يسلام بانكى جانە نارىق تالقىسى

ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, يسلامدىق قارجىلاندىرۋ يندۋسترياسىن دامىتۋدا وڭىرلىك كوشباسشى اتانۋعا مۇمكىندىگىمىز جەتىپ تۇر. ەلىمىز «Global Islamic Finance Report 2023» رەيتينگىندە 22-ورىن العان. يسلامدىق قارجى­لاندىرۋدى دامىتۋ كورسەتكىشى سانالاتىن «ICD-Refinitiv 2021»-دەگى ءبىزدىڭ جالپى ۇپايىمىز 17,55 بولىپتى. ءسويتىپ, دۇنيەجۇزىلىك ورتاشا كورسەتكىشتەن (11,01 ۇپاي) اسىپ ءتۇسىپ وتىرمىز.

ەلدەگى يسلامدىق قار­­­­جى­لان­دىرۋ احۋالىنا قاتىس­تى مىناداي تۇجىرىم جاساۋ­عا بولادى دەيدى ماماندار: كۇش­تى تۇسىمىز – ۇكىمەت ۇسىنىپ وتىر­عان قولايلى قۇقىقتىق ورتا, دامىپ كەلە جاتقان ەكونومي­كا, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جوسپارى مەن مۇسىلمان تۇر­عىن­داردىڭ ايتارلىقتاي سانى. كەمشىن تۇسى – يسلامدىق قارجى­لاندىرۋ ۇستا­نىمدارىنىڭ ەكونو­ميكالىق قۇندىلىعىنان حاباردار بولۋدىڭ تومەن دەڭگەيى. ونىڭ ىشىندە سالىق پروتسەدۋراسى دا, داۋلاردى شەشۋ دە, اقپاراتتى ىزدەۋ دە بار.

«بولشەك سەكتوردان قاتىسقان رەس­پوندەنتتەردىڭ 85 پايىزى, كومپانيا-رەس­پوندەنتتەردىڭ 84 پايىزى يسلام قارجىلىق ونىمدەرىن ەشقاشان پاي­دالانىپ كورمەگەن. دەمەك بۇل سەگمەنتتىڭ الەۋەتى ءالى يگەرىلمەي جاتىر دەگەن ءسوز. ەگەر يسلامدىق قارجى ونىمدەرى قولجەتىمدى بولسا وندا ولاردى مۇسىلمانداردىڭ ءوزى-اق پايدالانار ەدى (ەشقانداي ماركەتينگتىك شارالاردى قولدانباي-اق). سونىمەن قاتار يسلام قارجىلىق مەكەمەلەرى تەك مۇسىلمان ءدىنىن ۇستاناتىندارمەن شەكتەلمەي, بارلىق ادامعا قولجەتىمدى بولىپ, ءوزىن ينكليۋزيۆتى قارجىلىق شەشىمدەردى ۇسىنۋشى رەتىندە كورسەتۋى قاجەت. جارنامانىڭ جەتكىلىكسىز بولۋى دا قىزمەتتەر مەن ونىمدەر تۋرالى حاباردار بولۋ مۇمكىندىگىن تومەندەتەدى», دەلىنەدى زەرتتەۋدە.

• قازاقستانداعى يسلام دەپوزيتىنىڭ كولەمى 6,3 ملرد دوللارعا جۋىقتايدى.
• يسلامدىق ءبولىپ-تولەۋ اينالىمى – 516 ملن دوللار;
• يسلامدىق اۆتوقارجىلاندىرۋ – 2,4 ملرد دوللار;
• يسلامدىق يپوتەكا – 4,5 ملرد دوللار;
• يسلامدىق ساقتاندىرۋ (تاكافۋل) – 150 ملن دوللار;
• يسلامدىق قۇندى قاعازدار – 103 ملن دوللار.

«يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ الە­ۋەت­تى نارىق اينالىمى – 6 ملن 800 ملرد تەڭگە. بۇل الەۋەتپەن اتالعان سەگمەنت ەكو­نوميكانى ارتاراپ­تان­­دىرۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا الادى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان يسلام قار­جى ينستيتۋتتارىنىڭ دەرەگىنشە, كورپوراتيۆتى سەگمەنتتىڭ سۇرانىسى 760 ملرد تەڭگەدەن اسادى. بىراق ءتيىستى دەڭگەيدەگى قارجىلان­­دى­رۋ­دىڭ جوقتىعىنان سۇرانىس قانا­عات­تاندىرىلماي وتىر. ەلدەگى ەڭ كوپ تارالعان قارجى قۇرالدارى ۇشەۋ – مۋراباحا, مۋدارابا, يدجارا. قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى – ساۋدا, قۇرىلىس, ترانسپورت جانە لوگيس­تيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاۋ-كەن ونەركاسىبى سالالارى. يسلامدىق قارجى­لاندىرۋ ەكونوميكالىق ءارى قارجى­لىق مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋ ارقىلى قا­زاقستان لاندشافتىن وزگەرتۋگە قابى­­لەتتى», دەپ جازادى ماماندار.

سولاي دەي كەلە, يسلامدىق قارجى­­­لان­دىرۋ بەلسەندى جۇرگىزىلسە قانداي اسەرى بولارىن ايتا كەتەدى. بىرىنشىدەن, مەملەكەت كىرىسى ارتار ەدى. ءداستۇرلى قارجىلاندىرۋدى قولاي كورمەيتىن مۇسىلماندار يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ارقاسىندا بيزنەسىن كەڭەيتەدى, مەملەكەت كوپ سالىق الا باستايدى. سالىق بازاسىنىڭ كەڭەيۋى مەملەكەت كىرىسىن كوبەيتەدى.

ەكىنشىدەن, تۇتىنۋشىلىق شىعىن وسەدى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا قول­جە­تىمدىلىك بولسا ادامداردا تولەم قابى­لەتى جوعارىلايدى. اسىرەسە ءدال قازىر بانك قىزمەتىن تۇتىنبايتىن ادامداردا. تۇتىنۋشىلىق شىعىننىڭ كوبەيۋى كومپانيالار تابىسىن ەسەلەپ, قازىناعا تۇسەر سالىقتى مولايتادى.

ۇشىنشىدەن, ينۆەستيتسيا ارتادى. شاريعات تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن يسلامدىق قارجىلىق ونىمدەرگە قول­جە­تىمدىلىك ەكونوميكاعا تۇسەتىن ينۆەس­­­تي­تسيانى ۇلعايتادى. بۇعان دەيىن ءداس­تۇرلى ينۆەستيتسياعا بوي ۇرماي كەلگەن مۇسىلماندار ەندى ونداي جوباعا قاتىسا باستايدى. ناتيجەسىندە, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جەدەل جۇرەدى.

تورتىنشىدەن, الەۋمەتتىك كۇيزەلىس تومەندەپ, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك جويىلادى.

«يسلام بانكتەرىندەگى ەلەۋلى پروب­لەمانىڭ ءبىرى – شاريعات نورماسىنا سايكەس سالىمدارعا كەپىلدىك بەرۋ تەتىگىنىڭ جوقتىعى. بۇل كەمشىلىك تۇتى­­نۋ­­شىلاردىڭ سەنىمى مەن ولاردىڭ يسلام بانكتەرىنە اقشا تاپسىرۋعا دايىندىعىنا اسەر ەتەدى. ءداستۇرلى بانك سالىمشىلارى بولسا, بانك قىزمەتىن توقتاتقان جاعدايدا كەپىلدى وتەماقىسىن الادى. بۇل كەپىلدىك توقسان سايىنعى بانك جارنالارى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىن, كەپىلدىك بەرىلگەن وتەمدى تولەۋ ماقساتىندا پايدالانىلاتىن رەزەرۆتىك قور ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. يسلام بانكتەرىندە مۇنداي تەتىكتىڭ جوقتىعى باسەكەگە تولى كۇرەستە ولاردى ءتيىمسىز ەتىپ كورسەتەدى. تۇيتكىلدى شەشۋ ورايىندا قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى تاكافۋلا نەگىزىندە سالىمعا كەپىلدىك بەرۋ سحەماسىن ەنگىزۋگە ءتيىس. بۇل رەتتە نورماتيۆتىك قولداۋ, بالكىم جاڭا زاڭناما قاجەت بولار», دەيدى احقو ساراپشىلارى.

ەلدەگى يسلام بانكتەرىنىڭ ادىمىن اشتىرماي تۇرعان تاعى ءبىر جاعداي – وتىمدىلىكتى باسقارۋدىڭ سەنىمدى جۇيەسىنىڭ جوقتىعى.

«يسلامدىق قارجىلاندىرۋدا وتىم­­دىلىكتى باسقارۋ ماڭىزدى, بىراق كۇردەلى مىندەت سانالادى, ويتكەنى پايىزعا نەگىز­دەلگەن قۇرالدارعا تىيىم سالىنعان. يسلام ۇستانىمدارىنا (ماسەلەن, تاۆاررۋك) نەگىزدەلگەن بانكارالىق نەسيە بەرۋ نا­رى­عىن دامىتۋ بۇل پروب­لەمانى شەشە الادى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى يسلام بانكتەرى دامىعان قارجىلىق-تەحنولوگيالىق شەشىمدەرمەن اسا قاتتى ينتەگراتسيالانباي وتىر, ءسويتىپ ءداستۇرلى بانكتەر قولجەتىمدى ءارى قولايلى قىزمەت كورسەتۋ تۇرعىسىنان ولاردىڭ (يسلام بانكتەرىنىڭ – رەد.) مۇمكىندىگىن شەكتەپ وتىر. ءموبيلدى بانكينگ پەن ينتەراكتيۆتى كەلىسىمدەر سياقتى قارجىلىق-تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالار بۇكىل الەمدەگى بانك سەكتورىنا ترانسفورماتسيا جاساپ جاتىر. يسلام بانكتەرى نە وزدەرىنىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋى كەرەك, نە يسلامدىق بانكينگ كليەنتتەرىنىڭ بىرەگەي قاجەتتىلىگىن قا­ناعات­تاندىراتىن ارنايى شەشىمدەردى ازىرلەۋ ماقساتىندا قارجىلىق تەحنولوگيا كومپانيالارىمەن سەرىكتەس بولۋى كەرەك», دەيدى ساراپشىلار.

يسلام قارجىلىق قىزمەتتەرى كەڭە­سى­نىڭ باس حاتشىسى گيات شابسيگتىڭ ايتۋىنشا, الەمدە يسلامدىق قارجى­­لان­دىرۋعا دەگەن سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە ەلىمىز دە بار.

«بىزدە ەرەجە, ستاندارت بار, تيىسىنشە ولاردى ەنگىزۋ وڭاي. قازاقستان بۇل ستاندارتتاردى قابىلدايدى, ەنگىزەدى دەپ سەنەمىز. كەيىنگى بەس جىلدا يسلامدىق قارجىلاندىرۋ الەمدىك اۋقىمدا جىلىنا 14 پايىزعا ارتتى. مۇسىلمان ەمەس ەلدەر قاتارىندا ۇلىبريتانيا, قىتاي, گەرمانيا, جاپونيا بار. مۇسىلمان ەمەس ەلدەردىڭ وزىندە يسلامدىق بانكينگ تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى قابىلداۋدىڭ باستى ارتىقشىلىقتارى – نارىق تەرەڭدەي تۇسەدى, قۇرالدار كوبەيەدى, كليەنتتەردىڭ جاڭا سەگمەنتى اشىلادى, باسەكەگە قابىلەتتىلىك ارتادى», دەيدى.

احقو ورتالىق شاريعات كونسۋل­­­تاتيۆتى كەڭەسىنىڭ توراعاسى تان شري داتو دوكتور موحد داۋد باكار قازاقستاندىق ينستيتۋتتار مەن مالايزيا, يندونەزيا, پارسى شىعاناعى ەلدەرى اراسىندا وقىتۋ, زەرتتەۋ, اكادەميالىق ىنتىماقتاستىق جونىندە كەڭ اۋقىمدى قاتىناس ورناسا ەكەن دەگەن تىلەگىن ايتادى.

«قازاقستان ءوزىنىڭ جاس كادرلىق قۇرامىنىڭ ارتىقشىلىعىن, وقۋ, زەرتتەۋ, اكادەميالىق مەكەمەلەردىڭ قول­­جەتىمدىلىگىن يسلامدىق قارجى­­لان­­دىرۋ سالاسىنداعى جاڭا يدەيالاردى نىعايتۋ مەن قامتاماسىز ەتۋدى باسقا ەلدەردە ىسكە اسىرىلماعان تاسىلدەر كومەگىمەن جۇزەگە اسىرا الادى. ماسەلەن, يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا قاتىستى ادەبيەتتەردى كەڭەيتۋ, ولاردى قازاق, ورىس, قىرعىز, وزبەك تىلدەرىندە شىعارۋ باستاماسىن قولعا الۋعا مۇمكىندىك بار», دەيدى.