قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن كەڭەسكە «ارداگەرلەر ۇيىمى» رقب ورتالىق كەڭەستىڭ, استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارى, وڭىرلىك ارداگەرلەر ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى, تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرتاي التاەۆ, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ توراعاسى نۇرالى ءابىشوۆ پەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى دارحان ساتىبالدىنىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرتاي التاەۆ وقىپ بەردى. ال «ارداگەرلەر ۇيىمى» رقب ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ ءوز بايانداماسىندا مەملەكەت باسشىسى كەيىنگى جىلدارى حالىققا جىلىنا ەكى رەت ماڭىزدى جولداۋ جولدايتىنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىرىنشىسى جىل سايىنعى ءداستۇرلى جولداۋى بولسا, ەكىنشىسى – ۇلتتىق قۇرىلتايدا سويلەيتىن ءسوزى. ءداستۇرلى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكالىق ماسەلەلەر مەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ جولىنداعى كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىن ايتسا, ۇلتتىق قۇرىلتايدا ۇلتتىق يدەولوگيامىزداعى كۇرمەۋى كوپ ماسەلەلەردى تارقاتىپ ايتىپ ءجۇر», دەدى ب.ىزمۇحامبەتوۆ.
سونداي-اق ول پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىلعان توعىز باسىمدىققا يە ءتۇرلى باستامالارى, ۇسىنىستارى مەن تاپسىرمالارىنا توقتالدى. جولداۋدا ايتىلعان اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ نەمەسە سالماۋ ماسەلەسى ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.
ء«بارىڭىز بىلەسىزدەر, اەس قۇرىلىسى تاقىرىبى قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋدىرىپ وتىر. اەس سالۋعا قارسىلىق – ونىڭ قانشالىقتى پايدالى ەكەنىن بىلمەۋدەن, ءبىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن, كاسىبي مامانداردىڭ اقپاراتىنىڭ ازدىعىنان. كەيبىر ازاماتتار اەس-ءتىڭ قانداي پايداسى بارىن تۇسىنبەسە دە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەلدى دۇرلىكتىرىپ, نەشە ءتۇرلى ەش قيسىنعا كەلمەيتىن اڭگىمەلەرمەن ۇرەيلەندىرىپ جاتىر. ونىڭ ەنەرگيا تۇرعىسىنان قاراعاندا الدەقايدا قاۋىپسىز ەكەنىن, ءونىمدى ەنەرگيانىڭ قاينار كوزى ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىندا 17,9 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى», دەدى «ارداگەرلەر ۇيىمى» رقب ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى.
ەلىمىزدە كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى, الماتى قالاسىنداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى سىندى ەكى ءىرى عىلىمي ۇيىم اتوم ەلەكتر ستانساسىن قۇرۋ ۇدەرىسىن عىلىمي-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ ءرولىن اتقارادى, ال قىزمەتكەرلەرى ماگاتە ساراپشىلار قۇرامىنا كىرەدى. سونداي-اق بايانداماشى قازىرگى قارالىپ وتىرعان اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ سىرتقى قابىعى تورنادو, داۋىل, 8 بالعا دەيىنگى جەر سىلكىنىسى, سۋ تاسقىنى سىندى تابيعي, تەحنوگەندىك جانە انتروپوگەندىك اسەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە بۇكىل وركەنيەتتى الەم ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋدى قوسا العاندا, پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. بۇل مىندەتتەمە بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى بويىنشا كەلىسىمىندە كورسەتىلگەن. وسى كەلىسىمگە سايكەس قازاقستان 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن 15%-عا قىسقارتۋعا مىندەتتەمە الدى. پارنيكتىك گازداردىڭ ەداۋىر كولەمىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى شىعارادى. ولاردى پايدالانۋ كەزىندە كومىرقىشقىل گازىن شىعارمايتىن اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا اۋىستىرۋ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن كەرى اسەردى ازايتادى. بۇعان قوسا ب.ىزمۇحامبەتوۆ ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا «يادرولىق فيزيكا جانە يادرولىق ەنەرگەتيكا» ماماندىقتارى بويىنشا 2011-2023 جىلدار ارالىعىندا 1 649 مامان دايارلانعانىن, وسى وقۋ جىلىندا تاعى 253 مامان دايارلاناتىنىن, ياعني كاسىبي ماماندار وزىمىزدە جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.
«اتوم ەلەكتر ستانساسى كەيبىرەۋلەر ويلاعانداي اتوم قارۋى ەمەس, فۋنكتسياسى مۇلدەم باسقاشا ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. اتوم ەنەرگياسىن الەمدە دامىعان ەلدەر عانا ەمەس, ءبىز سياقتى دامۋشى ەلدەر دە ءوز يگىلىگىنە جاراتىپ وتىر. سوندىقتان اتوم دەسە ات تونىمىزدى الا قاشپاي, اەس سالۋ ماسەلەسىن قولداۋىمىز ءارى قورعاۋىمىز قاجەت. بۇل – وتە جاۋاپتى ءىس. ارداگەرلەرىمىز تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەردە اتوم ەنەرگياسىنىڭ پايداسى وراسان زور ەكەنىن دۇرىس ءتۇسىندىرىپ جۇرسە دەيمىن», دەدى ب.ىزمۇحامبەتوۆ.
جيىندا جارىسسوزگە شىققان تۇركىستان وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ج.ماۋلەنقۇلوۆ, ورتالىق كەڭەس تورالقاسىنىڭ مۇشەسى ج.ەرعاليەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.تولەتوۆ, اباي وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى م.ءالين ءوز وي-پىكىرىن ورتاعا سالدى. مىسالى, جەڭىسبەك ماۋلەنقۇلوۆ حالقىمىزدىڭ يگى-جاقسىلارى مەن ەل اعالارىنىڭ قاسيەتتى شاھاردا باس قوسىپ, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى كەلەلى ماسەلەلەردى تالقىعا سالۋى تەرەڭ مانگە يە ەكەنىن ايتتى.
«ماسەلەگە تەرەڭىنەن قارايتىن بولساق, پرەزيدەنت بۇل جولداۋى ارقىلى ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتىن ورىنداپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار كەلەشەك ۇرپاققا قانداي مەملەكەت, قانداي قوعامدى مۇرا ەتىپ قالدىرۋىمىز كەرەكتىگىن دە ايقىنداپ بەرىپ وتىر. بۇگىندە ەلىمىزدە ەلەكتر قۋاتىنىڭ باسىم بولىگى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىندا ءوندىرىلىپ جاتىر. بىرىنشىدەن, قولدانىستاعى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك توزىعى جەتكەن, ەكىنشىدەن, مۇنداي ستانسالاردا كومىر جاعىلاتىندىقتان, ونىڭ قورشاعان ورتاعا زيانى كوپ. مەملەكەت كۇن جانە جەل ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جەلىسىن دامىتۋ بويىنشا دا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بىراق بۇل ستانسالاردىڭ جۇمىسى اۋا رايى جاعدايىنا تاۋەلدى بولعاندىقتان, وندا وندىرىلەتىن ەنەرگيا تۇراقتى ەمەس. ال وتاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تۇراقتى, تازا جانە ارزان ەنەرگيا كوزى كەرەك. اتوم ەنەرگەتيكاسى – جاسىل ەكونوميكانىڭ ءبىر تارماعى. قازاقستاندا اەس سالۋعا قاجەتتى شيكىزات الەۋەتى جوعارى. بۇكىل الەمدەگى ۋران ءوندىرىسىنىڭ 40 پايىزدان استامى – ەلىمىزدىڭ ەنشىسىندە. وسىلاي بولا تۇرا اتوم ەنەرگياسىن پايدالانباۋ, بۇلاقتىڭ باسىندا وتىرىپ سۋعا جارىماۋ سياقتى ارەكەت ەمەس پە؟», دەدى ج.ماۋلەنقۇلوۆ.
سونداي-اق تۇركىستان وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى اعا بۋىن وكىلدەرىنە قامقورلىق پەن الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ جانە جاس ۇرپاققا ۇلتتىق تانىمعا ساي سانالى تاربيە بەرۋ باعىتتارىندا وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى. ال ورتالىق كەڭەس تورالقاسىنىڭ مۇشەسى جابال ەرعاليەۆ جيىنعا قاتىسۋشىلاردى ۇلكەن ءىستى ەل ۇلكەندەرى بولىپ قولداۋعا شاقىردى.
