان ءابدۋالى, ەربولات شالديبەكوۆ, شاتتىق ۋاتحان, بەكارىس قوشتاەۆتار, سىرداريالىق بيداس رۇستەمبەكوۆ, بەرىك سايماعامبەتوۆ, دەمەۋ جولىمبەتوۆ, قاراتاۋلىق ەربول قالمىرزاەۆ, ماڭقىستاۋلىق اماندىق كومەكوۆ, سارىارقالىق قازىبەك ادىكەەۆ, بەسقالالىق امانقوس سادىقوۆ «الپامىس باتىر» جىرىن جىرلاۋشىلار قاتارىندا تۇر.
تۇركى تەكتەس حالىقتاردا باتىرلىقتى دارىپتەيتىن جاۋھار جادىگەرلەر جان-جاقتى زەرتتەۋدە الداعى ۋاقىتتا دا بىرلەسكەن جوبالار ىسكە اسا بەرەتىن بولادى. ال حالىقتار مۇراسىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ ىسىندە اتقارىلاتىن ىلكىمدى شارالاردىڭ كوپ بولعانى كەرەك.
الماتى
