كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
ارينە, مۇنداي تاعدىرشەشتى ماسەلەنىڭ بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعانىڭ بۇيرىعىمەن ەمەس, جالپى حالىق بولىپ داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشىمىن تابۋى – دەموكراتيالىق مەملەكەتكە ءتان ءۇردىس. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءبىز رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ارقىلى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتىپ, كوپتەپ-كولەمدەپ تاڭداۋىمىزدى جاسادىق. جالپى, ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلە باستاعان كەيىنگى جىلدارى كوزى اشىق جۇرتشىلىق بولاشاقتا بۇدان دا اۋىر قيىنشىلىققا تاپ بولماس ءۇشىن اتوم ەلەكتر ستانساسى سەكىلدى جاڭا تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەيتىن نىساننىڭ كەرەك ەكەنىن تۇسىنگەنىنە ءشۇبا جوق. دەگەنمەن كەشەگى رەفەرەندۋمدا قويىلعان ء«سىز قازاقستاندا اەس سالۋعا كەلىسەسىز بە؟» دەگەن سۇراق – ماسەلەنىڭ ءبىرىنشى ساتىسى عانا. ەندىگى سۇراق: ونى كىم سالادى؟
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اەس – ستراتەگيالىق نىسان. ول كەرەك كەزىندە جۇرگىزىپ, قالاعان ۋاقىتىڭدا ءوشىرىپ, توقتاتىپ قوياتىن كولىك ەمەس. ىسكە قوسىلعان ساتتەن باستاپ اپتاسىنا 7 كۇن, تاۋلىگىنە 24 ساعات ۋراننان جاسالعان وتىننىڭ كومەگىمەن جۇمىس ىستەپ تۇراتىن يادرولىق رەاكتور. ول جەردە نىساننىڭ جۇمىسىن ءجىتى قاداعالاپ وتىراتىن بىلىكتى ماماندار قاجەت. ال بىزدە ونداي ماماندار بار ما؟ قۇداي بەتىن ءارى قىلسىن, چەرنوبىل مەن فۋكۋسيمانىڭ كەبىن كيمەۋىمىزگە كىم كەپىل؟ ەگەر اەس-ءتى بەلگىلى ءبىر مەملەكەت سالىپ بەرەتىن بولسا, ەرتەڭ الدا-جالدا ەل باسىنا كۇن تۋسا, سول يادرولىق رەاكتوردى وزىمىزگە قارسى قارۋ رەتىندە قولدانباي ما؟ جالپى, مۇنداي ستراتەگيالىق نىساندى وزگەنىڭ قولىنا بەرۋ قانشالىقتى اقىلعا سىيادى؟ جۇرتشىلىق تاراپىنان وسى سىندى سۇراقتار ءجيى قويىلىپ, كوپ تالقىلانعانى جاسىرىن ەمەس. كەشەگى رەفەرەندۋمدا حالىقتىڭ كوبى اەس سالۋعا كەلىسەتىنىن ءبىلدىرىپ داۋىس بەرگەنىمەن, اركىمنىڭ كوكەيىندە ءبىر كۇماننىڭ تۇرعانى اقيقات.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 6 قازاندا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرگەننەن كەيىن جۋرناليستەردىڭ «اەس قۇرىلىسىن قاي ەل جۇرگىزەدى؟» دەگەن سۇراعىنا «مەنىڭ پىكىرىمشە, ەلىمىزدە ەڭ وزىق تەحنولوگيالارى بار الەمدىك كومپانيالاردان قۇرالعان حالىقارالىق كونسورتسيۋم جۇمىس ىستەۋى قاجەت», دەپ وسى ماسەلەگە نۇكتە قويعانداي بولدى. ياعني اەس قۇرىلىسىن ءبىر ەل ەمەس, بىرنەشە ەلدىڭ وزىق كومپانيالارى بىرىگىپ سالۋى مۇمكىن. ال بۇل قالاي جۇزەگە اسادى جانە جاۋاپتى ءىستى حالىقارالىق كونسورتسيۋمعا سەنىپ تاپسىرۋدىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بار؟
«اتامەكەن» ۇكپ باسقارۋشى ديرەكتورى ءارى ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى جاقىپ حايرۋشەۆتىڭ ايتۋىنشا, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدا حالىقارالىق كونسورتسيۋمعا جۇگىنۋ ءتۇرلى ەلدەردىڭ تاجىريبەلى ماماندارىنىڭ باس قوسۋى ارقىلى الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, جوبانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى.
«قارجىلىق جانە تەحنيكالىق تاۋەكەلدەردىڭ جوبا قۇرىلىسىنا قاتىسۋشىلار اراسىندا تەڭدەي ءبولىنۋى ءار تاراپقا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتادى, سونداي-اق بىرلەسىپ قارجىلاندىرۋ وسىنداي ۇلكەن جوبانى ىسكە اسىرۋعا كوبىرەك ينۆەستيتسيا تارتۋعا ىقپال ەتەدى. بۇعان قوسا حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋى اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى جاڭا جەتىستىكتەرگە جول اشىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارى مەن ەكولوگيالىق نورمالاردىڭ ساقتالۋىنا سەپ بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە اتوم ەلەكتر ستانساسىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى», دەدى ول.
ج.حايرۋشەۆ اەس جانە وزگە دە ستراتەگيالىق نىسانداردى سالۋدا حالىقارالىق كونسورتسيۋمدارعا يەك ارتقان مىسالداردى باسقا دامىعان مەملەكەتتەر ومىرىنەن دە كورۋگە بولاتىنىن ايتتى. ماسەلەن, فينلياندياداعى «ولكيلۋوتو-3» اتوم ەلەكتر ستانساسىن فرانتسيانىڭ Areva جانە گەرمانيانىڭ Siemens كومانيالارىنان قۇرالعان كونسورتسيۋم سالعان. الەمدەگى ەڭ زاماناۋي رەاكتورلاردىڭ ءبىرى سانالاتىن بۇل جوبا قۇرىلىسىندا ءتۇرلى ەلدەردىڭ وزىق تەحنولوگيالارى مەن ساراپشىلىق تاجىريبەسى پايدالانىلعان.
«سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا ۇلىبريتانياداعى «حينكلي پوينت سي» اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن فرانتسيانىڭ EDF قىتايدىڭ CGN كورپوراتسياسىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزىپ جاتىر. جوبا بىرلەسىپ قارجىلاندىرىلىپ وتىرعاندىقتان, بىرنەشە مەملەكەتتىڭ رەسۋرستارى مەن تەحنولوگيالارىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ساراپشى.
ج.حايرۋشەۆ تۇركياداعى «اككۋيۋ» اەس قۇرىلىسىندا رەسەيدىڭ «روساتوم» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى نەگىزگى مەردىگەر سانالعانىمەن, جوبانى ىسكە اسىرۋعا تۇرىك كومپانيالارى دا تارتىلعانىن مىسالعا كەلتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە نەگىزىنەن مۇناي-گاز سالاسىندا وسىنداي حالىقارالىق كونسورتسيۋمدار قۇرىلىپ, ءساتتى جۇمىس ىستەپ جاتىر.
ال اباي اتىنداعى قازۇپۋ الەۋمەتتىك دامۋ جونىندەگى پرورەكتورى, ساراپشى ماقسات جاقاۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدى حالىقارالىق كونسورتسيۋمعا بەرۋ تۋرالى باستامانى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكى جىل بۇرىن دا كوتەرگەن.
«حالىقارالىق كونسورتسيۋم بەلگىلى ءبىر مەملەكەتكە تاۋەلدى ۇيىم ەمەس, ول – قازاقستاننىڭ تاپسىرماسىن ورىندايتىن بىرىككەن جوبا. وعان اەس سالىپ كورگەن, يادرولىق رەاكتورمەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى جوعارى بىرنەشە مەملەكەتتىڭ كومپانيالارى قاتىسادى. مەن ءوزىم تاجىريبەسى بار الدىڭعى قاتارلى ەلدەر رەتىندە فرانتسيا, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, قىتاي, اقش جانە رەسەيدى ايتا الامىن. كونسورتسيۋمعا وسى مەملەكەتتەردىڭ كومپانيالارى كىرەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. ولار جايىندا ماماندار دا كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەدى», دەيدى م.جاقاۋوۆ.
ول ستراتەگيالىق جوبا قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدەگى مۇنداي جان-جاقتىلىق پەن كوپۆەكتورلىق ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى ەكەنىن جەتكىزدى. ويتكەنى بۇل كونسورتسيۋم بىرىككەن ورتا بولعاندىقتان, ءار تاراپ اەس قۇرىلىسىندا بەلگىلەنگەن ءوز جاۋاپكەرشىلىكتەرىمەن شەكتەلەدى.
