تۇگىسكەن كوسەمى رەكونسترۋكتسياسى وڭتۇستىك تۇگىسكەن ەسكەرتكىشىنە حح عاسىر ورتاسىندا حورەزم ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسى جۇرگىزگەن قازبا ناتيجەسىندە تابىلعان التىن قىلىشتى ساق كوسەمىنىڭ مۇردەسى نەگىزىندە جاسالىپ وتىر. رەسەي مەملەكەتى مۋزەيىندەگى ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى وڭتۇستىك تۇگىسكەننەن تابىلعان ماتەريالدار بويىنشا جۇرت نازارىنا ۇسىنىلعان قۇندى مۇرانى جاڭعىرتقان – «قازاق ماتەريالدىق مادەنيەت عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتى» جشس.
«اۋەلى ارحەولوگيالىق ماتەريالدى مۇقيات زەرتتەدىك. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى V-VII عاسىرلارداعى تاريحي-تەحنولوگيالىق ەرەكشەلىكتەردى نەگىزگە الدىق. كوسەم كيگەن قىزىل ءتۇس ارال ايماعىنداعى ەرتە زامان ساقتارى اراسىندا كۇش پەن بيلىكتى بىلدىرگەن. ونىڭ بويىنداعى ءار بۇيىم ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى سانالاتىن ماماندار قولىنان ءوتتى. كوسەمنىڭ التىن قىلىشىنداعى ءاربىر جاپسىرما ونىڭ قوعامداعى ورنىن ايعاقتاپ تۇر», – دەيدى ينستيتۋت وكىلى رينات كۋتدۋسوۆ.
ەرتە ءداۋىر دەرەگىن تاپقان حورەزم ەكسپەديتسياسى جارتى عاسىرعا جۋىق سىر بويىنداعى كومبەلەردى اشىپ, زەرتتەگەن. مۋزەي مۇرالارىن بايىتقان كونە تاريح تابارىكتەرى – تۇگىسكەن كوسەمى مەن جەتىاسار اقسۇيەك ايەلى دە وسى ەكسپەديتسيا ولجاسى. ارحەولوگ ءازىلحان تاجەكەەۆ بەلگىلى ەتنوگراف قاليوللا احمەتجانمەن بىرلەسە وتىرىپ اقسۇيەك ايەل بەينەسىن قالىپقا كەلتىرۋدە انتروپولوگيالىق ماتەريالدار مەن حورەزم ەكسپەديتسياسىنىڭ سوڭعى جەتەكشىسى ل.لەۆينانىڭ قاتىسۋىمەن جاسالعان ەجەلگى كيىم ۇلگىلەرى, سىزبالارى نەگىزگە الىنعانىن ايتتى.
«جەتىاسار مادەنيەتى سىردىڭ تومەنگى اعىسىنداعى ەرەكشە ارحەولوگيالىق كەشەن. باس كيىمنەن باستاپ ەتىگىنە دەيىن قازبا بارىسىندا تابىلعان جادىگەرلەر نەگىزىندە جاسالعان اقسۇيەك ايەل رەكونسترۋكتسياسى سول مادەنيەت مۇراسى. القالار, قاپسىرمالار, اينا مەن سومكەدەگى زاتتار جەتىاساردا ۇلكەن مادەنيەت بولعانىن كورسەتىپ وتىر. ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى ءىى-ءىV عاسىرلار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن ايەلدىڭ جاسى شامامەن 27-30 جاستا بولعان. وسى ايماقتى جەتە زەرتتەگەن حورەزم ەكسپەديتسياسى وكىلدەرى جەتىاسار ورتا ازيا ارحەولوگياسىنداعى ۇلكەن تابىس ەكەندىگىن ايتادى. ەلۋگە جۋىق قالانىڭ ءبىر اۋماقتا شوعىرلانۋى, ءار قالانىڭ توڭىرەگىندە 600–1000-عا جۋىق وبانىڭ ورىن تەبۋى بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن قۇبىلىس. قازىر قوردا شامامەن 650-گە جۋىق ادامنىڭ انتروپولوگيالىق دەرەكتەرى بار. ولارعا جاسالعان زەرتتەۋ سول كەزەڭ ادامدارىنىڭ ورتا جاسى 25–40 جاس ەكەنىن كورسەتىپ وتىر», – دەيدى عالىم.
