جالعان ەسەپ – قاۋىپتى قۇبىلىس

اۋىل شا­رۋا­شى­لى­عىن­­­داعى كوز­بوياۋ­شى­­­­لىق, ياعني جالعان ەسەپ بەرۋ – كەشەگى كەڭەس زامانىنان بەرى كەلە جاتقان تەرىس قۇبىلىس. شىنتۋايتىندا, جوسپارلى ەكو­نوميكاعا نەگىزدەلگەن وداقتا قوسىپ جازۋ جالعان داڭق شىعارۋ جانە قۇرمەتتى اتاق پەن ماراپات الۋ ءۇشىن قاجەت بولدى. جىل سايىن «وتان قامباسىنا ميلليارد پۇت استىق تاپسىرعانى ءۇشىن» ەلىمىز بەن ءوڭىر باسشىلارى «سوتسيا­ليستىك ەڭبەك ەرى» اتاعىن الىپ, ومىراۋلارىنا «وراق پەن بالعا» التىن مەدالى مەن لەنين وردەنىن قوسا تاعىپ جاتتى. مۇنداي جوعارى ماراپاتقا قوسىپ جازۋدىڭ «قۇدىرەتىمەن» «100 بيەدەن 100 ق ۇلىن العان» جىلقىشىلار مەن «100 ساۋلىقتان 130-140 قوزى ورگىزگەن» شوپاندار, وراق ناۋقانىندا 15-20 مىڭ تسەنتنەر استىق باستىرعان كومباينشىلار جانە ءوز كاسىبى بويىنشا «رەكوردتىق كورسەتكىشتەرگە» قول جەتكىزگەن تاعى باسقا جۇمىس­شى­لار دا يە بولدى. ال ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك الىپ, نارىقتىق ەكونو­مي­كاعا كوشكەننەن كەيىن قوسىپ جازۋ, پرەزيدەنت ايتقانداي, مەملە­كەت­تىك بيۋدجەتتەن سۋبسيديا رەتىن­دە قىرۋار قارجى الۋ ءۇشىن قولدا­نى­لاتىن امالعا اينالدى.

«وكىنىشكە قاراي, اگرو­­­­ونەر­­كاسىپ كەشەنىندەگى ناقتى جاع­دايدى بۇر­مالاپ كورسەتەتىن قوسىپ جازۋ بۇرىننان بار. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسىنا وسى وتكىر پروبلەما جايلى بايان­داۋدى ءجون كوردىم. پرەزيدەنت ءتيىستى تاپسىرما بەرگەن سوڭ ساندا بار, ساناتتا جوق مال مەن ءونىمدى ەسەپتەن شىعارۋ جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلىپ, جۇمىسقا كىرىستى. ناتيجەسىندە, 2 ملن ءىرى قارا مەن 3 ملن-نان استام ۋاق مالعا قوسا, 3 ملن تون­­نا ءسۇت قوسىپ جازىلعانى اش­كە­رەلەندى. وسىنداي فاكتىلەر وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا دا بار. ونداعى ناقتى جاعدايدى انىقتاۋ جۇمىسى وسى جىلدىڭ ءۇشىن­شى توقسانىنىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالۋعا ءتيىس. قوسىپ جازۋ­­دى جويۋ بىزگە سالا جۇمىسىن ساۋات­­تى جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ.

مال سانىن قوسىپ جازۋعا, اسىرەسە جەكە قوسالقى شارۋا­شىلىقتارى بار اۋىل تۇرعىندارى ءۇيىر بولىپ شىقتى. سەبەبى ولار دەربەس ستاتيستيكالىق ەسەپ بەرۋمەن اينالىسپايدى. مۇنىڭ ءوزى ءۇي شارۋاشىلىعى سەكتورىنداعى ءتورت ت ۇلىكتى ساناۋ ءادىسى دۇرىس جاسال­ماعاندىقتان, ستاتيستيكانى بۇرمالاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعانىن كورسەتتى. وسىعان وراي مينيسترلىك جەكە قوسال­قى شارۋاشىلىقتاردىڭ وندىر­گەن ءونىمىنىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋ جانە مەملەكەتتىك قولداۋ الۋ ۇدە­رىس­تەرىن تسيفرلاندىرۋعا كىرىستى.