«ال كونسورتسيۋم قۇرىلعاننان كەيىن اەس-ءتى سالۋ جۇمىستارى قالاي بولىنەتىنى – ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە شەشىلەتىن ەكىنشى ماسەلە. ەڭ باستىسى, اەس قۇرىلىسىن بىرنەشە تاراپتىڭ بىرىگۋىمەن «اسارلاتىپ» جۇرگىزۋ قاۋىپسىزدىك, ەكولوگيالىق, تيىمدىلىك ماسەلەلەرىندە ەڭ دۇرىس شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى م.جاقاۋوۆ.
ساراپشى كونسورتسيۋم قۇرامىنا ەنەتىن كومپانيالار اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى حالىقارالىق ۇيىمداردان ليتسەنزيا العاننان كەيىن عانا ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە رۇقسات بەرىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى سالاداعى ەڭ ءىرى حالىقارالىق ۇيىم – ماگاتە.
«بۇل ۇيىم دا ەلىمىزدەگى اەس قۇرىلىسىن باقىلاۋىندا ۇستايدى, سونداي-اق قۇرىلىستى سالاتىن كومپانيالارعا ءوز ليتسەنزياسىن بەرەتىنى – زاڭدىلىق. ءبىزدىڭ ەلىمىز ماگاتە-ءنىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان, مۇنداي ءىرى جوبا قاتاڭ قاداعالاۋ اياسىندا ىسكە اسادى. سوندىقتان ودان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق», دەدى ول.
كوپشىلىك تاراپىنان ءجيى قويىلاتىن سۇراقتىڭ ءبىرى – اەس-تە جۇمىس ىستەي الاتىن وتاندىق ماماندار بار ما؟ ءماجىلىس دەپۋتاتى سەرگەي پونومارەۆتىڭ ايتۋىنشا, الماتىداعى «قازاتومونەركاسىپ» كومپانياسىنا قاراستى وقۋ ورنى جىلىنا جوعارى بىلىكتى 400 مامان دايىنداپ بەرۋگە قاۋقارلى ەكەنىن جەتكىزگەن. دەپۋتات بيىل جازعى دەمالىس كەزىندە اتالعان كاسىپورىنعا ارنايى بارىپ, باسشىلىعىمەن جۇزدەسكەنىن ايتقان ەدى.
«الماتىدا 60 جىلدان بەرى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كوپ ادام بىلمەۋى دە مۇمكىن. ءبىر اي بۇرىن مەن سول جەرگە ارنايى بارىپ, جۇمىسىمەن تانىستىم. ونىڭ بارلىق قىزمەتى ماگاتە-ءنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىمەن جۇرگىزىلەدى. ينستيتۋتتىڭ اكادەميكتەر مەن پروفەسسورلاردان قۇرالعان باسشىلىعى ماعان بولاشاق اەس ءۇشىن جوعارى بىلىكتى 400 مامان دايارلاۋعا مۇمكىندىك بارىن جەتكىزدى. بۇل ماماندار وقۋ-جاتتىعۋعا ارنالعان ماكەتتە ەمەس, جۇمىس ىستەپ تۇرعان يادرولىق رەاكتورلاردا دايارلانادى. تەك جاتاقحانا ماسەلەسىن شەشىپ بەرۋدى سۇراپ وتىر. ينستيتۋت باسشىلىعىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اەس-كە مامان دايارلاۋعا الەۋەتىمىز تولىق جەتكىلىكتى. ءبىز وسىنى حالىققا جەتكىزۋىمىز كەرەك. بۇعان ۋران قورى جونىنەن الەمدە الدىڭعى قاتاردا ەكەنىمىزدى قوسىپ قويىڭىز. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە يادرولىق وتىن وندىرەتىن ءۇلبى زاۋىتى جۇمىس ىستەپ, ونىمدەرىن شىعارىپ جاتىر», دەدى دەپۋتات.
ءيا, كەشەگى وتكەن رەفەرەندۋم – بىرنەشە جىلعا سوزىلاتىن كۇردەلى جوبانىڭ باستاماسى عانا. اڭگىمەمىزدىڭ شىمىلدىعىن «تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق» دەگەن ماقالمەن اشىپ ەدىك. سونىمەن ءبىر توي ءوتتى. بىراق مامانداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق سالساق, الدىمىزدا ءالى توي دا, قىزىق تا كوپ. ەڭ باستىسى, اەس امان-ەسەن ەل يگىلىگىنە بەرىلسىن دەپ تىلەيىك.
