ۇرپاققا – امانات, بۇرمالاۋ – قيانات

ەلىمىزدەگى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى – قازىرگى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى «1928 جىلى الماتى قالاسىندا العاش رەت «قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى» بولىپ اشىلىپ, 1930 جىلى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى بولىپ وزگەرگەن, 1935 جىلدان اباي ەسىمى بەرىلگەن». الايدا, وقۋ ورنىنىڭ باستاۋ تاريحى, ونىڭ ءتۇپ-توركىنى ءبىز ايتىپ جۇرگەن­دەگىدەن تىم ارىدەن, سوناۋ 1918 جىلدان باستاۋ الاتىنىن بۇگىندە جۇرتتىڭ كوپشىلىگى بىلە بەرمەيتىندەي. العاشقى قازاق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ءوسۋ جولى 1918 جىلى تاشكەنتتە باستالعانى تۋرالى 1920-30-جىلداردا تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان اكەم ءورىسباي سمان ۇلىنان جانە ونىڭ دوسى, كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, 1930 جىلدارى تاشكەنتتىڭ ك.ماركس اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ وقۋ ءىسى مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە جۇرگەن جەرىندە ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە ىلىگىپ, ماگادانداعى امۋر وزەنىنىڭ وحوت تەڭىزىنە قۇياتىن ساعاسىنداعى دەكاستري دەگەن جەردە ساياسي تۇتقىندار لاگەرىندە بولعان قالماقان وسپانوۆتان ەستىگەن بولاتىنمىن. بۇل تۋرالى 1989-90-شى جىلدارى قازاق راديوسىنىڭ «قالامگەر» ادە­بي حابارلار رەداكتسياسىنان «ءومىر ساباق­تارى», «احمەت جانە مىرجاقىپ» اتتى راديوحابارلاردا ايتىپ, كەيىننەن بۇل ماتەريال «شالقار» گازەتىنىڭ 1990 جىلدىڭ 18 مامىرىنداعى سانىندا  ارنايى ماقالا رەتىندە جاريالانىپ ەدى. سول ماقالادا 1920 جىلداردىڭ باسىندا تاشكەنتتەگى قازاق زيالىلارى كوبىنە كازينپروستىڭ (قازاق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ) ديرەكتورى سەگىزباي ايزۇنوۆتىڭ ۇيىندە ءجيى باس قوسىپ, ۇلتتىق وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ بولاشاعى تۋرالى ۇزاق-ۇزاق وي تولعايتىندارى ايتىلعان بولاتىن. ەستۋىم بويىنشا, ول كەزدە پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرى پەداگوگيكالىق تاجىريبەدەن وتكەندە قازىرگىدەي ءار مەكتەپتى ساعالاپ جۇرمەي, ينستيتۋتتىڭ ۇلگى-تاجىريبە كورسەتۋ مەكتەپتەرىندە بولادى ەكەن. قالماقان وسپانوۆ سەگىزبايدىڭ ءىنىسى ادىشپەن (شىن اتى – ءادىل) 6-7 سىنىپتاردا سوندا بىرگە وقىعانىن, ءبىر پارتادا وتىرعانىن ايتاتىن. كەيىننەن ادەكەڭ قىزىلوردا وبلىستىق حالىق اعارتۋ ءبولىمىن باسقاردى. ول تۇستا ۇلگى-تاجىريبە مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ورىنبور مۇعالىمدەر سەمينارياسىنىڭ تۇلەگى, اقمولا گۋبەرنياسىنداعى ايىر­تاۋ ەلدى مەكەنىنىڭ قازاعى ءابدىلدا بايتاسوۆ بولىپتى. قازاق تىلىنەن ەلدوس وماروۆ, ادەبيەتتەن ماعجان جۇماباەۆ ساباق بەرىپتى. «سول جىلدارى سەگىزباي اعايدىڭ ۇيىنە احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, يسا توقتىباەۆ, قوشكە كەمەڭگەروۆ, حالەل