نامىسقا باسپاساق, الىسقا بارمايمىز!

سۇراپىل سوعىستى جۇرتتىڭ كوبى 1941 جىلدان باستالادى دەپ, بىلمەستىكتەن « ۇلى وتان سوعىسىنا» تەڭەيدى. 1939 جىلى كۇزدە ستالين مەن گيتلەر ءوزارا كەلىسىمگە كەلىپ, ەۋروپانى بولىسكە سالعاندا (ۆيكتور سۋۆوروۆتىڭ دەرەگى) سول ساياسي كارتاعا ءستا­ليننىڭ قىزىل قارىنداشپەن قويعان قولى تۇسكەن. بىراق ول كارتادا گيتلەردىڭ قولى جوق. سوندا زاڭ جۇزىندە ەكىنشى دۇنيجۇزىلىك سوعىستى باستاعان كىم بولماق؟

«ستالين گەرمانيامەن شا­بۋىل جاساسپاۋ تۋرالى شارت­­تى بەكىتۋ ارقىلى گيت­لەر­دى ەكى مايدانداعى سوعىس قور­قىنىشىنان قۇتقارعانى قىل­مىس ەمەس پە؟ بۇل رەتتە ول كور­شىسىنىڭ كوڭىلىن كوتەرۋدى جانە اسكەري ماشيناسىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋدى ۇمىتپاي, گيت­لەردىڭ جاۋلاپ العان جەرلەرىنەن ءوز ۇلەسىن العىسى كەلدى, دەيدى بىلتىر جۇزگە كەلىپ قايتقان گ.كيسسيندجەر. – بۇعان قوسا, ستا­لين ريببەنتروپقا كەڭەس وداعى ەشقاشان سەرىكتەسىنە وپاسىزدىق جاسامايدى دەگەن ءسوز بەرە الادى دەدى («نوۆايا گازەتا», №37, 2024 جىل). 1939 جىلى 21 تامىزدا گيتلەرلىك گەرمانيامەن شارت­قا قول قويا وتىرىپ, ستا­لين قو­لىنداعى شامپان قۇيىلعان بو­كالىن كوتەرىپ: «مەن گيتلەر ءۇشىن – نەمىس حالقىنىڭ سۇيىس­پەنشىلىگىنە لايىق بەدەلدى كوسە­مى ءۇشىن العىم كەلەدى», دەدى. 1940 جىلى 14 ماۋسىمدا فاشيستەر ءپاريجدى باسىپ الدى. ءستاليننىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مولوتوۆ گيتلەردى جەڭىسىمەن قۇتتىقتادى...»

1939 جىلدىڭ 8 قىركۇيەگىندە ۆ.مولوتوۆ گيتلەردى پولشانى باسىپ العاندىعىمەن دە قۇت­تىقتاعان. گەرمانيا مەن كەڭەس وداعى پولشانى ءبولىسىپ العان­نان كەيىن, 1939 جىلى 21 قىر­كۇيەكتە برەست قالاسىندا ەكى ەل اسكەرلەرى ەكى ەلدىڭ گيمندەرىن ورىنداپ, جەڭىس پارادىن وتكىز­دى. پارادتان كەيىن, كومبريگ كري­ۆوشەين گەنەرال گۋدە­رياننىڭ داستارقانىنان ءدام تاتادى...

كەيىن كەڭەس وداعىمەن سوعى­سىپ جاتقاندا گيتلەردىڭ: «مەن كەڭەس وداعىن جەڭسەم, ءستاليندى گاۋليايتەر ەتىپ تاعايىندايمىن. سەبەبى, ول ورىستاردى باسقارۋ جۇيەسىن جاقسى مەڭگەرگەن», دەگەنى بار (يۋ.بورەۆ). گيتلەر «مەنىڭ كۇرەسىم» («مein kampf») اتتى كىتابىندا كەلەشەكتە رەسەيمەن سوعىساتىن سەبەبىن اشىق دالەلدەپ جازسا دا, ستالين ءوز حالقىنىڭ بولاشاعىنا ويلانباستان, كوز جۇما گيتلەردىڭ قولتىعىنا دەندەي كىردى. سەبەبى, بۇل ەكەۋىنىڭ باسقا ەلدەردى جاۋلاپ الۋداعى ستراتەگيالىق ماقسات- مۇددەلەرى ۇقساس ەدى. دەگەنمەن ەكەۋىنىڭ ءىس-قيمىلدارىندا ايىرماشىلىق تا بولدى.

گيتلەر ەلىن ميليتاريستىك جولعا سالىپ, ءبىرىنشى دۇنيەجۇ­زىلىك سوعىستان كەيىن ەڭسەسى ءتۇسىپ كەتكەن ۇلتىنىڭ نامىسىن شوۆينيستىك-ناتسيستىك پيعىلدا قوزدىرىپ, تەرىس جولعا سالىپ ءارى ەۆرەي حالقىنا قىرعيداي ءتيىپ جاتتى. ستالين كەڭەس وداعىن قۇلدىق قوعامعا, تۇرمەگە, لاگەرگە اينالدىردى. ەكەۋىنىڭ دە حالىق الدىنداعى كىنالارى – جاۋىزدىققا تەڭ  ەدى.  «مىسالى, بولشەۆيكتەر ۇيىمداستىرعان ۇجىمداستىرۋ ەلدەگى اۋىل ەكو­نو­ميكاسىنىڭ كۇيرەۋىنە, كرە­پوستنويلىققا قايتىپ ورالۋعا, حالىقتىڭ كوپشىلىگىنىڭ جارتىلاي قۇل جاعدايىنا جانە اشتىقتان قىرىلۋىنا اكەلدى. سودان كەيىن ول ءوز حالقىنا قارسى تەررور مەن قۋعىن-سۇرگىندى ماقساتتى تۇردە ۇيىمداستىردى. 1930 جىلدان باستاپ باسقاشا ويلايتىن, اردان اتتامايتىن ءجونى ءتۇزۋ ادامداردى باسىپ-جانشىپ, اتىپ تاستاي باستادى. بۇعان دەيىن بولشەۆيكتەر ازاماتتىق سوعىستا تەررور مەن قۋدالاۋدى ۇيىمداستىردى. وسىلايشا, رەسەي قۋاتتى ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيا­سىنان – ۇلتتىڭ كوركى مەن مەن ار-ۇجدانىنان ايىرىلدى. بۇعان مىسال رەتىندە, 1922 جىلعى 29 قىركۇيەكتە سانكت-پەتەربۋرگتەن گەرمانياعا, پورت شتەتتەنگە «فيلوسوفتىق پاروحود»  اتتاندىرىلدى. بۇل بولشەۆيكتەر رەسەيدەن زياتكەرلىك ەليتانىڭ 300-گە جۋىق اسا كورنەكتى وكىلىن قۋىپ شىعارعان كەزەكتى رەيس ەدى. «Oberbürgermeister hanken» پاروحودىمەن بولاشاق تىكۇشاق شىعارۋشى سيكورسكي, تەلەۆيزيانى  جاساۋشى زۆورىكين, فيلوسوفتار فرانك, يلين, پيتيريم سوروكين قۋعىنعا جىبە­رىلدى. اسا ءىرى ويشىل نيكو­لاي بەردياەۆ تە سوندا بولدى. قۋعىنعا ۇشىراعانداردىڭ بار­لىعى سياقتى, وعان دا پيجاما, ەكى كويلەك, ەكى جۇپ ش ۇلىق جانە قىسقى پالتو الۋعا رۇقسات ەتىل­دى. وتانىمىز ءوزىنىڭ ۇلى ازامات­تارىمەن وسىلاي قوشتاستى: زاتتا­رىڭىزدى قالدىرىڭىزدار, ميلا­رىڭىزدى وزدەرىڭىزبەن بىر­گە الا كەتۋلەرىڭىزگە بولادى (دم.مۋ­را­توۆ)». سول ن.ا.بەردياەۆ­تىڭ (1874-1948) ماسكەۋدىڭ «ناۋكا» باسپاسىندا 1990 جىلى, كەڭەس وكىمەتى قۇلاماي تۇرعان زاماندا جارىق كورگەن «ورىس كوم­مۋنيزمىنىڭ قاينار كوزى مەن ماعىناسى» («يستوكي ي سمىسل رۋسسكوگو كوممۋنيزما») اتتى ەڭبەگىندەگى وي-تۇجىرىمدارى جوعارىدا  ايتىلعان دۇنيەلەردى ناقتىلاي تۇسەدى.

ستالين ءوزىن گەنەراليسسيمۋس­پىن دەپ ەسەپتەسە دە, وي-ءورىسى­نىڭ تايىزدىعىن فين سوعىسىن­دا اڭعارتتى. 1939 جىلى قىستا اسكەرلەر قالىڭ قاردا ومبىلاپ, قىسقى كيىمسىز, ايازدا ءبىر قى­رىلسا, جاۋدىڭ وعىنان دا قىنا­داي قىرىلدى. فيندەر كەڭەس اسكە­رىنىڭ سوعىس ءتاسىلىن بىلمەي­تىن­دىگىنە, وركوكىرەكتىگىنە تاڭ-تاماشا قالعان كورىنەدى.

وعان تاعى ءبىر دالەل, 1941 جىلى باستالعان نەمىستەرمەن سوعىستاعى ءبىزدىڭ شاراسىز, ترا­گە­ديالىق جاعداي جانە وفي­تسەر­لەردىڭ ناداندىعى جونىن­دە نيكۋليننىڭ «قاتارداعى جاۋىن­گەر نيكۋليننىڭ كۇندەلىك جازبالارى» («دنەۆنيكوۆىە  زاپيسي ريادوۆوگو نيكۋلينا») اتتى ەڭبەگىن وقىساڭىز, توبە شاشىڭىز تىك تۇرىپ, ەس جيا الماي قالاسىز. جان تۇرشىگەر دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. گيتلەر كەڭەس اسكەرىنىڭ وسال تۇستارىن, ەسكىرگەن تەحنيكالارىن ءبىلىپ, كومانديرلەردىڭ ساۋاتسىز­دىعىن شەبەر پايدالانا بىلگەنىن اڭعاراسىز.

1941 جىلى فاشيستەردىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەندەر: گرودنو-مينسك ماڭايىندا – 300 مىڭ, ۆيتەبسك-موگيلەۆ-گومەل قور­شاۋىندا – 580 مىڭ, كيەۆ-ۋماندا – 768 مىڭ, چەرنيگوۆ ماڭى مەن ماريۋپول اۋماعىندا تاعى 250 مىڭ, بريانسك-ۆيازەمكي قورشاۋىندا 663 مىڭ كەڭەس اسكەرى قالدى. فاشيستىك گەرمانيا كەڭەس وداعىنا شابۋىل جاساعان 22 ماۋ­سىم كۇنى كسرو جوعارعى كەڭەسى 1905-1918 جىلدارى تۋعان, 13 جاس ەرەكشەلىگى بويىنشا اسكەرگە مىندەتتىلەردى جۇمىل­دىرۋ تۋرالى مالىمدەدى. ءاپ-ساتتە 10 ملن-نان استام ادام جۇمىل­دىرىلدى. 2,5 ملن ەرىكتىدەن 50 جاساق ديۆيزياسى, 200 جەكە اتقىشتار پولكى قۇرىلدى. ولار ەش كيىمسىز, ءىس جۇزىندە ەش قارۋ-جاراقسىز سوعىس وتىنا كىرگىزىلدى. 2,5 ملن جاساقتىڭ 150 مىڭدايى عانا ءتىرى قالدى.

