دايىن ءونىم – ەكونوميكا الەۋەتىنىڭ كورسەتكىشى

بىزدە سىرتقى تاۋار نارىعى تەك شيكىزاتتىق باعىتتا قالىپتاستى. شيكىزاتتىق ەمەس باعىتتاعى ارنالار ءالى جۇيەلەنگەن جوق. وتاندىق ءوندىرىستىڭ نانى بولىپ سانالاتىن شيكىزات شەتەل اسىپ جاتىر. الەمدىك نارىق ءۇشىن شيكىزاتتىق ەكسپورت ەكونوميكالىق الەۋەتتىڭ كورسەتكىشى ەمەس. سىرتقى نارىق كوزدەرىن ارتاراپتاندىرۋعا دا­يىن ونىمدەر ەكسپورتى ارقىلى عانا قول جەتكىزە الامىز, دەي­دى ساراپشىلار. كاسىپكەر داۋرەن حالمەتتىڭ ايتۋىنشا, ايماق­ارا­لىق ۇيلەستىرۋسىز جانە ۇكىمەت پەن بيزنەس تاراپىنان بەلسەندى كۇش-جىگەرسىز دامۋ قيىن.

ء«بىز سول كەزدە عانا ىشكى نا­رىقتى دايىن ونىمدەرمەن قام­­تاماسىز ەتىپ, ەكسپورت اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ساقتايمىز. ىشكى نارىقتىڭ ماسەلەسىن شەشسەك, سىرتقى نارىقتىڭ جالىنا جارماسۋ جەڭىل بولادى. بۇل ماقساتتى ەڭسەرۋ ءۇشىن كەي سەگمەنتتەردە قوسىلعان قۇن سالىعى نەگىزىندە يمپورت پەن ەكسپورت اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى تەڭەستىرۋگە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. دايىن ونىمدەر سەگمەنتىندەگى كەيبىر تاۋارلارعا كەرەك پوليپروپيلەن شيكىزاتى قىتايعا ارزان باعادا ەكسپورتتالادى. سەبەبى وتاندىق كومپانيالار سىرتقى نارىق كوزىنەن ايىرىلىپ قالعىسى كەلمەيدى. شيكىزاتتىق ەمەس ەكونوميكاعا دەن قويعان ۇكىمەت وعان قاجەتتى شيكىزاتتى ىشكى نارىققا ءتيىمدى باعامەن ساتۋ ماسەلەسىن دە شەشۋ كەرەك», دەيدى.

استىق سەگمەنتى دە ەكسپورتقا بايلانىپ, ىشكى نارىققا قىرىن قاراپ تۇر. 2007 جىلى ۇن ەكسپورتتاۋدان الەمدە كوشباسشى بولدىق. ارادا ءۇش جىل وتكەندە تۇركياعا جول بەردىك. قازىر وزبەك­ستان دا باس­تى باسەكەلەسكە اينا­لىپ كەلە جاتىر. استىق وڭدەۋ­شىلەر وداعىنىڭ باسشىسى ەۆگەني گاننىڭ ايتۋىنشا, ۇن تارتاتىن كاسىپورىندارعا جاقسى جاعداي جاسالسا, استىقتى شەتەلگە شيكىزات تۇرىندە ساتۋ ءتيىمدى بولماي قالادى.

«نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىندەگى باستى يمپورتتاۋشىمىز – اۋعانستان. بىلتىر حالىقارالىق نارىققا جونەلتىلگەن ۇننىڭ 70 پايىزى وسى ەلگە ەكسپورتتالدى. قازىر وزبەك كاسىپكەرلەرى بيدايدى كوبىرەك يمپورتتاپ, ودان ۇن ونىمدەرىن دايىنداپ جاتىر. ولار اۋعانستان نارىعىنا شىعىپ, ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردى ىعىستىرا باستادى. كورشى ەلدە بيداي وڭدەۋ قۋاتتىلىعى جىل سايىن 2,5-3 ملن تونناعا ءوستى. ۇن دايىنداۋمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەرگە سالىق جەڭىلدىكتەرى مەن پرەفەرەنتسيالارمەن قوسا پروتەكتسيونيستىك قولداۋ كورسەتىپ وتىر. 2022 جىلى كورشى ەل 2 ملن 762 مىڭ توننا بيدايىمىزدى ساتىپ السا, 2023 جىلى بۇل كورسەتكىش 3 ملن (2,99 ملن) تونناعا دەيىن كوتەرىلدى», دەيدى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بيىلعى وتاندىق ۇن ەكسپورتى كولە­مىنىڭ قانشا بولاتىنى بەلگىسىز. 2022-2023 ماركەتينگتىك جىلدا 884 مىڭ توننا ۇن ەكسپورت­تالعان.

ساراپشى زامير قاراجا­نوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكالىق ساياسات قازبا بايلىقتى سىرتقا ساتۋعا بەيىمدەلگەندىكتەن, شەتەل كاپيتالىن شاقىرىپ, باسقا سالا­لاردى دامىتۋعا كوپ كوڭىل بولىنگەن جوق.

«شيكىزات ەكسپورتىنا سۇيەن­گەن ەل ەكونوميكاسى العاش­قى 15 جىلدا عانا ءتاۋىر دامىدى. ول كەزەڭ تاريحتا «مۇناي داۋرەنى» دەگەن اتپەن قالدى. دامۋدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ۇلگىسى ەكونوميكانى دا, نارىقتى دا مۇناي, مەتالل سياقتى نارىقتاعى باعاسى قۇبىلىپ تۇراتىن شيكىزات ساۋداسىنا «بايلاپ», شيكىزات باعاسى وسكەندە ەكونوميكاسى دامىپ, قارقىن الىپ, باعا تومەندەگەندە كۇزگى جاپىراقتاي قالتىراپ كەتە­تىن ەلگە اينالدىردى», دەيدى.

ايتۋىنشا, ءونىم وتكىزۋ كانالدارىن ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىن­داعى وزگەرىستەردى يمپورت پەن ەكسپورت اراسىنداعى باج سالىعىن تەڭەستىرۋدەن باستاۋ كەرەك.

«يمپورت پەن ەكسپورتتىڭ باج سالىعىنداعى تەڭگەرىمسىزدىكتەن نارىققا قاجەت تاۋار شەتەل اسادى نەمەسە شەتەلدەن كەلەدى. وسى ماسەلە شەشىلسە, ىشكى نارىقتا دايىن ونىمدەر شىعارۋمەن اينا­لىساتىن كاسىپورىندار ارا­­سىنداعى ىسكەرلىك بايلانىس ماسەلەسى شەشىلەدى. «Shell», «Chevron», «Agip» سىندى الەمگە ايگىلى كومپانيالاردىڭ شەتەلدەردە تەرەڭ وڭدەلىپ, ەلىمىزگە قايتا كەلگەن تاۋارلارى تۋرالى از ايتىلمايدى. يمپورتتى ساتىپ الۋعا جۇمسالعان قارجى شەتەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باعىتتالىپ جاتىر. كاسىپورىندار اراسىندا جۇيەلى بايلانىستىڭ جوقتىعى – نارىق زاڭىنا قايشى قۇبىلىس. دامىعان ەلدەردە كەز كەلگەن جوبا يمپورتتىق ءارى ىشكى نارىقتاعى مۇمكىندىكتى زەرتتەپ بارىپ قابىلدانادى. بىزدەگى جوبالاردىڭ 90 پا­يىزى ەكسپورتقا لايىقتالعان. ناتيجەسىندە, وندىرىسكە قاجەتتى شيكىزاتتى قحر نەمەسە رەسەي يمپورتى ارقىلى شەشۋگە تىرىس­تى, يمپورتقا تاۋەلدىلىك سيندرومىن ىشكى نارىقتىڭ مۇددەسىنەن جوعارى قويدى. ۇكىمەتكە وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن كەز كەلدى. وڭتۇستىكتەگى كاسىپورىنداردىڭ شيكىزاتقا دەگەن قاجەتتىلىگىن ەلدىڭ باتىس, ورتالىق ايماعىنداعى كاسىپورىنداردىڭ مۇمكىندىگىمەن شەشۋگە بولادى. بۇل وبلىسارالىق ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتەدى. جايىلىمدىق جەرى مال باسىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ايماقتاردا مال تەرىسىن وڭدەيتىن كاسىپورىندار سانىن كوبەيتسە, كولىك قۇراستىراتىن زاۋىتتاردىڭ, جيھاز دايىندايتىن كاسىپورىنداردىڭ وڭدەلگەن تەرىگە دەگەن قاجەتتىلىگى وتەلەدى. مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. ءبىزدىڭ ەلدە ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ, شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىگى – ءالى زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ», دەيدى ز.قاراجانوۆ.

الماتى