دوسمۇحاممەدوۆ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, يسا قاشقىنباەۆ, سمايىل سادىرمەكوۆ, ىبىرايىم كوتى­باروۆ سەكىلدى الاش زيالىلارى ءجيى كە­لەتىن, ولاردىڭ ونەگەلى ىستەرى, ءسوز سويلەۋ مانەرى مەن سوزدەرىنىڭ ءماندى­لىگى, جاراستى ءازىل-قالجىڭدارى بيىك مادەنيەتتىلىكتى تانىتاتىن ەدى», – دەگەن ەدى ماعان قال­ما­قان وسپانوۆ اعاي ءوز ەستەلىگىندە. «شال­قاردا» جاريالانعان ماقالانى وقىعان گۇلنار دۋلاتوۆا, شولپان بايتۇرسىنوۆا اپايلار تەلەفون شالىپ, ريزالىقتارىن بىلدىرگەنى بار. بۇل تاريحي جايتتاردى سوڭعى جىلدارى سول زامانداردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى, كازينپروستىڭ العاشقى ۇستازدارىنىڭ بالالارى, بۇگىندە 90 جاسقا تولىپ وتىرعان قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, اكادەميك شورا شام­عالي ۇلى سارىباەۆ پەن كورنەكتى عالىم, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور داۋلەت مۇحامەد­جان­ ۇلى تىنىش­باەۆ سىندى زيالى اعا­لارى­مىز­دان دا ەس­تىپ ءجۇرمىز. سونداي-اق, «ەگەمەن قا­زاق­­ستان» گازەتىندە «مىنە, جاڭال­ىق!» اي­­دارىمەن جارىق كورگەن جۋر­ناليست جاق­س­ى­باي سامراتتىڭ «قازاق­تىڭ تۇڭ­عىش جوعارى وقۋ ورنى» (29 تامىز, 2007 ج.) ات­تى ماقالاسى وي قوز­عاۋعا تۇرتكى بولعا­نىن اتاپ ايتقانىم ورىندى بولار. مۇندايدا ۇلى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «اسپاندا قۇداي, جەردە مۇراعات كۋا» دەگەن ءسوزى ءجيى ەسكە تۇسە­دى. مۇنى تاشكەنتتەگى مۇرا­عات ءمالى­مەتتەرى مەن جادىگەرلەرى جيناق­تال­عان «تاشكەنتتەگى تۇڭعىش قازاق ينس­تيتۋتى» (پەرۆىي كازاحسكي ينستيتۋت ۆ تاشكەنتە: سبورنيك دوكۋمەنتوۆ ي ماتەريالوۆ) اتتى وزبەكستانداعى قازاق مادەني ورتالىعى تاراپىنان (2005ج.) شى­عارىلعان كىتاپ تا ايعاقتايدى. بۇل ەڭ­بەكتى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پر­وفەسسور سەيدۋالى تىلەۋقۇلوۆ باس­­تا­عان ءبىر توپ تاشكەنتتىك تاريحشى-عا­لىم­­دار قۇراستىرعان. ولار قازاقتىڭ ال­­­عاشقى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنى­­­نىڭ نەگىزى 1918 جىلى 18 قاراشادا تاش­­­كەنتتە قالانعانىن, ول 1928 جىلى ال­­­ماتىعا كوشىرىلگەنىن مۇراعات قۇجات­تارى مەن رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەن­ە وتى­­رىپ, تولىعىمەن دالەلدەيدى. بۇل – قازىر­گى قا­راشاڭىراق جوعارى وقۋ ورنى­مىز – اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پە­دا­­گوگيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتى­نىڭ قاينار باس­­تاۋى ەدى. مۇنى كوپ جۇرت بىلە بەرمەس. ءبىلىم ورداسىنىڭ تاريحىن تەك ال­ما­تى­داعى كەزەڭىنەن, 1928 جىلدان عانا باستايتىنىمىز سودان شىعار. مۇنىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بولۋى مۇمكىن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – 1928 جىلعا دەيىن تاشكەنت قالاسىندا وقۋ ورنىن اشۋعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ بارلىعىن دەرلىك كەڭەس وكىمەتى «حالىق جاۋى» اتاندىرىپ, كوزدەرىن جويىپ جىبەردى. ءتىپتى حالىق ءۇشىن