حاركوۆتىڭ ماڭىندا ستالين مەن حرۋششەۆتىڭ سوعىس ءتاسىلىن بىلمەستىگىنەن 500 مىڭ قىزىل اسكەر قورشاۋعا ءتۇستى. سولاردىڭ ىشىندە اقمولادا جاساقتالعان 106-اتتى اسكەر ديۆيزياسى دا (90 پايىزى قازاق) بولدى. ولار­دىڭ قىسقى كيىمدەرىن اۋىس­تىرماي, 1942 جىلعى مامىر ايىندا بىردەن نەمىستەردىڭ مۇز­داي اۆتوماتپەن قارۋلانعان, تانكى, پۋلەمەتى, مينومەتى, ارتيللەرياسى بار ارمياسىنا جالاڭ قىلىشپەن شابۋىلعا جىبەردى. نە دەگەن كورسوقىرلىق, قاتىگەزدىك دەسەڭىزشى؟ سول سور­ماڭدايلاردىڭ 90 پايىزدان اس­تامى قىرىلىپ, 20 شاقتىسى عانا  تۇتقىنعا تۇسكەن كورىنەدى. ولاردى «سەندەر تۇتقىندا بول­دىڭدار» دەپ ايىپتاپ, سوعىستان كەيىن شەتىنەن 20-25 جىلعا سوتتاپ, لاگەرگە جىبەرگەن. ودان قالدى, 1941 جىلى قازاق جەرىندە جاساقتالعان 312-ديۆيزيا (كو­مان­ديرى ناۋموۆ), 316-ديۆيزيا (كومانديرى پانفيلوۆ), 238-ديۆيزيا (كومانديرى كوروتكوۆ), ت.ب. ماسكەۋدى قورعادى. وسى دي­ۆيزيالاردىڭ قۇرامىنداعى جاۋىنگەرلەردىڭ 50 پايىزدان استامى قازاقتار بولعان. ەكى اپتاداي ماسكەۋ تۇبىندە كۇنى-ءتۇنى جاۋمەن سوعىسقاندا اقتوبەدە جاساقتالعان 312-ديۆيزيانىڭ قۇرامىنداعى 11 437 ادامنىڭ مىڭ شاقتىسى عانا ءتىرى قالعان.

وسى ديۆيزيانىڭ ساربازدا­رىنىڭ قاتارى سيرەپ قال­عان سوڭ, ولارعا پودولسك ۋچي­ليششە­سىنىڭ كۋرسانتتارىن قوسا­دى. سوندا ماسكەۋدى تەك سولار قور­عاپ قالعانداي, بىردەن 45-ىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتا­عىن بەرگەن. ال سول ديۆيزيانىڭ قۇرامىندا جاۋعا قارسى سوعىسىپ قىرىلعان قازاقتاردىڭ بىردە-بىرەۋىنە باتىر اتاعىن بەرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ نە ءۇشىن, كىم ءۇشىن قىرىلدى؟ سۇراۋى كىمنەن؟ ءتىپتى 28 پانفيلوۆشىنىڭ ەرلىگىن جوققا شىعارىپ كەلەمەج قىلىپ جۇرگەندەر بار.

كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كەڭەس وداعى سوعىستا 40 ملن ادام­نان ايىرىلىپتى. گيتلەر: «پات­روندى اياماڭدار!», دەسە, گ.جۋكوۆ: «ادامداردى اياماڭ­دار!», دەگەن. جاسى 100-گە جاقىن­داپ قايتقان مايدانگەر جازۋشى استافەۆ: ء«بىز نەمىستەردىڭ ءبىر ارمياسىن قۇرتۋ ءۇشىن 5-6 ارميامىزدى قۇرباندىققا شالدىق», دەيدى.

قازاقتى وتقا دا, سۋعا دا سالدى. ورىس, ۋكرايندىقتارمەن سالىستىرعاندا, قازاق ەكى ەسە كوپ قىرىلعان كورىنەدى. وعان سەبەپ – قازاق كومانديرلەرىنىڭ از بولعاندىعى. بولسا دا, لەيتەنانت, كاپيتان دارەجەسىنەن ءارى اسىرماعان. سودان بارىپ قاتارداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىن اياسىن با, ءاربىر ەكىنشىسىن بارلاۋشى قىلىپ, جاۋعا قارسى جىبەرگەن. ولاردىڭ كورسەتكەن ەرلىگى ءتيىستى قۇجاتپەن ايعاق­تالىپ, ۇسىنىس جاسالسا دا, 300-دەن ار­تىق باۋى­رىمىزعا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلمەگەن.