قازىرگى دامىعان ارحەولوگيا عىلىمى ادام قاڭقاسىنا گەنەتيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ونىڭ قانداي اۋرۋمەن اۋىرعانىن, ديەتالىق ساراپتاما ارقىلى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا نەمەن قورەكتەنگەنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ بۇل اۋماققا قاي ماڭنان كوشىپ كەلگەنى دە انىقتالىپ وتىر. مىسالى, ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى ءىى-ءىV عاسىرلاردا بۇل ماڭدا عۇندار ىقپالى باسىم بولعان. سول كەزەڭدە بۇل اۋماققا باتىس موڭعوليا, ءسىبىر مەن حورەزم جەرىنەن كەلىپ قونىس تەپكەندەر كوبەيىپتى. ءبىر تاڭعالارلىعى, جەتىاسار ايەلدەرىنىڭ كوبىنىڭ باسىن جاستايىنان شۇبەرەكپەن وراپ, قولدان سوپاقشا فورماعا كەلتىرىپ وتىرعاندىعى. مۇنىڭ نە سەبەپتى جاسالعانى عىلىم ءۇشىن جۇمباق.
بىلتىر مۋزەيگە ساق جاۋىنگەرى مەن سىعاناق حانشايىمىنىڭ رەكونسترۋكتسياسى قويىلعان بولاتىن. سۇيەگىنىڭ جانىنان ۇزىن سەمسەر, بەلدىك پەن ساقتارعا ءتان ويۋى بار كيىم, قانجار سىنىعى, پارفياندىق جازۋ تۇسكەن قىش قۇمىرا, اڭ ءستيلى نەگىزىندە جاسالعان 2 388 التىن جاپسىرما, التىن جالاتىلعان 7 جەبە ۇشى شىققان ساق جاۋىنگەرى 2005 جىلى شىرىك-رابات قالاشىعىنا ارحەولوگ جولداسبەك قۇرمانقۇلوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيا كەزىندە تابىلعان قۇندى ولجا.
ال التىن وردا كەزەڭىندەگى سىعاناق حانشايىمى ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاشىققا ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ مەن وزبەكستانداعى ورتالىق ازيا حالىقارالىق ينستيتۋتى بىرلەسە جۇرگىزگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە شىققان.
وسى باعىتتا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ قولداۋى ارقاسىندا رەسەي مۋزەيلەرىندەگى مالىمەتتەر نەگىزىندە بيىل جاسالعان سىرداريا ساقتارىنىڭ تاريحي مۇراسى بولىپ سانالاتىن تۇگىسكەن كوسەمى جانە الەمدىك تاريحتا وزىندىك ورنى بار جەتىاسار مادەنيەتىنەن قۇندى دەرەك بەرەتىن جەتىاسار اقسۇيەك ايەلىنىڭ رەكونسترۋكتسيالارى مۋزەيدەگى جادىگەرلەر قاتارىن بايىتىپ وتىر.
ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى استانا فيليالىنىڭ ديرەكتورى, PhD ءازىلحان تاجەكەەۆ سوڭعى جىلدارى حورەزم ەكسپەديتسياسى مۇرالارىنا تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەنىن ايتادى. وسىدان 6 جىل بۇرىن وسى مۋزەيگە ەكسپەديتسيانىڭ 25 تومدىق ماتەريالى وتكىزىلىپ, 2 كىتاپ جارىق كوردى. بۇگىنگى رەكونسترۋكتسيالار دا سول باعىتتاعى جۇمىستار ناتيجەسى.
عالىمدار الداعى ۋاقىتتا رەسەي ارحيۆتەرى مەن مۋزەيلەرىنە جاس عالىمداردى تاعىلىمداماعا جىبەرىپ, ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىندا ونداعى مۇرالاردىڭ كورمەسىن وتكىزىپ, ولاردى ۇزاق ۋاقىتقا وزىمىزدە ساقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتارالىق كەلىسىم جاسالۋى كەرەكتىگىن ايتادى.
قىزىلوردا