جانىن قيعان اسىلدارىمىزدىڭ ارداقتى اتتارىن دا اتاتپادى. «قىزىل بيلىك» ەل قامى, حالقىنىڭ باقىتتى بولاشاعى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن, ماڭداي تەرىن توككەن سول الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەگى مەن ەسىمدەرىن حالىق جادىنان ءبىرجولاتا ءوشىرۋ ساياساتىن ۇستاندى. جانە سول ماقساتتارىنا جەتۋ جولىندا نەبىر قاراۋلىقتارعا باردى. ماسەلەن, كەڭەس وكىمەتى تاشكەنتتەگى العاشقى قازاق وقۋ ورنىن اشۋعا بەلسەنە اتسالىسقان تۇرار رىسقۇلوۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ سەكىلدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىمەن قاتار, وسى وقۋ ورنىندا قىزمەت ەتكەن يسا توقتىباەۆ, سەگىزباي ايزۇنوۆ, دالەل سارسەنوۆ, ءابدىلدا بايتاسوۆ, شايحيسلام بەكجانوۆ سياقتى ازاماتتاردى دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى. ينستيتۋتتىڭ العاشقى ۇيىمداس­تىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى – يسا توقتىباەۆ 1933-1936 جىلدارى قۋعىندالىپ, تۇرمەدە وتىرادى. ودان 1936 جىلى ۆ.كۋيبىشەۆتىڭ كومەگىمەن بوساپ شىعادى. 1938 جىلى ەكىنشى رەت قاماۋعا الىنىپ, بۇدان 1947 جىلى ەلگە ازەر ورالادى. ال 1949-1957 جىلدارى ءۇشىنشى رەت ۇستالىپ, كراسنويارسك ولكەسىنە تاعى دا جەر اۋدارىلىپ, ول جاقتان بەرتىندە, 1957 جىلى ارەڭ اقتالىپ كەلەدى. ەلگە ورالعان سوڭ, 1958-1964 جىلداردا قىزىلوردا وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارادى. اعارتۋشىلىعىمەن قوسا تاشكەنت قالالىق دەپۋتاتتار كەڭەسىنىڭ حاتشىسى, حالىق اعارتۋ كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى, تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى باسپا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, «اقجول», «شولپان», «ساۋلە», «كوممۋنيست», «سانا», «شانشار» سەكىلدى گازەت-جۋرنالداردىڭ رەداكتورى سىندى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان قايسار قايراتكەر 1967 جىلى جەتپىس ۇشتەن اسقان شاعىندا تۋعان جەرىندە ومىردەن وزادى. وسىناۋ جوعارى ءبىلىمدى قازاق پەداگوگتارىن دايارلاۋ ءىسىن العاش ۇيىم­داستىرعان الاش قايراتكەرلەرىن «الاش­ورداشىلار» دەپ وزدەرىن دە, جاساعان يگىلىكتى ىستەرىن دە كەيىنگى تولقىنعا جەت­كىز­بەي ءوشىرىپ جىبەرگەن كەڭەستىك شوۆي­نيستىك ساياسات ەدى. سونىڭ سالدارىنان بۇگىنگى ۇرپاق قازاق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تاريحى 1918 جىلى تاشكەنتتە باستالاتىنىنان بەيحابار بولىپ قالدى. «قازاقستاندا تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى 1928 جىلى اشىلدى» دەپ, ونىڭ الدىنداعى 10 جىلدى ەسكەرمەي جۇرگەنىمىز دە سوندىقتان. ايتالىق, «قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىندا»: «قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتى» (اباي اتىنداعى) – قازاقستاندا العاش قۇرىلعان جوعارى وقۋ ورنى. 1928 جىلى الماتىدا تاشكەنت پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان», – دەگەن جالاڭ عانا سىلتەمە-مالىمەت