سوعىستىڭ العاشقى جىلىندا كەڭەس ارمياسىنىڭ كۇل-تالقانى شىقتى. قارۋ-جاراقسىز اش-جالاڭاش قالدى. ءۇش ساربازعا – ءبىر ۆينتوۆكا, كەي جەرلەردە 5 ساربازعا ءبىر ۆينتوۆكادان ۇستاتىلدى. سويتە تۇرا جاۋعا قارسى قويىلىپ, فاشيستەر ولاردى قىرىپ سالدى. ولەكسەمىزدى سۇيرەتىپ جۇرگەندە انگليا مەن اقش بىزگە قولۇشىن بەرىپ, «لەند-ليز» دەگەندى ويلاپ تاۋىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ باعامىمەن ەسەپتەگەندە 145 ميلليارد دوللارعا قارۋ-جاراق جونەلتتى. كەڭەس وداعى ءتىپتى تۇيمە دە جاساي الماي, اقش-تىڭ 257 723 498 تۇيمە اكەلىپ بەرگەنى دە بار. امەريكانىڭ «لەند-ءليزى»-ءنىڭ ارقاسىندا, كەڭەس اسكەرى ەس جيا باستاعان 1942 جىلى اشتىقتىڭ, جوقشىلىقتىڭ, «ۇندەمەستىڭ» نەشە ءتۇرلى ازابىن باستان وت­كەرگەن 18 جاستاعى راحىمجان قوشقارباەۆتى اسكەر قاتارىنا الىپ, فرۋنزەدەگى (بىشكەك) جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەرەدى. ونى بىتىرگەن 1944 جىلى ءى بەلارۋس مايدانىنداعى يدريتسك 150-اتقىشتار ديۆيزيا­سىنىڭ قۇرامىنداعى ۆزۆود كو­مانديرلىگىنە تاعايىندايدى. جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, بەر­ليندى الۋ وپەراتسياسىنىڭ بەل ورتاسىنداعى قاندى شايقاس­تارعا قاتىسادى. ءستاليننىڭ 1941  جىلى ءشو­ۆينيزمدى ادەيى ءورشى­تىپ جىبەرگەندىگىنەن سوعىستىڭ اياقتالۋىنا از ۋاقىت قالعاندا ءوز قانداستارىنىڭ جانىن ساق­تاپ قالۋعا تىرىسقان كومان­دير قاساقانا لەيتەنانت را­حىم­جان قوشقارباەۆ پەن 20 جاستاعى تاتار جىگىتى گريگوري بولاتوۆقا بوراعان وقتىڭ استىمەن رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن تىگۋگە بۇيرىق بەرەدى. بەرليندى الۋعا ءۇشىن كۇن سايىن ورتا ەسەپپەن 15 712 ادام وققا ۇشىپ جاتقان كەز. اسكەري جارعى بويىنشا  قارسى ءۋاج ايتۋعا ەشكىمنىڭ حاقىسى جوق. راحىمجان اعامىز بەن قاتارداعى جاۋىنگەر گ.بو­لاتوۆ وت پەن وقتىڭ اراسىندا تىزەدەن قان كەشە ءجۇرىپ, رەيحس­تاگتىڭ ەكىنشى قاباتىنا شىعىپ, جەڭىس تۋىن قادايدى.

دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ كوپتەن كۇتكەن جەڭىسىن بويلارىندا تۇرىك قانى بار ەكى ازامات وسىلايشا پاش ەتتى! راحىمجان اعامىز بەن گري­گو­ريدى جاۋىنگەرلەر جەرگە تۇ­سىرمەي, الاقاندارىنا سالىپ, قاي­تا-قايتا كوككە  كوتەردى. سول ساتتەردى اسكەري فوتوتىلشىلەر سۋرەتكە ءتۇسىردى, سۇيىنشىلەتىپ گازەتتەرىنە جازدى. الەمگە جار سالدى. بىراق «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن راحىمجان اعامىز بەن گريگوريگە بۇيىرت­پادى. باس قولباسشى گ.جۋكوۆ اپەرباقاندىققا سالىپ: «جەڭىس تۋىن جاۋدىڭ رەيحستاگىنا ورىس ۇلتىنىڭ وكىلى تىگۋگە ءتيىس», دەپ ءارى ستالينگە جاعىمپازدانىپ, ورىس ەگوروۆقا گرۋزين كانتاريانى قوسىپ, اقىرى ولارعا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن بەرگىزدى.

سونىڭ كەسىرىنەن گريگوري بولاتوۆ ەرلىگىنىڭ لايىقتى باعالانباعانىنا نالىپ, قامى­عىپ, ىشىمدىككە سالىنىپ كەتتى. ونى «گريشكا-رەيحستاگ!» دەپ كەلەمەجدەپ, مازاقتاي بەرگەن سوڭ, 48 جاسىندا وزىنە-ءوزى قول سالعان كورىنەدى. راحىمجان اعامىزعا: «راحىمجان! حات جازىپ,  مىنا توپاستاردىڭ بەتىن قايتارشى!», دەپ, ءوتىنىش تە بىلدىرگەن ەكەن. راحىمجان اعامىز گريگوريدىڭ اراعىن قويعىزۋ ءۇشىن وعان 2-3 رەت بارىپ تا قايتقانداي. راحاڭنىڭ وزىنە دە بۇل جايت وڭاي سوقپاسا دا, ەل-جۇرتى ونىڭ ەرلىگىنە باس ءيىپ, اسا جابىرقاتپادى.

مارشال ي.كونەۆ پەن ونىڭ كومەكشىسى س.كوشۋركونىڭ جازبا­سىنداعى كەيبىر قورقىنىشتى تسيفرلار مەن فاكتىلەردى وقىر­مان قاۋىمعا قىسقارتا ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن: 46 250 مىڭ ادام جارالانعان. ءتىرى قالعان 775 مىڭ مايدانگەردىڭ باس سۇيەگى جارىلعان. ءبىر كوزى­نەن ايىرىلعاندار  – 115 مىڭ, سۋ قاراڭعى سوقىر بولىپ قال­عاندار – 54 مىڭ. بەت-اۋزى بۇزىل­عاندار – 501 342. مويىن ومىرت­قاسى قيسايعاندار – 157 565. قارنى جارىلعاندار – 444 046. ومىرتقاسىنا زاقىم كەلگەندەر – 143 241. جامباسىنان جارالانعاندار – 630 259. جىنىس مۇشەسى ج ۇلىنعاندار – 28 648. ءبىر قولى جوقتار – 3 ملن 147. قوس قولىنان ايىرىلعاندار – 1 ملن 10 مىڭ. ءبىر اياعى جوقتار – 3 ملن 255 مىڭ. اياقسىز قالعاندار – 1 ملن 121 مىڭ. قول-اياعىنىڭ ءبىر بولىگى ج ۇلىنعاندار – 418 905. «ساماۋرىن» اتانىپ, قول-اياقسىز قالعاندار – 85 942.

وتان ءۇشىن جان بەرىپ, ادام سياقتى كومىلمەي قالعانداردى دا ەسكە العان ءلازىم. ورمان-توعاي­لاردا, دالالار مەن ساي-سالا­لاردا كومۋسىز قالعان 2 ملن-نان استام قاھارمان حابار-وشارسىز كەتكەندەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى.

