قوس تىرەكتىڭ ۇيلەسىمى – وڭىرگە ولجا

ەسكى قازاقستاندا بارلىق دەڭ­گەيدەگى ءماسليحاتتار اكىمدەردىڭ «نوتاريات كەڭ­سە­سىنە» اي­نالدى دەگەن وتكىر سىن ايتىلىپ كەلدى. سەبەبى «ەكى قوشقاردىڭ باسى ءبىر قازان­عا سىيمايدى» دەگەن ۋاجبەن ءماسليحاتتىڭ تۇراقتى توراعاسى سايلانباي, بۇل جاۋاپتى لاۋا­زىمدى دەپۋتاتتار قوعامدىق نەگىزدە كەزەكتەسىپ اتقارعان. ال وكىلدى ورگان اپپاراتىنىڭ سەسسيا­لار ارالىعىنداعى جۇمى­سىنا ءماس­ليحاتتىڭ حاتشىسى جەتەكشىلىك جاسايتىن ەدى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەت­تىك بيلىكتىڭ وڭىردەگى قوس تارماعى­نىڭ ءبىرىنىڭ ماڭىزى مەن ىقپالىن كەمىتىپ, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ زاڭ جۇزىندەگى دارداي مارتەبەسىن ءىس جۇزىندە جۇرداي ەتكەن.

وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى 16 ناۋ­رىزداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭا­رۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋىن­دا: «ازاماتتاردىڭ وكىلدى بيلىك­كە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋ ءۇشىن ماس­ليحاتتارعا باسا ءمان بەرگەن ءجون. مىقتى ءماسليحاتتار وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا جانە ايماقتارداعى تۇرمىس ساپا­سىن جاقسارتۋعا اسەر ەتە الادى. ولاردىڭ ءرولىن ارتتىرىپ, دەر­بەس­تىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءماسليحات توراعاسى لاۋازىمىن ەنگىزگەن ءجون», دەدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى تاپ­سىرماسىنا سايكەس بارلىق دەڭ­گەيدەگى ءماسليحاتتاردا بۇرىنعى حاتشىنىڭ ورنىنا توراعا لاۋازىمى ەنگىزىلىپ قانا قويماي, وڭىر­لىك وكىلدى ورگانداردىڭ تۇ­راقتى كوميسسيالارىنىڭ ەكى توراعاسى تۇراقتى نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن بولىپ شەشىلدى. بۇعان قوسا پرەزيدەنتتىڭ باس­تاماسىمەن ءماسليحاتتاردىڭ ىقپا­لىن بارىنشا كۇشەيتۋ ماقساتىندا وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىن تاعايىنداۋ ءتارتىبى وزگەرتىل­دى. بۇرىن وڭىرلىك ءماسلي­حات دەپۋتاتتارى مەملەكەت باسشى­سى ۇسىناتىن ءبىر عانا كانديداتۋ­را­عا كەلىسىم بەرىپ كەلسە, ەندى كەم دەگەندە ەكى كانديداتۋرا بالامالى نەگىزدە ۇسىنىلاتىن بولدى. بۇل – شىن مانىندە, ءوڭىر باسشىلارى جاناما سايلاۋ ارقىلى قىزمەتكە كە­لىپ جاتىر دەگەن ءسوز. سونداي-اق 2022 جىل­عى رەفەرەن­دۋم ارقىلى كونستيتۋ­تسيا­­عا ەنگىزىل­گەن ماڭىزدى وزگەرىستەرگە ساي­كەس وڭىرلىك ءماسليحات سايلاۋى – ارا­لاس جۇيەگە, ال اۋداندىق ءماسليحات­تار سايلاۋى ماجوريتارلىق جۇيە­گە كوشىرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ سايا­سي رەفورماسى اياسىنداعى وسىن­داي جاڭاشىل­­دىق­تار ءماسليحاتتار­دىڭ ءرولى مەن بەدە­لىن ارتتىرۋعا قولايلى مۇمكىندىك بەردى. بىراق ءماسليحاتتاردىڭ ءبارى بىردەي وزدە­رى­نە بەرىلگەن قوسىمشا قۇقىق­تاردى تو­لىق تا, ءتيىمدى پايدالانىپ وتىرعان جوق.

بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى بيىل­عى «ادىلەتتى قازاقستان: زاڭ مەن ءتارتىپ, ەكونوميكالىق ءوسىم, قوعامدىق وپتيميزم» جولدا­ۋىن­دا شاعىن جانە ورتا بيزنەس­تەن تۇسەتىن سالىقتى وڭىرلەر­دىڭ وزىندە قالدىرۋ دۇرىس شەشىم بو­لىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا ەداۋىر سەرپىن بەرگەنىن ايتا كەلىپ, كەيبىر اكىمدەر جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسكەن قوسىمشا كىرىستى ەلگە پايداسىز ىسكە شاشىپ, ءتيىمسىز جۇمساعانىن سىناعانى ويعا ورالادى. بۇل سىن اكىمدەردىڭ قارجى­نى پايداسىز ىسكە شاشۋىنا كەلىسىم بەرگەن ماسليحاتتارعا دا قاتىستى. سوندىق­تان دا مەملەكەت باسشىسى ءماسليحات دەپۋ­تاتتارىنىڭ فورۋمىندا سويلەگەن سو­زىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسىن دۇرىس ءارى ءتيىمدى ءبولۋ ماسەلەسىنە دەپۋتاتتار زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قا­راۋعا ءتيىس ەكەنىن قاداي ايتتى.

وڭىرلىك ءماسليحاتتاردىڭ ءوز الە­ۋەتىن قالاي پايدالانىپ وتىرعا­نىن ۇلت­­تىق ەكونوميكا مينيستر­لى­گىنە قا­راستى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتى ەكى جىلدان بەرى ازيا دامۋ بان­كىمەن بىر­لەسە ازىرلەپ كەلە جاتقان وڭىرلىك ء­ال-اۋقات يندەكسىنەن بىلۋگە بولادى. ونىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشىنىڭ ءبىرى – حالىق­تىڭ جەرگىلىكتى مەم­لەكەتتىك ورگاندارعا, سونىڭ ىشىندە ماسليحاتتارعا سەنىمىنىڭ دەڭگەيى.

اتالعان زەرتتەۋگە قاراعاندا, وتكەن جىلى تۇركىستان وبلىسى­نىڭ ءماس­لي­حاتتارىنا سەنىم دەڭگەيى ­36,5 پايىزدان 72,4 پايىزعا دەيىن, ياعني ەكى ەسەدەي كوتەرىلگەن. ال جەرگى­لىكتى اكىمدىكتەرگە سەنىم كورسەتكىشى ­44,8 بالدان 58,6 بالعا دەيىن وسكەن. ­بۇل تۇركىستاندىقتار اكىم­دەردەن گورى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا كوبى­رەك سەنىم ارتىپ وتىرعانىن كورسە­تەدى. جەرگىلىكتى وكىلدى بيلىك پەن اتقارۋشى ورگانداردىڭ بىرلەسكەن جۇ­مىسىنىڭ ناتيجەسىندە ءوڭىر تۇر­عىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 10 بال­دىق كورسەتكىش بويىنشا الدىڭعى جىل­عى 6,12 بالدان بىلتىر 6,21 بالعا دەيىن جاقسارعان.

باتىس قازاقستان وبلىسى (بقو) تۇر­­عىندارىنىڭ جەرگىلىكتى ماس­لي­حات­تارعا سەنىمى دە 43,9 پايىزدان 59 پا­يىزعا دەيىن ارتقان. دەگەنمەن بقو-دا اكىمدىكتەردىڭ بەدەلى ماسليحاتتارعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى. ولارعا دەگەن سەنىمنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى ال­دىڭعى جىلعى 55,3 پايىزدان 71,1 پا­يىزعا دەيىن كوتەرىلگەن. مۇنىڭ باستى سەبەبى بىل­تىر جايىق ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ قارجى­لىق ءال-اۋقاتى 5,9 بالدان 6,4 بالعا دەيىن جاقسارعانىندا بولسا كەرەك. بۇعان قوسا بقو-دا سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى 5,86 بالدان 3,95 بالعا دەيىن تومەندەگەن.

جامبىل وبلىسىندا ماسلي­حات­تارعا سەنىم دەڭگەيى 28,4 پايىزدان 51,6 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەن. ال اكىمدىكتەرگە سەنىم 49,3 پايىزدان 63,7 پايىزعا دەيىن ارتقان. سەبەبى اۋليەاتا وڭىرىندە تۇرعىندار­دىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,27 بالدان 6,91 بالعا دەيىن كوتەرىلىپ, جەم­قورلىق 7,2 بالدان 5,43 بالعا دەيىن ازايعان.

اباي وبلىسىنىڭ ءماسليحات­تارىنا سەنىم دەڭگەيى 49 پايىزدان 51,2 پايىزعا دەيىن جوعارىلاعان. ال اكىمدىكتەرگە سەنىم 55,3 پايىزدان 58,2 پايىزعا دەيىن ارتقان.

وزگە وڭىرلەردىڭ ءماسليحات­تا­رى جەر­گىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جار­­تىسىنىڭ سەنىمىنە دە يە بولا الماعان. كەي وڭىر­دە ماسلي­حات­تارعا سەنىم دەڭگەيى ءسال ارت­سا, بۇ­رىنعى بەدەلىنەن ايىرى­لا باس­تاعان وكىلدى ورگاندار دا بار. مى­سالى, قىزىلوردا وبلى­سى­نىڭ ءماسلي­حات­تارىنا سەنىم دەڭ­گەيى 19,4 پا­يىزدان 42,1 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەن. ­ال قىزىل­وردالىقتاردىڭ اكىمدىكتەر­گە ­سەنى­مىنىڭ دەڭگەيى – 51,4 پايىز. قارا­عان­دى وبلىسىنىڭ ءماسلي­حات­تا­رىنا سەنىم كورسەتكىشى 31,8 پايىز­دان 44,5 پايىز­عا دەيىن وسكەن. ال كومىر­لى اي­­ماق­تاعى اكىمدىك­تەر­گە سەنىم دەڭ­گەيى 8,2 پا­يىزدان ­48,8 پايىزعا دەيىن جوعا­رىلاعان.

قوستاناي وبلىسىندا ماسلي­حات­تارعا سەنىم 37,8 پايىزدان 36,6 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن, ال اكىم­دىكتەرگە سەنىم 41,4 پايىزدان 45,5 پايىزعا دەيىن نىعايعان. وسىن­داي جاعداي پاۆلودار وبلىسىنا دا ءتان. ەرتىس-بايان وڭىرىن­دەگى ماسليحاتتارعا سەنىم 40,7 پايىزدان 32,9 پايىزعا دەيىن ازايعان بولسا, اكىمدىكتەرگە سەنىم دەڭگەيى 47,1 پايىزدان 47,3 پايىزعا دەيىن ارتقان.

تۇرعىنداردىڭ ماسليحاتتارعا سەنى­مى ەڭ تومەن ءوڭىر – ماڭعىستاۋ وبلىسى. اۋليەلى ءوڭىر تۇرعىندارى­نىڭ جەرگى­لىكتى دەپۋتاتتارعا سەنىمى بىلتىر 46,3 پايىزدان 9,3 پايىز­عا دەيىن قۇلدى­را­عان. اكىمدىكتەر­گە سەنىم دەڭگەيى دە 56,6 پا­يىزدان ­13,7 پايىزعا دەيىن كۇرت تومەن­دە­گەن. بىلتىر ماڭعىستاۋلىقتار­دىڭ ء­ال-اۋقاتى 5,9 بالدان 6,6 بالعا دە­يىن ارت­قانىنا قاراماستان, قارجى­لىق قيىن­دىقتارعا تاپ بولعاندار ءالى دە كوپ. ال وڭىردەگى سىبايلاس جەمقورلىق كور­سەتكىشى 6,04 بالدان 8,17 بالعا دەيىن شا­رىقتاپ كەتكەن.

اقمولا, اقتوبە, الماتى, اتى­راۋ, جەتىسۋ, سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاق­ستان, ۇلىتاۋ وبلىس­تارىنىڭ ءماس­لي­­حاتتارى دا, اكىم­دىكتەرى دە وزدەرىنە دەگەن حالىق سەنىمىنىڭ ماردىمسىز دەڭگەيىن بۇرىنعىدان دا تومەندەتىپ العان.

مەگاپوليستەرگە كەلسەك, استا­نا جانە الماتى قالالارى تۇر­عىندارىنىڭ ءماس­ليحاتتار مەن اكىم­دىكتەرگە سەنىمى ازايا تۇسكەن. ال شىم­كەنت قالاسى تۇر­عىن­دارى­نىڭ قالاداعى اكىمدىكتەرگە سە­نىمى تومەندەگەنىمەن, قالالىق ماس­ليحاتقا سەنىمى ءبىرشاما ارتقان.

ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستي­تۋتى زەرتتەۋىنىڭ ناتي­جە­لەرى تۇرعىن­داردىڭ ءال-اۋقاتى ارت­قان ءارى سىبايلاس جەمقورلىق ازاي­عان وڭىرلەردە ءماس­­ليحاتتار مەن اكىمدىكتەرگە سەنىم نى­عايا تۇسكە­نىن كورسەتتى. الايدا وڭىر­لەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءماسليحاتتارى وز­­­دەرىنە زاڭ جۇزىندە بەرىلگەن جاڭا مۇم­كىندىكتى تولىق پايدالانباي, حالىق ال­دىنداعى ابىروي-بەدەل­دەرىن كوتەرە الماي وتىر. ال پرەزيدەنتتىڭ ءماسليحات دەپۋ­تاتتارىنىڭ فورۋمىندا بەرگەن, جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار قىز­مەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىت­تالعان تاپسىرمالارى ولار­دىڭ الەۋەتىن كۇشەيتىپ, جۇمىسى­نا سونى سەرپىن بەرىپ, مەملەكەت­تىڭ وڭىرلەردەگى قوس تىرەگىنىڭ قىزمەتىن نى­عايتا تۇسۋگە ءتيىس.