بەرىلسە, ال ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن, 1998 جىلى شىققان «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا بۇل جايت نەگە ەكەنى بەلگىسىز, مۇلدە اۋىزعا الىنبايدى. بۇل, ارينە, تاريح الدىندا ۇلكەن قيانات. بۇل تاريحتىڭ ايتىلماۋىنا ەكىنشى سەبەپ – ول كەزدە بارلىق بيلىك ورىندارى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى تاشكەنتتە بولىپ, كەڭ بايتاق قازاق جەرىنىڭ زيالىلارىنىڭ ءبارى سوندا شو­عىرلانعان بولاتىن. تۇركىستان رەسپۋب­ليكاسى تاراعاننان كەيىن بۇل تاريح – ءوز­بەك تاريحى سياقتانىپ, وزبەكستان مۇرا­عاتتارىندا قالىپ قويدى. ول كوپ ۋاقىت بويى ىزدەۋسىز, سۇراۋسىز جاتىپ قالدى. تەك ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقا­سىن­دا عانا مۇنداي ۇلتتىق قۇندى­لىق­تارىمىزدىڭ قاينار كوزدەرى اشى­لىپ, زەرتتەلە باستادى. بۇل تاريحي قۇندىلىقتارعا ءبىز جوعارىدا اتا­عان تاشكەنتتەگى نيزامي اتىنداعى پەدا­گو­گيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بايىرعى ۇس­تازى, تاريحشى-عالىم, پروفەسسور سەي­دۋالى تىلەۋقۇلوۆ اعامىز تۇڭعىش رەت تۇرەن سالدى. ول ءوزىنىڭ ۇلى مەن قىزى – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى گاۋھاربەك پەن گۇلميرا, وزگە دە تاشكەنتتىك تاريحشى-عالىمداردى جۇمىلدىرىپ, وسى وزەكتى ماسەلەنى زەرتتەپ, جارىققا شىعاردى. كىتاپتا كەلتىرىلگەن مۇراعات دەرەك­تەرىنە قاراعاندا, قازان توڭكەرى­سىنەن كەيىن قۇرىلعان تۇركىستان كەڭەستىك اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى (1918-1924 جج.) ايماقتى مەكەندەگەن قازاق, قىرعىز, وزبەك حالىقتارىنا قاجەتتى الەۋمەتتىك-رۋحاني ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ساۋا­تىن اشۋ, ول ءۇشىن مامان-مۇعالىمدەر دايارلاۋ جۇمىسىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قولعا الادى. مىنە, ءسويتىپ, تۇركىستان كەڭەستىك اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى القاسىنىڭ شەشىمىمەن 1918 جىلى 12 قاراشادا قازاق جاستارى ءۇشىن ولكەلىك پەداگو­گيكالىق كۋرستار اشىلادى. باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمدەرىن دايارلايتىن كۋرسقا قابىلدانعان 30 تىڭداۋشىعا تاشكەنتتەگى بۇرىنعى كادەت كورپۋسىنىڭ عيماراتى جانە جاتاقحانا ءۇشىن سول كەزدەگى كارل ماركس كوشەسىندەگى 58-ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەدى. كۋرس مەڭگەرۋشىسى بولىپ يسا توقتىباەۆ تاعايىندالىپ, سادىق وتەگەنوۆ, حايرەتدين بولعانباەۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, رايحان لاپينا, ەمبەرگەن تابىنباەۆ, جاعىپار لاپين, سارا ەسوۆا, شامعالي سارىباەۆ, سەگىزباي ايزۇنوۆ, قوڭىرقوجا قوجىقوۆ, ءابدىازيز بايسەيىتوۆ مۇعالىمدىك جۇمىس­قا قابىلدانادى. قازاقستان كومسومولىنىڭ العاش­قى قايراتكەرى عاني مۇراتباەۆ, قازاق­ستاننىڭ حالىق ءارتىسى قۇرمانبەك جان­دار­بەكوۆ, اراب-پارسى تىلدەرىنىڭ مامانى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, پروفەسسور لەنينشىل رۇستەموۆتىڭ اكەسى – كور­نەكتى جۋر­ناليست, اقىن