قارعىس اتقىر سوعىس حالىق­تىڭ ىشىنە ۇسقىنى كەتكەن جاۋىن­گەرلەردىڭ الىپ تولقىنىن قاپ­تاتىپ جىبەردى. سوعىستان كەيىن مۇگەدەكتەرگە قانشاما ارسىز, كەلەكە ات قويىلدى. الەۋمەت­تىك قامسىزداندىرۋ بولىمدەرى مەن مەديتسينالىق مەكەمەلەردە جۇيكەسى قۇرىعان, پسيحيكاسى بۇزىلعان عارىپتەردى اسا قادىر تۇتقان جوق. شەشەندەر بيىك مىنبەرلەردەن حالىق ءوز ۇلدارىنىڭ ەرلىگىن ۇمىتپايدى دەپ سايراعانىمەن, اتالعان مەكەمەلەردە بەت-اۋزىنىڭ تال­قانى شىققان بۇرىنعى جاۋىن­گەرلەردى «كۆازيمودو» (قۇبى­جىق تەكتەس كەمتار ادام), ءبىر كوزى جوقتاردى – «كامبالا» ء(بىر كوز­دى بالىق), ومىرتقاسى زاقىم­دانعانداردى – «پاراليتيك», جامباسى جارالانعانداردى – «قيرالاڭ» («كريۆوبوكي») دەپ كەمسىتە اتايتىن. ءبىر اياعى جوق بالداققا سۇيەنگەندەرگە «كەنگۋرۋ» دەپ ات قويعان. ەكى قولى جوقتاردى «قاناتسىزدار», ال قولاربامەن جۇرەتىندەردى «ساموكاتتار» دەپ كەلەمەجدەدى. دەنە مۇشەسىنىڭ ءبىر بولىگى ج ۇلىنىپ قالعاندارعا «تاسباقا» دەگەن ايدار تاعىلدى. ال بالداققا سۇيەن­گەن, قولارباعا مىنگەن, جەر باۋىرلاعان جاۋىنگەرلەردى, قاپتاعان  «تاسباقالاردى» باسىن­عانى سونشا, ولار قورلىققا شىداماي, ءدال كرەملدىڭ الدىن­دا نارازىلىق ءبىلدىردى. بۇل «حالىقتار كوسەمىن» سۇمدىق اشۋلاندىردى. سوسىن ول: «ماسكەۋدى «قوقىستان» تازارتىڭدار!», دەي سالدى. سوعىس مۇگەدەكتەرىن قاڭعىباس يتتەردى اۋلاعانداي, ساناۋلى كۇننىڭ ىشىندە كوشەدەن, بازاردان, ۆوكزالدان, ءتىپتى مازاردان ۇستاپ الدى دا, «قۇرمەتتى ءھام سۇيىكتى ءستاليننىڭ» مەرەيتويى الدىندا ماسكەۋدەن شىعارىپ تاستادى. قۇجاتسىز, تۇرمەگە, لاگەرگە تەڭ قاپاستا ۇستادى. ولار­دىڭ ودان ارعى تاعدىرى جونىن­دەگى دەرەكتى ينتەرنەتتەن ىزدەپ تاۋىپ وقىسام, ءبارىن 6-7 بارجاعا مىنگىزىپ, بەلگىسىز جاققا الىپ كەتىپتى. سول كەتكەننەن مول كەتىپ, الگى بارجالاردىڭ ەشقايسىسى ءوز پورتىنا قايتىپ ورالماعان.

راحىمجان اعامىز سول زامان­نىڭ كەساپاتتارىن مەنەن ارتىق ءبىلىپ, جاپا شەگىپ, زىعىردانى قاي­ناعانى انىق. سونىڭ بارىنە راحاڭ مويىماي, جاسىماي, كەڭەس وداعىنىڭ كەلەڭسىز قىلىقتارىنا كۇلە قاراپ ءجۇردى. وعان كۇش-جىگەر بەرگەن تۋعان حالقىنىڭ شەكسىز ىقىلاس-قوشەمەتى دەپ ويلايمىن. كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ قاي تۇپكىرىنە بارسا دا, ەل-جۇرتى ايالاي ءبىلدى. سودان راحاڭ قۋات ال­دى, قايراتتاندى, نارلەندى. ەلى­نىڭ بەتكە ۇستار ازاماتى بولدى.

