عىلىم اكادەميالارىنىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعى (عاحق) تمد ەلدەرىنىڭ عىلىم اكادەميالارىن, ۋنيۆەرسيتەتتەردى جانە كاريب تەڭىزى ايماعىنان ازياعا دەيىنگى ءىرى عىلىمي ورتالىقتاردى قامتيتىن 27 ۇيىمدى بىرىكتىرەدى. 2017 جىلدان بەرى عاحق ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە ادىستەمەلىك قولداۋدى بەلارۋس ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى, ونى بەلارۋس ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى, اكادەميك ۆلاديمير گۋساكوۆ باسقارادى.
جيىندا ءسوز العان رەسەيدىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ۆالەري فالكوۆ قۇتتىقتاۋ سوزىندە عاحق مۇشەلەرىن رەسەيدىڭ عىلىمي مەگا جوبالارىنا قاتىسۋعا, سونداي-اق عاحق-قا مۇشە ەلدەردىڭ جاس عالىمدارىن قاراشا ايىندا «سيريۋس» ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىندا وتەتىن جاس عالىمدار كونگرەسىنە قوسىلۋعا شاقىردى. ال رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك گەننادي كراسنيكوۆ «رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەرەيتويى: 300 جىلدىق ۇلى داستۇرلەر» اتتى بايانداماسىندا عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى, سونداي-اق ونىڭ قازىرگى رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك عىلىمي ساياساتىنداعى ماڭىزدى ءرولى تۋرالى تارقاتىپ ايتتى. عاحق-نىڭ اكادەمياارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جونىندەگى جۇمىسى تۋرالى بەلارۋس ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى, اكادەميك ۆلاديمير گۋساكوۆ باياندادى.
كەڭەس ماجىلىسىندە عاحق-قا مۇشە ەلدەردىڭ وكىلدەرى دە ءسوز الىپ, بىرلەسكەن جۇمىس ناتيجەلەرى مەن زەرتتەۋ جەتىستىكتەرىن تانىستىردى. ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ اكادەميانىڭ قىزمەتى جانە عىلىمي-تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالارى جونىندە ايتتى. ول قازاقستاننىڭ عاحق مۇمكىندىكتەرى ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەردى جوعارى باعالايتىنىن جانە عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان باستامالاردى تولىق قولدايتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار عاحق جۇمىسىنا جاس عالىمداردى تارتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
«قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى – عىلىمي اشىقتىق پەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىن ۇدايى ۇستاناتىن ەلىمىزدىڭ جوعارى عىلىمي ۇيىمى. عاحق شەڭبەرىندە ءبىز تمد ەلدەرىنىڭ اكادەميالارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋعا باعىتتالعان عىلىمي قىزمەتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن دامىتامىز, بۇل بىزگە حالىقارالىق عىلىمي ۇدەرىستەرگە ءتيىمدى كىرىگۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جاس عالىمداردى قولداۋ – اكادەميامىزدىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى, ويتكەنى ءبىز ولاردان الەمدىك عىلىمنىڭ بولاشاعىن كورىپ وتىرمىز. قازاقستاننىڭ عاحق جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋى ءبىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە, ويتكەنى بۇل زەرتتەۋشىلەردىڭ كاسىبي وسۋىنە, حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسۋىنا, وسىعان قوسا ءبىلىم الماسۋىنا جاعداي جاساۋعا جاردەمدەسەدى. وسى كەڭەس اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن عىلىمي باستامالار يننوۆاتسيالىق دامۋ مەن عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ كاتاليزاتورى بولادى», دەدى اكادەميا پرەزيدەنتى ا.كۇرىشباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, عىلىمنىڭ بولاشاعى جاس بۋىندى عىلىمي جۇمىسقا تارتۋدىڭ تيىمدىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. قازاقستان جاس عالىمداردى قولداۋعا باعىتتالعان جوبالارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسۋعا دايىن. عاحق-تىڭ عىلىمي كەڭەستەرىنىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى قولداۋ, اسىرەسە عىلىمي زەرتتەۋلەردى ۇيلەستىرۋ جانە بىرلەسكەن باعدارلامالاردى ازىرلەۋ باعىتىنداعى كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. قازاقستان ءۇشىن باسىم باعىتتار سانالاتىن ەكولوگيا, كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ كەرەك.
ءماجىلىس اياسىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مەن بەلارۋس ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى اراسىنداعى عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. تاراپتار بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە ولاردىڭ ناتيجەلەرىن قازاقستان مەن بەلارۋستە كوممەرتسيالاندىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋعا كەلىستى. مەموراندۋم سونىمەن قاتار يدەيالار, اقپارات, تەحنولوگيالار الماسۋدى, ەكى ەلدىڭ عىلىمي ينفراقۇرىلىمىن بىرلەسە پايدالانۋدى قاراستىرادى.
ءداستۇر بويىنشا عاحق اياسىندا عاحق-نا مۇشە ەلدەردىڭ جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ (جعك) كەزدەسۋى ءوتتى. قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى جعك توراعاسى ماقسات جاباعين جانە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پانارالىق عىلىمدار ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قۋانتار اليحانوۆ بايانداما جاسادى. م.جاباعين بايانداماسىندا پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ قىزمەتىنە توقتالدى. بيىلعى اقپاندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىندا العاش رەت اكادەميا جانىنان كەڭەستىڭ قۇرىلعانىن, اتالعان كەڭەس قوعامنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگانى سانالاتىنىن, نەگىزگى ماقساتى جاس عالىمداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋ, ولاردىڭ كاسىبي مانسابىنا جاردەمدەسۋ ەكەنىن جەتكىزدى.
«ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنداعى جاس عالىمدار كەڭەسى قازاقستانداعى عىلىم سالاسىنداعى ەڭ كونە جاستار ۇيىمى بولىپ سانالادى. 1967 جىلى 13 جەلتوقساندا قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى شاحماردان ەسەنوۆتىڭ توراعالىعىمەن جاس عالىمدارىنىڭ جينالىسى ءوتتى. جينالىستا ول «قازكسر عىلىم اكادەمياسىنداعى جاس عالىمدارمەن جۇمىس جانە ولاردىڭ عىلىمدى دامىتۋداعى مىندەتتەرى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. بۇل عىلىمي قوعامداستىق اراسىندا كەڭ رەزونانس تۋدىردى, اكادەميالىق جاستار اراسىندا جۇمىستى جانداندىرۋعا, جاس عالىمدار كەڭەسىن ۇيىمداستىرۋعا (1968 جىلدان باستاپ) جانە ولاردى باسشىلىق پوزيتسيالارعا ىلگەرىلەتۋگە قۋاتتى تۇرتكى بولدى», دەي كەلە اكادەميا جانىنداعى كەڭەستىڭ مىندەتتەرىنە توقتالدى. ونىڭ بايانداۋىنشا, اتالعان مىندەتتەرگە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر, مەملەكەتتىك باعدارلامالار جانە ولاردىڭ جوبالارى, ولاردىڭ ىسكە اسىرىلۋ مونيتورينگى; جاس عالىمدار اراسىندا پانارالىق جانە حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ; الەمدىك تاجىريبە, قازىرگى زامانعى ۇردىستەر نەگىزىندە جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, عىلىمنىڭ باسىم سالالارىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ وزەكتى جانە كەلەشەگى زور باعىتتارىن قالىپتاستىرۋ; جاس عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك ومىرىندە جانە كاسىبي دامۋىندا تۋىندايتىن پروبلەمالارعا نازار اۋدارۋ, سونداي-اق تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ تۋراسىندا ۇسىنىمدار ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ جاتادى. وسىعان قوسا جاس عالىمداردىڭ جەتىستىكتەرىنە نازار اۋدارۋ, عىلىمي ءبىلىم مەن جاڭا جەتىستىكتەردى دارىپتەۋ, عىلىمي ۇيىمدارداعى جاس عالىمداردىڭ كاسىبي وسۋىنە, ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە بەلسەندى قاتىسۋىنا جاردەمدەسۋ سەكىلدى مىندەتتەردى شەشۋ دە اتالعان كەڭەستى تۇپكى ماقساتىنا جەتەلەيدى.
ءماجىلىس بارىسىندا وتكەن جىلعى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ قورىتىندىلارى مەن جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ جارقىن بولاشاققا ارنالعان جوسپارلارى تالقىلاندى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاراتقان اقپاراتىنا سۇيەنسەك, عاحق جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ الداعى مىندەتى – زەرتتەۋشىلەردى قولداۋ, تمد ەلدەرىنىڭ جاس عالىمدار قاۋىمداستىقتارى قىزمەتىن ۇيلەستىرۋدە تاجىريبە الماسۋ جانە عاحق-نا مۇشە ەلدەردىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا بىرلەسكەن مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن عىلىمي ۇجىمداردى بىرىكتىرۋ مەحانيزمدەرىن ازىرلەۋ.
جيىن سوڭىندا رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاس عالىمدار كەڭەسى, بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جاس عالىمدار ماماندار ۇيىمى جانە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاس عالىمدار كەڭەسى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاراتقان اقپاراتىنا سۇيەنسەك, اتالعان كەلىسىم جاستاردىڭ عىلىمي ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ ماقساتىندا تەڭدىك پەن ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن. وسى ەكىجاقتى كەلىسىم ناتيجەسىندە تاراپتار عىلىمي جەتىستىكتەرمەن الماسۋدى, بىرلەسكەن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋدى, جاس عالىمدار اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋدى جانە عىلىمي جوبالاردى ينۆەستيتسيالاۋ ارقىلى قولداۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ مەن ولاردىڭ ناتيجەلەرىن ەكى ەلدە كوممەرتسيالاندىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ تۋرالى ۋاعدالاستى. كەلىسىمدە تەحنولوگيالارمەن الماسۋ جانە عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى ورتاق پايدالانۋ ماسەلەلەرى دە قاراستىرىلعان.