زيابەك ءرۇس­تەموۆ, پرو­فەسسور اۋەلبەك قوڭىرات­باەۆ­تىڭ اعاسى – الىبەك قوڭىرات­باەۆ, تۋىس­قان قىرعىز حالقىنىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قاسىم تى­نىس­تانوۆ, بازارقۇل دانياروۆ, ايگىلى قىر­عىز جازۋشىسى قاسى­مالى بايالينوۆ جانە باسقالار وسى پەدا­گوگي­كا­لىق كۋرس­تىڭ العاشقى شاكىرتتەرى بول­ادى. ءىلياس جانسۇگىروۆ 1928 جىلى جاز­عان ءومىر­بايانىندا 1920 جىلى كۇزدە تاش­­­كەنت­كە كەلگەنى جايلى ايتىپ: «...ءتاش­­­كەن­دە ال­عاش قازاق ينستيتۋتى ۇيىم­­داستىرىلعان جىل ەكەن. ونىڭ جا­نىن­داعى 2 جىلدىق وقىتۋشىلار دا­يىند­ايتىن كۋرسقا ءتۇستىم. قازاق انا ءتىلىن, ورىسشا تاڭبانى سوندا وقىدىم. قالا­لى جەردە, قايناعان وقۋلى-وردالى جەر­دە ومىرىمدە بولعانىم سول. تەاتردى كورگەنىم سول. كەيىن ءوزىمىز وينادىق. جاناق اقىن بولىپ, كوليزەيدە ولەڭ ايتىپ, بالامەن ايتىستىم... از كۇننەن سوڭ وقي ءجۇرىپ, «اقجول» گازەتىنە كوررەكتور بولىپ كىردىم. مۇراتباي ۇلى عانيدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «جاس الاش» گازەتىن شىعاردىق», – دەپ جازدى. پەداگوگيكالىق كۋرس 1919 جىلى شىلدەدە ولكەلىك قازاق پەداگو­گيكالىق ۋچيليششەسىنە اينالىپ, 1920 جىلدىڭ 1 قازانىنان – 4 نەگىزگى, 3 دايىندىق سىنىبى مەن جانىندا ۇلگى-تاجىريبە مەكتەبى بار جوعارى وقۋ ورنى دارەجەسىندەگى ولكەلىك قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلادى. ركپ (ب) وك ورتا ازيا بيۋروسىنىڭ شەشىمىمەن اشىلعان بۇل ينستيتۋت ءبىرىنشى باسقىشتى مەكتەپتەر ءۇشىن ارناۋلى پەداگوگيكالىق ماماندار دايار­لاۋمەن قاتار, ەل اراسىندا مادەني-اعارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋمەن دە اينالىسادى. كەيىنگى وقۋ جىلدارىندا ءبىلىم ورداسى جەتىجىلدىق مەكتەپتەردىڭ جوعارى سىنىپتارى مەن ەكىنشى باس­قىش مەكتەپتەرگە مامان-پەداگوگتار دايار­لاۋعا كوشەدى. ينستيتۋت جانىنداعى جەتىجىلدىق ۇلگى-تاجىريبە مەكتەبىندە وقۋ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەدى. ورىس ءتىلى وقۋ ءپانى رەتىندە عانا وقىتىلادى. ال ينستيتۋتتا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن باسقا پاندەر ورىس تىلىندە جۇرگىزىلگەن. ينستيتۋت پەن مەكتەپ شاكىرتتەرى جاتاق­حانادان ورىن الىپ, تاماقپەن, ارناۋلى كيىممەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وقۋ ورداسىندا ول جىلدارى س.وتەگەنوۆ, م.تىنىشباەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, س.قوجانوۆ, ي.توقتىباەۆ, م.جۇماباەۆ, ق.جالەنوۆ, ح.بولعانباەۆ, ە.تابىنباەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ءى.جانسۇگىروۆ, س.سەيفۋللين, د.ءادىلوۆ, د.سارسەنوۆ, ش.سارىباەۆ, ت.