قازاقستان ەگەمەن ەل بولعان­نان كەيىن, 1999 جىلعى مامىر­دىڭ جەتىسىندە اق تۇيەنىڭ قار­نى جارىلىپ, راحىمجان اعامىز­عا «حالىق قاھارمانى» اتاعى  بەرىلدى. رەسەي دە امالسىز مويىن­دادى. اقىرى شىندىق جەڭدى. حالقىمىز بۇل حاباردى ەس­تىگەندە قۋانعاننان ءدۇر سىلكىندى, بارەكەلدى دەستى. بيىل راحىمجان اعامىزدىڭ تۋعانىنا – 100 جىل. اسقار تۇلعا ۋاقىت وتكەن سايىن اسقاقتادى.

1974 جىلى جازدا سىرقات­تانىپ, بۋرابايداعى «وقجەتپەس» شيپاجايىندا دەمالىپ ءارى ەمدەلىپ جاتقانىمدا راحىمجان اعايمەن العاش رەت كەزدەسىپ, 20 كۇندەي دامدەس بولدىم. 50-دەگى كەزى. اق جارقىن, اق كوڭىل, نە ايتسا دا اعىنان جارىلا سويلەيتىن, اڭقىلداق ادام ەكەن. داستارقان باسىندا ءبارىمىزدى اڭگىمەگە تارتىپ, كۇلدىرىپ وتىرادى. ۇلتىنىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرگەن ءارى حالقىن جانىنداي سۇيەتىندى­گىن, اۋىل­دى جەر قازاعىنىڭ شەك­پەنىنەن شىققاندىعىن, كورگەنى مەن تۇيگەنىنىڭ مول ەكەنىن اڭعارت­تى. قاراپايىمدىلىعى مەن سى­پايى­لىعى كىمدى بولسىن وزىنە ماگنيتشە تارتىپ, تامساندىرادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مىڭ بولعىردىڭ ءوزى. كەيىن الماتىدا ءارتۇرلى جيىندارعا بارىپ جۇر­گەندە ءبىر-ەكى رەت ۇيىندە قوناقتا بولعانىم بار. كەزدەسكەن سايىن: «ە, باۋىرىم, كەلدىڭ بە, ەل امان با؟» دەپ اڭقىلداپ, قۇشاق جايا باۋىرىنا باسۋشى ەدى.

كەلەسى جىلى راحىمجان اعا­مى­ز­دىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىس تۋىن تىككەنىنە 80 جىل بولادى. ال ماسكەۋدى جاۋدان قورعاپ قالعان باۋكەڭ – باۋىرجان مومىش ۇلى. ول جو­نىندە بۇلتارتپاستاي كوپتەگەن دەرەك بار. وسى عاجاپ ەرلىكتەردى استانامىزدا ەسكەرتكىش رەتىندە (مونۋمەنت) نەگە بەينەلەمەس­كە؟ راس, ەلوردادا ەكى باتىر اعامىز­عا دا ەسكەرتكىش ورناتىلعان, بىراق باۋكەڭ – شىعىسقا, راحاڭ – باتىسقا قاراپ, كەرەعار تۇر. ەش قيسىن, تۇتاستىق جوق.  نەگە باۋكەڭ ماسكەۋدىڭ ىرگەسىندە تۇرىپ: ء«اي, راحىمجان! مەن ماسكەۋدى جاۋدان قورعاپ قالدىم. سەن ەندىگى جەردە جاۋدىڭ ورداسى – رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن تىك!», دەپ ءامىر بەرىپ تۇرعانداي ەتىپ, مونۋمەنت-ەسكەرتكىش ورنات­پاسقا؟ وسىلايشا بۇكىل الەم­دى تامساندىرىپ, نەگە «ەل بولسا, وسىنداي بولسىن!», دەگىز­بەسكە! وسى ويدى قازاق گەنەرال­دارىنىڭ ءبىرازىنا ايتىپ تا كوردىم. بىراق ازىرگە ەش ءىس-قيمىل اڭعارىلمايدى...         

نامىسقا باسپاساق, الىسقا بارمايمىز!

قاسىم تاۋكەنوۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى