جۇمىسسىزدىق: سۇرانىس پەن ۇسىنىس مولشەرى

بۇگىندە جاستار جۇمىس­سىزدىعى – الەم ەلدەرىنىڭ بارىنە ورتاق پروبلەما. ماسەلەن, 13 ميلليون ەۋروپالىق جاس «ەكى قولعا – ءبىر كۇرەك» تاپپاي سەن­دەلىپ ءجۇر. ولار, اسىرەسە, يسپانيا مەن گرەكيادا كوپ كورىنەدى. اراب جانە افريكا ەل­دەرىندە ءار ءۇشىنشى ازامات ماسىلعا اينالعان. بۇل ايماق­تاردا جوعارى وقۋ ورنىن بىتىر­گەن, تاباقتاي ديپلومى بارلار جۇمىس تاپپاي الەك.

وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا جاستاردىڭ 25%-دان است­امى بوس ءجۇر. ال قىتايدا جۇ­مىسسىز جاس قاتارى ەندى ارتۋى ىقتيمال. ويت­­كەنى جا­قىن­دا «The Wall Street Journal» باسىلىمى 12 ميل­­­­ليون قىتايلىق جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرە­تىنىن, كە­يىن ولارعا جۇمىس تابۋ قيىندايتىنىن جازعان.

حالىق سانىنان كوشباس­شى مەملە­كەت ءۇندىستاندا دا 20 مەن 29 جاس ارالىعىن­­­دا­عى ازاماتتاردىڭ جۇمىسسىزدىق كورسەت­كىشى 45,5%-دى قۇراپ تۇر. مۇندا اقپا­رات­تىق تەحنولوگيا ماماندىعىنا يە ورەن­د­ەر دە جۇمىسسىز. بىلتىرعى ەسەپ بو­يىنشا IT ماماندارىن جۇمىسقا ورنا­لاس­تىرۋ دەڭگەيى 2022 جىلمەن سالىستىرعان­دا ­18%-عا تومەندەپتى. تايلاندتا دا احۋال كۇردەلى. 

بىزدە دە جاعداي ءماز ەمەس. جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 3,2%-دى قۇراعان. ايتسە دە بيىل ەڭبەككە ارالاسقان ازاماتتار سانى 1,8%-عا وسكەن. جۇمىسپەن قامتىلعان جاستاردىڭ جاس قۇرامىن قاراستىرساق, وتكەن جىل قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزگى ۇلەس, ياعني 50,4%-ى – 29-34 جاس توبى ارالىعىنداعىلارعا تيەسىلى. باسىم بولىگى ساۋدا, ءبىلىم بەرۋ, ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا ىستەيدى.

– ەلىمىزدەگى رەسمي جۇمىسسىزدىق كور­وسەتكىشى بىرنەشە جىلدان بەرى ايتار­لىقتاي وزگەرگەن جوق. شامامەن – 4,7%. دەسە دە, تۋ دەڭگەيى مەن جاس ازاماتتاردىڭ ۇلەسى ارتا بەرەدى. دەمەك, ولارعا لايىقتى جۇمىس ورىندارىن قامداۋ ماڭىزدى. جاستار – ەل ەكونوميكاسىن دامىتاتىن نەگىزگى كۇش. ەكىنشى جاعىنان ولاردىڭ دا وزىندىك تالاپ-تىلەگى, سۇرانىس­ى بار. قازىر 35 جاسقا دەيىنگىلەردىڭ ­3,2%-ى بوس ءجۇر. ەندى ەكونوميكانىڭ ودان ءارى تۇراقتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەڭ­بەك نارىعىنداعى جاعدايدى رەتتەپ, جاس­ بۋىن اراسىندا بەلسەندى شارالار قا­بىل­داۋ قاجەت. نەگىزى ەڭبەك بيرجاسىندا 220 مىڭنان اسا بوس جۇمىس ورنى تۇر. بىراق جۇمىس ىزدەۋشىلەر سانى 280 مىڭعا جۋىقتاعانىن ەسكەرۋ كەرەك, – دەيدى قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆ.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ەلىمىزدە جۇمىسشى ماماندارىنا قاجەتتىلىك 2030 جىلعا قاراي 410,6 مىڭ ادامعا جەتەتىنىن حابارلاپتى. بيىلدىڭ وزىندە 52,7 مىڭ مامان جەتىسپەيدى ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە ماماندىقتارعا توقتالساق, 88,1 مىڭ جۇك كولىكتەرىنىڭ جۇرگىزۋشىسى مەن تاكسي جۇرگىزۋشىسى, 18 مىڭ دانەكەرلەۋشى, 13,4 مىڭ قۇرىلىس­شى-مونتاجشى, قۇرىلىسشى-ارلەۋشى, سۋرەتشى, 13,2 مىڭ سانتەحنيك, 12,4 مىڭ فەرمەر مەن ارالاس ونىمدەردى ءوندىرۋ بويىنشا جۇمىسشى, 11,2 مىڭ سىلاقشى, 11 مىڭ تراكتورشى, 8,2 مىڭ ونەركاسىپتىك جابدىقتاردىڭ سلەسارى – قاجەتتى ماماندار قاتارىندا.

نەگىزى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدا مەملەكەت تاراپىنان كەشەندى جوسپار قۇرىلىپ, بىرقاتار باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتساق, كەز كەلگەن وقۋ وردالارىنىڭ تۇلەكتەرىنە وقىعان ماماندىعى بويىنشا تاجىريبە جيناقتاۋ ءۇشىن «جاستار تاجىريبەسى» ىسكە قوسىلعان. بۇعان قوسا «جاسىل ەل», «سەرپىن», «ديپ­لوممەن – اۋىلعا!», «جاستار – ەل تىرەگى» باعدارلامالارى دا جاستارعا جۇمىسقا ورنالاسىپ كەتۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى.

اسىلايىم قايراتوۆا الماتى قالا­سىن­داعى حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەر­سيتەتىندە «پسيحولوگ» ماماندىعى بويىن­شا ءبىلىم العان. جوعارى وقۋ ورنىن اياق­تاي سالا, تۇركىستانعا كەلىپ, «جاستار پراك­تيكاسى» باعدارلاماسىمەن جۇمىسقا ­ورنالاسىپتى.

– وقۋ بىتىرگەن جاس مامانداردىڭ كوپشىلىگى بىردەن ەڭبەككە ارالاسىپ كەتپەيدى. جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ بىرەۋى ەڭبەك ءوتىلىن تالاپ ەتسە, بەلدى كومپانيالار تانىسىڭ بولماسا قيىن ەكەنىن بىلدىرەدى. وسىلاي قانشاما جاس جۇمىس تاپپاي ءجۇر. ال «جاستار پراكتيكاسى» سياقتى باعدارلامالار جونىندە كوبى ءالى كۇنگە دەيىن بىلە بەرمەيدى. مەن مۇنى جاستار رەسۋرستىق ورتالىعى ماماندارىنان ەستىدىم. كەيىن جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا بارىپ, كەرەكتى قۇجاتتارىمدى تاپسىردىم. بىرەر كۇندە-اق جاقسى حابار كەلدى, – دەيدى جاس مامان.

«قازاقستان جاستارى» ۇلتتىق بايان­داما­سىنىڭ بيىلعى دەرەگىنە سۇيەنسەك, رەسپون­دەنتتەردىڭ 38,8%-ى – «جاستار پراكتيكاسى», 34,6%-ى – «جاسىل ەل», 54,8%-ى – «Zhas project», 29,4%-ى – «ديپلوممەن – اۋىلعا!», 46,6%-ى – «جاس كاسىپكەر», 54,3%-ى پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆىنەن بەيحابار ەكەنىن كورسەتكەن.

باعدارلامالاردىڭ جەمىسىن كو­رىپ وتىر­عاندار قاتارى از دەۋگە بولادى. وسى ورايدا «جاستار نەگە جۇمىسسىز ءجۇر؟ ولار­دىڭ اتاۋلى باعدارلامالاردى ءتيىمدى پايدالانا الماۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى.