ب. ءدارىس وقىعان. ال ۇلگى-تاجىريبە مەكتەبىن العاش شايحيسلام بەكجانوۆ, كەيىن ءىلياس قابىلوۆ باسقارادى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلارى ارنايى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعان كەزىندە ينستيتۋتقا تىكەلەي ءوزى قامقورلىق جاساپ, وقۋ ورنى وقىتۋشىلارىن حالىق كوميسسار­لارى كەڭەسىنىڭ ارنايى وكىمى­مەن جۇمىسقا قابىلداپ وتىرعانىن مۇراعات قۇجاتتارى دالەلدەيدى. الدا ايتقان قۇجات كىتاپتا 1920 جىلى 17 قىركۇيەكتە اشىلعان ينستيتۋتتا وقۋ سول جىلى 1 قازاننان باستالعانى, وقۋ جىلى باسىندا 224 شاكىرت – سوڭىندا 202, ال 1921 جىلعى وقۋ جىلى باسىندا 221 بولىپ – جىل سوڭىندا 178 شاكىرت قالعانى, وقىتۋشىلار قۇرامى 1920 جىلى دا, 1921 جىلى دا 33 اداممەن قىزمەت ەتكەنى جايلى الىنعان دەرەكتەر وزبەكستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنان كەلتىرىلەدى. سونداي اق, ماسكەۋدە وتەتىن بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىق كورمە­سىنە قازاقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن ەتنوگرافياسى ءبولىمى بويىنشا ءانشى رەتىندە ينستيتۋت شاكىرتى قۇر­مانبەك جانداربەكوۆتى جىبەرۋ تۋرالى 1923 جىلى 11 شىلدەدەگى حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ ۇسىنىسى, وعان قۇرمانبەكتىڭ جازعى دەمالىستان شاقىرىلعانى, سول كورمەگە اراسىندا ءامىر تەمىردىڭ تۇركىستانداعى ازىرەت سۇلتان مەشىتىنە بەرگەن سىيلىق-گراموتاسى, يسا توقتىباەۆتىڭ «تۇركى­ستان­نىڭ گەوگرافيالىق وچەركى», تۇرار رىس­قۇلوۆتىڭ «جەتىسۋ ماسەلەلەرى» اتتى ورىس تىلىندەگى كىتاپتارى مەن وزگە دە 100 شاقتى ءارتۇرلى كىتاپتار, قۇجاتتار, ماتەريالدار جيناعى جىبەرىلگەنى, وسىلاردى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا قازاق عىلىمي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, كازينپروس وقىتۋشىسى ماعجان جۇماباەۆ بەلسەنە قاتىسقانى, ودان ونىڭ ماسكەۋگە وقۋعا كەتكەنى جونىندەگى تاريحي قۇجاتتار كوڭىل اۋدارادى. 1937 جىلى «ۇلتشىل» دەگەن جالامەن قۋدالانعان وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىسى شامعالي سارىباەۆ 1921 جىلى الماتى قالاسىنا اعارتۋ ينس­تيتۋتىن ۇيىمداستىرۋعا جىبەرىلەدى. سول جىلداردى ەسكە العاندا قارت كازپي-ءدىڭ ۇستازى بىلاي دەپ جازادى: «مەن 1921 جىلى تاشكەنتتەن الماتىعا قاجىم باسىموۆپەن بىرگە قازاق-قىرعىز ينپروسىن (اعارتۋ ينستيتۋتىن – ب.س.) ۇيىمداستىرۋعا كەلدىم. وتانىمىز باسىنان كەشىرگەن ءتۇرلى سوعىستاردىڭ زاردابىنان ەل شارۋاسى قاتتى كۇيزەلىپ, ىشكى-تىسقى سوعىستا نەشە ءتۇرلى اقباندىلاردى جەڭىپ شىقساق تا, ماتەريالدىق جاعىنان وتە ناشار بولدىق. وسىنداي قيىنشىلىق زامانىندا جەتىسۋ وبكومى (جۇبانىش بارىباەۆ) مەن وبليسپولكومىنىڭ (وراز جاندوسوۆ) تىكەلەي جاردەمىنىڭ ارقاسىندا ەلدەن ازىق-ت ۇلىك جيناپ, الماتى قالاسىندا جەتىسۋ قازاق-قىرعىزدارى ءۇشىن ينپروس اشتىق. بۇل – ءوز الدىنا ايتىلاتىن اعارتۋ مايدانىنداعى ەلەۋلى اڭگى­مەلەردىڭ ءبىرى» («تەرمە», №1, 1925 ج.). تاشكەنتتە الدىمەن ولكەلىك كۋرس, ودان پەدۋچيليششە, سوڭىنان كازينپروس بولىپ اشىلعان بۇل ينستيتۋتتا 1922 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنان باس­تاپ قىزىلوردا قازاعى سەگىزباي ايزۇنوۆ, 1925 جىلدىڭ 23 مامىرىنان 1926 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى زايسان جەرىنىڭ پەرزەنتى  دالەل سارسەنوۆ ديرەكتور بولىپ باسشىلىق ەتەدى. 1926 جىلدىڭ 2 ماۋسىمىندا قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى «قازاق اكسر-ىندە جوعارى وقۋ ورنىن ۇيىم­داستىرۋدىڭ قاجەتتىگى تۋرالى» قاۋلىسى قابىلدانادى. سونىڭ نەگىزىندە تاش­كەنت­تەگى اعارتۋ ينستيتۋتى «قازاق پەداگوگي­كالىق ينستيتۋتى» مارتەبەسىنە يە بولادى. دالەل سارسەنوۆتەن كەيىن 1926 جىلى 13 شىلدەدەن باستاپ جاڭا مارتەبەگە يە بولعان وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى بولىپ تەمىر­بەك جۇرگەنوۆ تاعايىندالادى. جاڭا مازمۇنداعى جوعارى پەداگوگي­كالىق وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا 1926 جىلى 29 قازاندا قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى حالىق اعارتۋ كوميسسارى سماعۇل سادۋاقاسوۆ ورىس تىلىندە تەرەڭ ماعىنالى بايانداما جاسايدى. ءوز بايانداماسىندا س.سادۋاقاسوۆ سول زاماننىڭ قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق,  رۋحاني-مادەني جاعداي­لارىنا توقتالا كەلىپ, حالىق اعارتۋ, ەلگە ءبىلىم بەرۋ جايىنا تەرەڭ تالداۋ جاسايدى. «...مەن ماعان قايتا-قايتا قويىلىپ جۇرگەن ساۋالدارعا ءدال وسى جەردە جاۋاپ بەرەيىن دەپ تۇرمىن. ءبىز نەگە ەڭ الدىڭعى كەزەكتە پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىن اشىپ وتىرمىز؟ ارينە, جالپى العاندا, بىزگە قانداي دا قىزمەتكەرلەر قاجەت. ءبىز اگرونومدارعا دا, دارىگەرلەرگە دە, ينجەنەرلەرگە دە جانە ت.ب. ءزارۋمىز. الايدا, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقتىڭ ەڭبەك­شى بۇقاراسى پەداگوگتارعا مۇقتاج. قازاق­ستانداعى ساۋاتسىزدىق پايىزى وتە جوعارى بولىپ تۇرعان جاعدايدا ءبىز­دىڭ الدى­مىزعا ماڭىزدىلىعى اسا زور ءمىن­دەت قويىلىپ وتىر, ول – جالپىعا ءبىر­دەي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ.  ءبىز جال­پى ساۋاتسىزدىقتى جويا الماي وتىر­­عانى­مىزبەن قويماي, ءتىپتى مەكتەپ جا­سىنداعى بالالار مەكتەپتەرىن دە جەت­كىلىكتى دارە­جەدە قامتىعان جوقپىز... سوندىقتان دا ءبىز ەڭ الدىمەن پەدا­گو­گي­كالىق قىزمەتكەرلەردى دايارلاۋعا ءتيىس­پىز. ءدال وسى سەبەپتەن ءبىز  الدىڭعى كەزەكتە پەداگوگيكالىق جوو اشىپ وتىرمىز. ...ءبىزدىڭ تاريحي سالتاناتتى ءماج­ىلى­­سى­مىزدىڭ ورىس تىلىندە اشىلىپ وتىر­عانى­نىڭ ءوزى كوپ جايدى اڭعارتادى. بۇل الداعى ۋاقىتتا جوو-دا ءبىزدىڭ نەگىزى­نەن ورىس ءتىلىن, ناقتىراق ايتقاندا ەۋرو­پا­لىقتاردىڭ عىلىمي قۋاتىن پاي­دالانۋىمىزعا تۋرا كەلەتىنىن كورسەتىپ تۇر. بىراق بۇل, ارينە, ءبىزدىڭ, قازاقتاردىڭ جوو اشۋ دەڭگەيىنە ءالى جەتپەي وتىرعانى دەگەن ءسوز ەمەس», – دەيدى ول بايانداماسىندا (سماعۇل سادۋاقاس ۇلى. 3 تومدىق شىعارمالار جيناعى. 3-توم. – استانا: نۇرا-استانا, 2013 – 107-117-بب.) 1927 جىلى 23 ناۋرىزدا رەسپۋبليكا ۇكىمەتى ونى تاشكەنتتەن الماتىعا كوشىرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. مىنە, وسى كەلتىرىلگەن دەرەكتەردەن كەيىنگى وقۋ ورنىنىڭ تاريحى الماتىدا جالعاسادى. بۇدان كەيىنگى تاريح بارشاعا ءمالىم. باقتيار سمانوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. الماتى.