«اەس سالۋعا قاتىستى ماسەلەنىڭ قوعام تالقىسىنا تۇسكەنىنە ءبىر جىل بولدى. تالقى قازىر دە قىزا ءتۇستى. ەل ازاماتتارىنىڭ پىكىرى دە سان الۋان. بىرەۋ قارسى, بىرەۋ قولداپ جاتىر. اەس-كە قارسىلار بۇل جوبانىڭ قاۋىپتىلىگىن, مامانداردىڭ جوقتىعىن العا تارتا سويلەسە, قولداۋشىلار جاعى قازىر الەمدە ەنەرگيا تاپشىلىعىنىڭ كۇشەيىپ بارا جاتقانىن, ەلىمىزگە سەنىمدى جانە ەكولوگيالىق تازا قۋات كوزدەرى اسا قاجەت دەگەن پىكىردى ايتادى. ءوز باسىم حالىقتىڭ پىكىرىن دە زەردەلەي وتىرىپ, وسى سالانىڭ ماماندارى مەن عالىمداردىڭ ويىنا كوبىرەك دەن قويامىن. نە دە بولسا بۇل ءىستىڭ توق ەتەرىن سول ءىستىڭ ءوز ماماندارى ايتقانى ءجون عوي دەپ ويلايمىن. ال ماماندار مەن عالىمداردىڭ ايتقاندارىنان تۇيگەنىم – ءبىز اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى قازاقستان وسى الداعى ۋاقىتتا الەم بويىنشا ءتۇرلى ونەركاسىپ ورىندارى ەڭ كوپ شوعىرلانعان مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى بولارى انىق. قازىردىڭ وزىندە ەل ەكونوميكاسى كۇن وتكەن سايىن مول ەنەرگيانى قاجەت ەتىپ وتىرعانىن, سۇرانىستى تەك اتوم ەنەرگەتيكاسى قامتاماسىز ەتە الاتىنىن ماماندار دالەلمەن ايتىپ وتىر», دەدى ج.ەرعاليەۆ.
اباي وبلىسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى مۇراتقازى الين قازىر دامىعان جانە دامۋشى مەملەكەتتەردە 200-گە جۋىق اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن ايتىپ ءوتتى.
«قانشاما جىل يادرولىق جارىستاردان زارداپ شەككەن سەمەي جۇرتى اتوم دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە, توبە شاشى تىك تۇرىپ, قارسىلىق بىلدىرەرى حاق. ونىڭ ۇستىنە چەرنوبىل اەس-ءنىڭ اپاتتىق كەسىرى دە ءالى ۇمىتىلا قويعان جوق. سوعان قاراماستان حالىقتىڭ كوپشىلىگى قازىرگى عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىنە سۇيەنىپ جانە ەكونوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن الدىڭعى قاتارلى ەلدەر سياقتى اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدى», دەدى م.الين.
كەڭەستە ارداگەرلەر قوزعالىسىنا بەلسەندى ارالاسىپ جۇرگەن تۇركىستان وبلىسى ارداگەرلەرىنە ورتالىق كەڭەستىڭ توسبەلگىلەرى مەن قۇرمەت گراموتاسى تاپسىرىلدى. القالى باسقوسۋ قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاستارىمەن كەزدەسۋ جيىنىمەن جالعاستى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مادەنيەت زالىندا ەڭبەك ادامىنا ارنالعان مۋزىكالىق-كومپوزيتسيالىق قويىلىم قويىلدى. ال «ارداگەرلەر ۇيىمى» رقب ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ ستۋدەنت جاستارمەن سۇحباتتاسىپ, ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنا كىتابىن تاپسىردى. كەزدەسۋ سوڭىندا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا ءبىلىم ورداسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, جەتىستىگى مەن الداعى ماقساتتارى تۋرالى ويىن ورتاعا سالدى. سونداي-اق ارداگەرلەر تۇركىستاننىڭ كورىكتى ورىندارىن ارالاپ, سوعىس ارداگەرلەرىنە ارنالعان «ماڭگىلىك الاۋعا» گۇل شوقتارىن قويدى, «جىبەك جولى» ساياباعىندا اعاش وتىرعىزدى.
تۇركىستان