اشم بيىل فەرمەرلەرگە تومەن­دەتىلگەن مولشەرلەمە بو­يىن­شا نەسيە بەرۋگە مەم­لە­كەت­تىك قارجى ينستيتۋتتارىن سۋبسيديالاۋدى ىسكە اسىرا باس­تا­عانى دا قوسىپ جازۋدى جويۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى انىق. بۇل تەتىك كوكتەمگى ەگىس پەن ەگىن جيناۋ جۇمىستارىن نەسيەلەۋ جانە ليزينگتى قارجىلاندىرۋ كەزىندە قولدانىلدى. وسى ورايدا پرەزيدەنت بيىلعى جول­داۋىندا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك­تەردى اگروونەركاسىپ كەشەنىن نەسيە­لەن­دىرۋگە تارتۋ ءۇشىن ولارعا دا سۋبسيديا ءبولۋ تاجىريبەسىن قولدانۋدى تاپسىرعانى شارۋالاردى اينالىم قاراجاتىمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋعا جانە قوسىپ جازۋدى بولدىرماۋعا جول اشادى. كەيىنگى 20 جىلدا مەملەكەتىمىزدىڭ اگرارلىق ساياساتى تۇراقسىز بولىپ, سۋبسيديا بەرۋ ەرەجەسى 57 رەت وزگەرۋى سالدارىنان اۋىل شارۋاشىلىعى بيۋدجەت قاراجاتى ەڭ كوپ جىمقىرىلاتىن سالانىڭ بىرىنە اينالدى. دەگەن­مەن قوسىپ جازۋدىڭ الدىن الىپ, ءتۇپ-تامىرىنا بالتا شابۋعا قولدانىستاعى زاڭنامانى قايتا قاراۋ دا قاجەت.

ويتكەنى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ 497-بابىندا: «مەملەكەت­­تىك ستاتيستيكانىڭ ءتيىستى ورگاندا­رىنا انىق ەمەس باستاپقى ستا­تيستيكالىق دەرەكتەردى ۇسىنۋ ەسكەرتۋ جاساۋعا اكەپ سوعادى; مەملەكەتتىك ستاتيستيكانىڭ ءتيىستى ورگاندارىنا باستاپقى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى بەل­گىلەنگەن مەرزىمدە ۇسىنباۋ جەكە تۇلعالارعا – 10, لاۋازىمدى ادام­دارعا, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا, شاعىن كاسiپكەرلiك سۋبەكتiلەرiنە – 14, ورتا كاسىپ­كەرلىك سۋبەكتىلەرىنە – 20, ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 120 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مول­شە­رىندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سو­­عادى; وسى باپتىڭ ءبىرiنشi ­جانە ەكىنشى بولiكتەرىندە كوزدەلگەن اكiمشiلiك جازا قولدانىلعاننان كەيiن بiر جىل iشiندە قايتالاپ جاسالعان ءىس-ارەكەتتەر جەكە تۇلعا­­لارعا – 14, لاۋازىمدى ادام­دارعا, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم­­­دارعا, شاعىن كاسiپكەرلiك سۋبەك­­­­تiلەرiنە – 20, ورتا كاسىپ­كەرلىك سۋبەكتىلەرىنە – 40, ءىرى كا­سىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 150 اي­­­لىق ەسەپتىك كورسەتكىش مول­شە­­رىندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى», دەپ كورسەتىلگەن.

جالعان ەسەپ بەرۋگە اككىلەنىپ العان جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار مۇن­داي جەڭىل جازا تۇرلەرىن شىبىن شاققان قۇرلى كورمەيدى. «دانىك­­كەننەن قۇنىققان جامان» دەمەك­شى, ولاردىڭ الداۋ جولىمەن مەملەكەت قارجىسىن جىم­قى­­رۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن زاڭ تالا­بىن قاتايتقان ءجون. بۇل رەتتە كەڭەس زامانىندا قوسىپ جازۋ اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ەمەس, قىل­مىستىق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق سانالىپ, قاتاڭ جازا بەل­گىلەنسە دە, وسى تەرىس قۇبىلىس تىيىل­ماعانىن ەسكە­رۋ – تاريحتان تاعىلىم الۋ بول­ماق.

تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق ماسەلە – ەلىمىزدە جالعان ەسەپ­ بەرۋ­مەن قاتار, ازايتىپ جازۋ سىن­­دى تەرىس قۇبىلىس تا بار. بۇل دا – جەكە قوسالقى شارۋا­شى­­­لىق­تارداعى مال باسىن شەكتەگەن كەڭەس زاما­نىندا تۋىنداپ, ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلە جات­قان كەلەڭسىزدىك. سوندىقتان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قولىندا ناق­تى قانشا مال بار ەكەنىن اكىمدەر دە, ستاتيستيكا ورگاندارى دا انىق بىلمەيدى دەسەك, قاتە­لەسپەيمىز. بۇل سوزىمىزگە دالەل دە بار. بىلتىر قىستا مۇز قاتۋىنا باي­لانىستى ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىندا ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى تەبىندەي الماي, اشتان قىرىلعان. سونىڭ سانىن انىق­تاۋعا بارعان مينيسترلىك وكىل­دەرى ولەكسەسى تابىلعان 67 باس جىل­قى­نىڭ سايكەستەندىرