الەۋمەتتىك كودەكس كۇشىنە ەنگەن شاقتان باستاپ ەلدە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورلارىنىڭ ينستيتۋتى پايدا بولدى. بىردەن ايتايىق, الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورلارىن ەڭبەك قۇقىعىن قورعايتىن ەڭبەك ينسپەكتورلارىمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورلارىنىڭ قۇزىرەتىنە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ كىرەدى. ءبىزدىڭ قاۋزاپ وتىرعان تاقىرىپ – وسى ينسپەكتورلاردىڭ جۇمىس بارىسى. جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرى مەن ءۇش ءىرى قالادا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورلارى 2 344 تەكسەرۋ جۇرگىزگەن. ونىڭ 582-ءسى پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ اياسىندا بولسا, 572-ءسى جوسپاردان تىس, 1 190-ى پروكۋراتۋرانىڭ تالابىمەن ىسكە اسىپتى. تەكسەرۋ ناتيجەلەرىندە انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى 826 ۇيعارىم بەرىلگەن.
اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندارعا سوماسى 199 ملن تەڭگە شاماسىندا, ۇزىن-سانى 798 ايىپپۇل سالىنعان. اكىمدىكتەر, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بولىمدەرى مەن باسقارمالارى, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ورتالىقتارى, وڭالتۋ ورتالىقتارى, اۋرۋحانالار, ساناتوريلەر, بالاباقشالار, مەكتەپتەر, كوللەدجدەر, ليتسەيلەر, دۇكەندەر, ساۋدا ۇيلەرى, مادەنيەت ۇيلەرى, بانكتەر, كافەلەر, مەيرامحانالار, قوناق ۇيلەر, پوليتسيا پۋنكتتەرى, باسقا دا ۇيىمداردا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇرگىزىلگەن. وسىنىڭ بارلىعى قاعاز جۇزىندە قالاتىن نەمەسە جەڭىل-جەلپى قارايتىن ءىس-شارالار ەمەس, مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا جايلى ورتا قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن ناقتى مىندەتتەر.
مىسالى, حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اباي وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى مۇگەدەكتىگى بار تۇرعىننىڭ ءوتىنىشىن نەگىزگە الىپ, «مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ بولماۋى» فاكتىسى بويىنشا ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىن جوسپاردان تىس تەكسەرگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە, كاسىپكەرلىك نىساننىڭ قوجايىنى ايىپپۇل تۇرىندە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان, انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى نۇسقاما بەرىلگەن. كاسىپكەر كەمشىلىكتى نۇسقامادا بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن كەشىكتىرمەي رەتتەۋگە ءتيىس.
استانا قالاسى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورى بولات تورەحانوۆ الەۋمەتتىك كودەكستەگى كەيىنگى وزگەرىستەر مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا قولايلى جاعداي جاساۋعا, الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورلارىنىڭ قۇزىرەتتىلىگىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتكەنىن ايتادى.
– الەۋمەتتىك كودەكس بىلتىر قابىلداندى. دەگەنمەن ءبىز حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى باقىلاۋ جۇمىستارىن وعان دەيىن دە ۇيلەستىرىپ كەلدىك. وسى باعىتتا 2016 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيمىز. بىراق ول كەزدە «مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭدى باسشىلىققا الاتىنبىز. الەۋمەتتىك كودەكس قابىلدانعان سوڭ زاڭ كۇشىن جويدى. قۇزىرەتتىلىگىمىز كەڭەيدى. الايدا كەز كەلگەن مەكەمەگە باس سۇعىپ, مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا قانداي جاعداي جاساعانىن ورىنسىز تەكسەرە المايمىز. الدىمەن تەكسەرۋ اكتىن پروكۋراتۋرادا تىركەۋىمىز قاجەت. پروكۋراتۋرا ءبىزدىڭ تەكسەرىستىڭ زاڭدىلىعىن قاراپ, قۇجاتتى تىركەپ بەرەدى. ەگەر تەكسەرۋ تۋرالى قۇجاتسىز, ءوز ەركىمىزبەن باقىلاۋ جۇرگىزسەك, ءبىزدىڭ ءىس-ارەكەتىمىز زاڭعا قايشى بولادى, – دەيدى ب. تورەحانوۆ.
ەلورداداعى «ەۋرازيا», «حان شاتىر», «MEGA Silk Way» سىندى ءىرى ساۋدا ورىندارىندا دا كاسىپ يەلەرى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇل ايىپپۇلدار كاسىپ يەلەرىنىڭ ساناتىنا قاراي سالىنادى. شاعىن كاسىپكەرلىك نىساندارىنا – 120 اەك, ورتا كاسىپكەرلەرگە – 200 اەك, ءىرى كاسىپكەرلىك ۇيىمدارعا – 400 اەك-كە دەيىن اكىمشىلىك ايىپپۇل كوزدەلگەن. الەۋمەتتىك ينسپەكتورلار ايىپپۇل سالىندى, ءىس ءبىتتى دەمەيدى. نۇسقاماعا سايكەس قاتە-كەمشىلىكتىڭ ورنى تولعانىن تاعى ءبىر مارتە تەكسەرەدى, ناقتىلايدى. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورلارى پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ جۇمىستارىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بەكىتكەن تىزىممەن جۇرگىزەدى. مۇنىڭ ءوزىن الدىن الا پروكۋراتۋرا ارقىلى تىركەۋ قاجەت. زاڭدىلىعى سولاي.
الەۋمەتتىك يسپەكتورلاردىڭ ايتۋىنشا, قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە دە انىقتالىپ جاتادى. ەمحانا, مەكتەپتەرگە دە ايىپپۇل سالىنادى. مىسالى, جۋىردا مۇگەدەكتىگى بار اجار ەسىمدى استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ەڭبەك ينسپەكتورلارىنا ارىزدانعان. سول شاعىم نەگىزىندە الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورلارى ەسىل اۋداندىق پوليتسيا باسقارماسىنا تەكسەرىس جۇرگىزگەن. مۇگەدەكتىگى بار قالا تۇرعىنىنىڭ قۇقىعىن قورعاعان. وقيعا بىلاي بولىپتى, مۇگەدەكتىگى بار قالا تۇرعىنى اۋداندىق پوليتسيا باسقارماسىنا شاقىرتۋمەن اربامەن كەلگەن. الايدا باسقارمادا ليفت ىستەمەگەن سوڭ ونى قىزمەتكەرلەر وزدەرى ءۇشىنشى قاباتقا كوتەرىپ شىعارىپتى. الەۋمەتتىك ينسپەكتورلار ەسىل اۋداندىق پوليتسيا باسقارماسىنا بارىپ, جاعدايدى قاراپ, بۇزۋشىلىقتى انىقتاپ, ايىپپۇل سالعان.
الەۋمەتتىك ينسپەكتورلار استانا قالاسىنداعى «ارابي» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ تۇرعىنى ورىنكۇل وتەنوۆانىڭ ارىزى نەگىزىندە تەكسەرىس جۇرگىزىپ, قۇقىعىن قورعاعان. ول پودەزدە پاندۋس جوعىن ايتىپ ارىزدانىپتى. امالى تاۋسىلعان پاتەر تۇرعىنى ارباداعى مۇگەدەكتىگى بار بالاسىن باسپالداقپەن كوتەرىپ, ۇيگە كىرگىزىپ جۇرگەن. وندا دا پودەزد ماڭىندا ءبىراز دامىلداپ, وتكەن-كەتكەن ەر-ازاماتتاردان اربانى دەمەپ جىبەرۋدى سۇرايدى ەكەن. بۇل ماسەلە جونىندە دە زاڭدىق تۇرعىدا شەشىم قابىلدانعان.
– 2016 جىلدان باستاپ تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرەردە سايكەستىك تۋرالى دەكلاراتسيا تاپسىرىلاتىن بولدى. ياعني جاڭا تۇرعىن ۇيلەر, نىساندار سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەندە سايكەستىك دەكلاراتسياسىنا قول قويىلادى. وعان اكىمدىكتىڭ مامانى دا قول قويادى. قول قويماس بۇرىن سول نىساندا مۇگەدەكتىگى بار ادامعا قولجەتىمدىلىك جاعى قاراستىرىلعانىن راستايدى. قۇجاتتا مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ پاتەرگە ەركىن كىرىپ-شىعۋىنا قاتىستى بىرنەشە تالاپ بار. سول تالاپتار ورىندالعان بولسا, اكىمدىك قىزمەتكەرى پاتەر پايدالانۋعا بەرىلسىن دەپ قول قويادى. وكىنىشكە قاراي, زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 9 جىلعا جۋىقتاسا دا, ءالى كەمشىلىكتەر انىقتالىپ جاتىر. استانا قالاسىندا مۇنداي كەمشىلىكتەر وزگە قالالاردان از, دەگەنمەن دە بار. قازىر مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا جايلى, كەدەرگىسىز ورتا قالىپتاستىرۋعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. اكىمدىكتەردە جۇمىس توبى بار. ولار دا نىسانداردى جوسپارلى باقىلايدى. پارتيالىق باقىلاۋلار دا جۇرگىزىلەدى. ال ءبىز باقىلاۋشى ورگان بولىپ ەسەپتەلگەن سوڭ, تالاپ ەتەمىز, نۇسقاما بەرىپ, جاۋاپقا تارتا الامىز. بىراق نەگىزسىز, زاڭسىز ەشكىمگە تيىسە المايمىز, – دەيدى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورى بولات تورەحانوۆ.
اقمولا وبلىسىنىڭ مۇگەدەكتىگى بار تۇرعىنى تالعات ءۋايسوۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدارعا بارىنشا جايلى جاعداي جاسالىپ كەلەدى.
«مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ نىساندارعا كىرۋگە قولجەتىمدىلىگى ماسەلەسى جىلدان جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. نىسان يەلەرى مەن كاسىپكەرلەردىڭ ءوزىن مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ الدىندا جاۋاپتى سەزىنىپ, ماسەلەگە بەي-جاي قاراماۋى – قۇپتارلىق ءىس. بۇرىننان جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان نىساندار دا بىرتە-بىرتە تۇتىنۋشىلارعا باعدارلانىپ كەلەدى. بيىل كوكشەتاۋدىڭ ورتالىق بازارىندا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. بۇرىن وسى بازاردا مۇگەدەكتىگى بار جانداردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا كەدەرگىلەر بولسا, قازىر ءبىز بازارعا, بازاردىڭ ىشىندەگى ەكىنشى, ءۇشىنشى قاباتقا ەش كەدەرگىسىز كىرە الامىز. وبلىستاعى وزگە دە مەكەمەلەر, الەۋمەتتىك ورىندار وسى قارقىنمەن مۇگەدەكتىگى بار جاندارعا بەيىمدەلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەيدى ت.ۋايسوۆ.
حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اقمولا وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى اسەمگۇل اۋباكىروۆا:
– الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورى لاۋازىمى بىلتىر ەندى. بۇگىندە اقمولا وبلىسىندا 4 مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورى جۇمىس ىستەيدى. ولار وبلىستاعى 17 اۋدان, 3 قالانى قامتيدى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنىڭ 83, 84 باپتارىنا سايكەس مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمى نىساندارىنا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتپەۋ, ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمىن كورسەتپەۋ, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ جەكە وڭالتۋ باعدارلاماسىن ورىنداماۋعا قاتىستى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. جالپى, جىل باسىنان بەرى وڭىردە 67 تەكسەرىس جۇرگىزدىك. ونىڭ ىشىندە پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ – 39, جوسپاردان تىس باقىلاۋ – 28, پروكۋراتۋرا تالابىمەن 2 تەكسەرىس جۇرگىزىلدى. مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىعىن بۇزعان 36 مەكەمە مەن كاسىپكەرلەرگە نۇسقامالار بەرىلدى, 6 643,9 مىڭ تەڭگە سوماسىنا 12 ايىپپۇل سالىندى, – دەيدى.
قازىر اقمولا وبلىسىندا 4 مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسپەكتورى جۇمىس ىستەسە, استانا قالاسىندا 3 ينسپەكتور بار. بۇل ءبىر عانا وبلىس, قالاداعى جاعداي ەمەس, بۇكىل وڭىردەگى احۋال وسىنداي. الەۋمەتتىك ينسپەكتورلارعا ءوتىنىش, شاعىم كوپ تۇسسە, ءۇش-ءتورت ادامنىڭ بارلىق شاقىرتۋعا, تەكسەرۋگە ۇلگەرۋى ەكىتالاي. دەمەك, ءالى دە بولسا ادام كۇشى, ياعني الەۋمەتتىك ينسپەكتورلار قاجەت. سونداي-اق الەۋمەتتىك ينسپەكتورلاردىڭ قۇزىرەتى تاعى دا كەڭەيسە, جۇمىس ءبىرشاما شيرايتىنعا ۇقسايدى. مۇگەدەكتىگى بار جاندارعا ارنالعان بەلگىلەردى وڭدى-سولدى ورناتۋعا بولمايدى. مىسالى پاندۋستاردىڭ بويلىق ەڭسەسى – 5 گرادۋس بولۋى قاجەت دەگەن تالاپ بار. كەيبىر جاعدايلاردا ول – 8 گرادۋسقا دەيىن بارادى. بۇل دەگەنىڭىز, ەگەر پاندۋستىڭ بيىكتىگى 1 مەتر بولسا, ۇزىندىعى 12 مەترگە شامالانۋى كەرەك دەگەن ءسوز. وكىنىشكە قاراي, ءدال وسى تالاپتى الەۋمەتتىك نىسان يەلەرىنىڭ كوبى ساقتاي بەرمەيدى. ءبىر پاندۋستى ورناتۋدىڭ بۇدان باسقا دا بەكىتىلگەن ستاندارتتارى كوپ. تالاپتىڭ ءبىرى ساقتالىپ, ەكىنشىسى ساقتالماسا بولمايدى. مۇنىڭ ءوزى مۇگەدەكتىگى بار ادامنىڭ نىسانعا كىرۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى.
باعدارشامداعى دىبىستىق دابىل بەرۋ قۇرىلعىلارى كوبىنە قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرىندە قامتىلعان. ءبىراز قالادا مۇنداي قۇرىلعىلار اتىمەن جوق. حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن نىسانداردىڭ بارلىعىندا دەرلىك ەستۋ, كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان تۇلعالاردىڭ كىرىپ-شىعۋىنا جاعداي جاسالماعان. ايتا بەرسەك, كەمشىلىك تاۋسىلمايدى. ال ولاردى رەتتەۋدە مەملەكەت, ازاماتتىق قوعام مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر كۇش بىرىكتىرۋى قاجەت. بۇعان ۇيىمداسىپ ءىس تىندىرۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن وڭىرلەر مىسال. قاتە-كەمشىلىكتەردىڭ ءاربىرىن وسىلاي جەكە-جەكە رەتتەمەسە, قانداي دا ءبىر ۇيىم, كاسىپكەرلىك نىسانداردىڭ باسشىلارى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك سالماعىن سەزىنىپ, مۇگەدەكتىگى بار جاندارعا جاعداي جاساۋعا وزدىگىنەن ىنتالى بولاتىن كۇن ازىرگە الىس سەكىلدى.
