سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
ەلىمىزدە جاسى جۇزدەن اسقانداردىڭ سانى – 423. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ەگدەسى – ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ تۇرعىنى. ول بيىل 114 جاسقا تولىپتى. پاۆلودار, تۇركىستان وبلىستارىندا دا 110 جاستان اسقان قاريالار بار. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, ۇزاق ءومىر سۇرەتىن قاريالار ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە كوبىرەك ەكەن. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىندا 100 جاستان اسقان 64 قاريا بار. ۇزاق ءومىر سۇرەتىن ازاماتتاردىڭ كورسەتكىشى جونىنەن ەكىنشى ورىندا – الماتى قالاسى. قازىر قالادا 100 جاستان اسقان كوزى ءتىرى 48 قارت كىسى تۇرادى. ءۇشىنشى ورىندا – 100 جاستان اسقان 38 قارياسى بار الماتى وبلىسى.
بۇگىندە ەلىمىزدە 2,4 ميلليوننان اسا زەينەتكەر عۇمىر كەشىپ جاتىر. قاريالاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ءىس-شارالارى مەملەكەتتىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. مەملەكەت اعا بۋىن وكىلدەرىن الەۋمەتتىك قورعاۋعا, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باسىمدىق بەرەدى. ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, بازالىق زەينەتاقى مولشەرى جىل سايىن ينفلياتسيا دەڭگەيىنە, ال ىنتىماقتى زەينەتاقى مولشەرى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن 2%-عا ىلگەرى يندەكستەلەدى. مىسالى, بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ ىنتىماقتى زەينەتاقىلاردىڭ مولشەرى 9%-عا ۇلعايدى. ءارى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى كولەمىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بازالىق زەينەتاقىنىڭ مولشەرى ارتتى. ءيا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بازالىق زەينەتاقىنىڭ مولشەرى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جىلدان-جىلعا كوبەيىپ وتىرادى.
بيىل قاڭتاردان باستاپ ونىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 60%-دان 65%-عا دەيىن, ال ەڭ جوعارى مولشەرى 100%-دان 105%-عا دەيىن ارتتى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قارتتاردى قولداۋعا, ولارعا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا قوعامدىق ومىرگە جۇمىلدىرۋعا ىقپالداسادى. بۇگىن ەلىمىزدە 92 بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ورتالىعى اشىلىپ, جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ وتىر. وسىنداي ورتالىقتارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ جالپى سوماسى بيىل 5,9 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ورتالىقتارى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىمەن ءۇش باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. ولار بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ, دەنساۋلىق مادەنيەتى, قوعاممەن بايلانىسقا نازار اۋدارادى. ورتالىقتاردىڭ قىزمەتى ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا, ءونىمدى, بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى ىنتالاندىرۋعا, ونىڭ ىشىندە بوس ۋاقىتتى جۇيەلى ۇيىمداستىرۋعا, قارتتاردىڭ ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. زەينەتكەرلەر وسىنداي ورتالىقتاردا يوگا, سكانديناۆيالىق جۇرىسپەن اينالىسىپ, تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ, موتيۆاتسيالىق, كاسىپكەرلىك كۋرستارمەن قاتار, اعىلشىن ءتىلى كۋرسىنا قاتىسا الادى.
بۇگىننەن باستاپ ەلىمىزدە قارتتار كۇنىنە ورايلاستىرىلعان ايلىق باستالادى. ايلىق اياسىندا وبلىس, قالا مەن اۋدانداردىڭ اكىمدەرى, كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ باسشىلارى اعا بۋىن ازاماتتارىن الەۋمەتتىك قولداۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ءىس-شارالارعا تارتادى. ەڭبەك ۇجىمدارىندا كەزدەسۋ, امبۋلاتوريالىق-ەمحانالىق ۇيىمداردا اشىق ەسىك كۇندەرىنەن بولەك, باسقا دا اعا بۋىن مەن جاستاردىڭ باسىن قوساتىن ءمان-ماڭىزى جوعارى كەزدەسۋلەر وتەدى. قارتتار كۇنىنە وراي استانا قالاسىندا, اقمولا (ەڭ تومەنگى زەينەتاقى الۋشىلارعا), قاراعاندى (75 جاستان اسقان ازاماتتارعا), پاۆلودار (ەڭ تومەنگى زەينەتاقى الۋشىلارعا, 80 جاستان اسقان ازاماتتارعا), شىعىس قازاقستان (90 جاستان اسقان ازاماتتارعا), ماڭعىستاۋ (70 جاستان اسقان ازاماتتارعا, تۇركىستان (جالعىزباستى زەينەتكەرلەرگە, 100 جاستان اسقان ازاماتتارعا) وبلىستارىندا, سونداي-اق ۇلىتاۋ وبلىسىندا (70 جاستان اسقان ازاماتتارعا, مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا) 235,8 مىڭ ادامدى قامتي وتىرىپ, جالپى سوماسى 2,7 ملرد تەڭگەگە بىرجولعى ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلەدى.
بيىل جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا قارت كىسىلەردى الەۋمەتتىك قولداۋعا 12,4 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات جۇمسالىپتى (ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن – 11,8 ملرد تەڭگە, تارتىلعان قاراجات ەسەبىنەن – 0,6 ملرد تەڭگە). ونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك جيىنتىعىن ۇسىنۋعا, جەڭىلدىكپەن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋگە, ءتىس پروتەزدەۋگە, ساناتوريلىك-كۋرورتتىق ەمشاراعا, تۇرعىن ءۇيدى جوندەۋگە, وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە, جەڭىلدىكپەن جول جۇرۋگە, باسقا دا كومەككە قاراجات بەرىلگەن.
بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى ۇسىنعان اقپاراتقا نازار اۋدارساق, زەينەت جاسىنا تولۋىنا بايلانىستى بجزق-دان بەرىلەتىن ورتاشا ايلىق تولەم 33 817 تەڭگەنى قۇراپتى. ال زەينەتكەرگە اۋدارىلاتىن اي سايىنعى تولەمنىڭ ەڭ جوعارعى سوماسى – 945 752 تەڭگە. بيىل قىركۇيەككە دەيىنگى مەرزىمدى قوسا العاندا وتانداستاردىڭ بجزق-داعى زەينەتاقى شوتتارىنداعى زەينەتاقى اكتيۆتەرى 20,9 ترلن تەڭگەدەن اسقان. جىل باسىنان بەرگى 8 اي ىشىندە 3 ترلن تەڭگەگە جەتىپ, 17 پايىز وسكەن. زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ جىلدىق ءوسىمى – 4,1 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. جيناقتاردىڭ 96,25 پايىز مولشەرى مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن قالىپتاسقان. مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جيناقتارى – 627 ملرد تەڭگەگە جەتسە, ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارى جونىندەگى جيناقتار 7 ملرد تەڭگەگە وسكەن.
1 قاڭتاردان باستاپ سالىمشىلاردىڭ (الۋشىلاردىڭ) زەينەتاقى شوتتارىنا جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ءتۇسىپ جاتىر. قىركۇيەككە دەيىن جۇمىس بەرۋشىلەردەن تۇسكەن زەينەتاقى جيناقتارى – 148,9 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. جيناق كولەمى زەينەتاقى جارنالارى مەن ينۆەستيتسيالىق كىرىس تۇرىندەگى كىرىس اعىندارى ەسەبىنەن ۇلعايادى. قاڭتار-تامىز ارالىعىندا سالىمشىلاردىڭ شوتتارىنا تۇسكەن زەينەتاقى جارنالارى شامامەن 1,78 ترلن تەڭگە بولعان. ءوسىم بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 406,01 ملرد تەڭگەگە ارتىق. بجزق سالىمشىلارىنىڭ جەكە, شارتتى زەينەتاقى شوتتارىنا ەسەپتەلگەن تازا ينۆەستيتسيالىق كىرىس جىل باسىنان بەرى 1,9 ترلن تەڭگەنى قۇراعان.
8 ايدا بجزق-دان جارنالاردىڭ بارلىق تۇرىنە جاسالعان تولەمدەر مەن ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنا اۋدارىمدار تۇرىندەگى شىعىس اعىندارى 740 ملرد تەڭگەگە جەتتى. بۇل بىلتىرعى سايكەس كەزەڭدەگى تولەمدەردىڭ كولەمىنەن 2 ەسە كوپ. مىسالى, تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا, ەمدەلۋگە ارنالعان بىرجولعى زەينەتاقى تولەمدەرى – 322,6 ملرد تەڭگە. ال زەينەت جاسىنا تولۋىنا بايلانىستى تولەمدەر شامامەن 130,6 ملرد تەڭگە. بۇل بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 26 پايىز جوعارى بولىپ تۇر. مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ تولەمى 2 ملرد تەڭگەدەن اسسا, ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنا 212 ملرد تەڭگەدەن استام سوما اۋدارىلعان. ەلىمىزدە زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ بازالىق, ورتاق, جيناقتاۋشى دەپ اتالاتىن ءۇش دەڭگەيى بار. مۇنىڭ ىشىندە بازالىق, ورتاق بولىكتەردى مەملەكەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن تولەيدى. بازالىق زەينەتاقىنى زەينەت جاسىنا تولعان بارلىق زەينەتكەر الادى. بىراق ونىڭ كولەمى 1998 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ وتىلىنە بايلانىستى. بيىل بازالىق زەينەتاقى تولەمىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى 28 215 تەڭگە بولعان. ەگەر ازامات جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە 30 جىل, ودان كوپ ۋاقىت قاتىسقان بولسا, وعان ەڭ جوعارعى 45 578 تەڭگە مولشەرىندەگى بازالىق زەينەتاقى تاعايىندالادى.
ورتاق زەينەتاقى تولەمىنىڭ مولشەرى ەڭبەك وتىلىمەن ايقىندالادى. ونى 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن ەڭبەك ءوتىلى كەمىندە التى ايدى قۇرايتىن ادامدار الادى. ءارى زەينەتاقى ەسەپتەلگەن كەزدە ازاماتتىڭ ءۇش جىل قاتارىنان ورتاشا ايلىق تابىسى ەسكەرىلەدى.
زەينەتاقى تولەمىنىڭ مولشەرى ازاماتتار اۋداراتىن زەينەتاقى جارنالارىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, مولشەرىنە, سونداي-اق وسى زەينەتاقى جارنالارىن ءتۇرلى قارجى قۇرالدارىنا ينۆەستيتسيالاۋدان تۇسەتىن كىرىسكە تىكەلەي بايلانىستى. مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن زاڭدى, جەكە تۇلعالار, جەكە كاسىپكەرلەر, شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى, شارۋا قوجالىقتارى, شەتەلدەردە جۇمىس ىستەيتىن ەل ازاماتتارى تولەيدى. ونىڭ مولشەرى ايلىق تابىستىڭ 10 پايىزى كولەمىندە. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ەڭبەك جاعدايلارى زياندى وندىرىستەردە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ پايداسىنا 5 پايىزدىق مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى بەلگىلەنگەنىن بىلەتىن بولارسىزدار. سوسىن, جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى جىلدىڭ باسىندا ەنگىزىلدى. جارنانىڭ بۇل ءتۇرىن جۇمىس بەرۋشى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 1975 جىلى, ودان كەيىن تۋعان ازاماتتاردىڭ پايداسىنا اۋدارىپ وتىرادى. بيىل ونىڭ مولشەرى قىزمەتكەر تابىسىنىڭ 1,5 پايىزىن قۇراسا, 2028 جىلعا دەيىن بىرتىندەپ 5 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ياعني زەينەت جاسىنا دەيىن ءتۇرلى سالادا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسقان قاريالار ەڭبەگىنە قاراي جوعارى زەينەتاقىسىن الادى, الەۋمەتتىك قولداۋدان دا قالىس قالمايدى.