– مەنىڭشە, باستى سەبەپ – جاستاردىڭ جالقاۋلىعى. قازىر 35-كە دەيىنگى ازامات­تارعا سان الۋان ماماندىق بار. جۇمىس­پەن قامتۋ ورتالىقتارى كاسىپتىك ماماندىقتار بويىنشا ەڭبەككە ارالاسۋعا مۇمكىندىك ۇسىنىپ جاتىر. الايدا ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ جاتادى. كەيبىرەۋى ايلىقتىڭ ازدىعىن سىلتاۋراتىپ, ۇسىنعان جۇمىستى كەرەك قىلمايدى. جاستارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ماڭىزى مەن مۇمكىندىگىن دە ءجيى باسقوسۋلاردا, فورۋمداردا, جيىنداردا تۇسىندىرە­مىز, بىراق دەن قويىپ جاتقاندار از, – دەي­دى «قازاقستاننىڭ مەديتسينالىق ۆولون­تەرلەرى» بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ابىلايحان ءابدىراش.

سونداي-اق وتاندىق ساراپشىلار ەلى­مىزدەگى جوعارى ءبىلىمنىڭ بىرنەشە ماڭىز­دى اسپەكتىسىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ولار ەڭبەك نارىعىنا تالداۋ مەن زەرتتەۋلەردىڭ بولماۋى بيىلعى ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىن وتەمەۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. سول سياقتى وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ ساپاسى دا كوڭىل كونشىتپەيدى دەپ وتىر.

– بىزدە ەڭبەك نارىعىنا قاتىستى ساراپ­تامالىق زەرتتەۋلەر بولماي تۇر. مامان دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاقسى وقىتۋشىلىق قۇرام دا جوق. جاستاردى شەتەلدەرگە وقۋعا جىبەرە وتىرىپ, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءبىز ولار قايتىپ كەلگەننەن كەيىن وزگەرىس بولادى دەپ ويلايمىز. بىراق بۇل – ۋتوپيا. ولار وسىنداعى نارىق پەن قاتىناستى بىلمەيدى. شەتەلدە وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەردەن وزگەرىس كۇتىپ وتىرماي, جەرگىلىكتى جەرلەردە كادر دايىنداۋدى جاقسارتۋعا ەكپىن سالۋ قاجەت. ورتانى وزگەرتىپ, كادرلاردى قازاقستاندا وسىرۋگە بەلسەنە كىرىسپەيىنشە, ەلدەگى جوو-لارى ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى كومپونەنتتەرىن تولىق قامتاماسىز ەتەتىنىنە كۇمان بار, – دەيدى «ۇلتتىق ۆولونتەرلىك جەلى» زتب اتقارۋشى ديرەكتورى تاتيانا ميرونيۋك.

«Astana Media Week»-ءتىڭ ەكىنشى كۇ­نىن­دەگى پانەلدىك سەسسيالاردىڭ بىرىن­دە ءبىر عانا جۋرناليستيكا سالاسىنداعى مامانداردى دايارلايتىن وقۋ ورىندا­رى­نىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە سىن تاققان. قاتىسۋشى­لار تۇلەپ ۇشقان تۇلەكتەردىڭ ءبىلىم-بىلىگى ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىسقا ساي ەمەس دەگەن وي قوزعادى. ءتىپتى وقۋ قۇ­رالدارىنىڭ ەسكىرگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

– تۇلەكتەر ديناميكالىق ءارى باسەكە­لەس ەڭبەك نارىعىنا دايىن بولۋ ءۇشىن پراكتيكالىق داعدىلاردى دامىتۋ, ساندىق ساۋاتتىلىق پەن كاسىپكەرلىك ويلاۋعا نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇعان قوسا ۋنيۆەرسيتەتتەرگە تەوريالىق ءبىلىمى مەن پراكتيكالىق بىلىگى ۇشتاسقان كاسىبي مامانداردى كوبىرەك تارتۋ كەرەك, – دەيدى «تاراز 24» تەلەارناسىنىڭ ديرەكتورى زارينا قۋاتوۆا.

دەمەك ەڭبەك نارىعىنىڭ قازىرگى سۇرا­نىس-قاجەتتىلىكتەرى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى الدىنا ۇلكەن تالاپتار قويىپ وتىر. ايتپەسە ديپلومدارى ساندىقتا شاڭ باسىپ جاتقان جاستار جەتەرلىك.

– قازىر ەكى-ءۇش جىل وقيتىن مامان­دىقتاردى جىل ىشىندە وقىپ الۋعا بولادى. كەي سالا, باعىتتا ۋنيۆەرسيتەتتە ءتورت جىل ۋاقىتىڭدى زايا كەتىرىپ تە قاجەت ەمەس. تۇلەكتەردىڭ ماماندىقتارى ەڭبەك نارىعىنىڭ ناقتى تالاپتارىنا ساي بولۋى ءۇشىن, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن ءالى دە تىعىز بايلانىس ورناتۋ كەرەك ءارى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جاڭارتىپ وتىرۋ قاجەت. ياعني بارىنشا يكەمدى بولۋ ماڭىزدى. قازىر سىني ويلاۋ, شىعارماشىلىق, كوممۋنيكاتسيا, كوماندادا جۇمىس ىستەۋ داعدىلارى بارىنشا سۇرانىسقا يە بولىپ كەلەدى. بۇل داعدىلاردى دامىتۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتەردە قوسىمشا كۋرستار, سەمينارلار مەن ترەنينگتەر وتكىزگەن ابزال. سەبەبى مامانداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ دەڭگەيى ءبىلىم ساپاسىنىڭ شەشۋ­شى كورسەتكىشى بولىپ سانالادى, – دەيدى «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋ­تى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنبا­سارى ءادىل قۇسمانوۆ.

وسىلايشا, جوعارى ءبىلىمنىڭ وتاندىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى ساراپشىلار ءبىراۋىزدان پراكتيكالىق داعدى­لار­دى دامىتۋ, تسيفرلىق ساۋاتتىلىق پەن كاسىپكەرلىك داعدىنى كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. جالپى, ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى بارلىق دەڭگەيدە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن شارالار قولعا الىنىپ, قادامدار جاسالىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءبىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ ارتتى, شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن مەمو­راندۋمدارعا قول قويىلىپ, جاڭا مەك­تەپتەر سالىنىپ, پەداگوگتىڭ كاسىبي مارتەبەسى ارتىپ, مەكتەپ باعدارلامالارى جاڭارتىلىپ جاتىر.

تاعى ءبىر مارتە «قازاقستان جاستارى» ساراپتامالىق قۇجاتىنا زەر سالساق, بەل­گىلى ءبىر وقۋ تاۋىسقان نەمەسە وقىپ جات­قان رەسپوندەنتتەردىڭ كوپشىلىگى, ياعني 76,2%-ى ءبىلىم ساپاسىنا كوڭىلى تولاتىنىن جەتكىزگەن. ساۋالداماعا قاتىسقاندار ىشىندە 20,2%-ى عانا قاناعاتتانباعان. ال عىلىمي دارەجەسى بار رەسپوندەنتتەردىڭ 28,2%-ى وزگەلەرگە قاراعاندا وقىعان بىلىمگە قاناعاتتانبايتىنىن كورسەتكەن.

نەگىزى ءبىلىم – ەل بولاشاعى ءۇشىن جوعارى قۇندى اكتيۆ. سوندىقتان ونى جاقسارتۋ مەن دامىتۋ باعىتىندا جۇ­مىستى ۇزدىكسىز جالعاستىرىپ وتىرۋ كەرەك. بۇل ءوز كەزەگىندە ەڭبەك نارىعىنداعى قاجەتتىلىكتەردى تولىق وتەۋگە ابدەن سەپ بولۋى مۇمكىن.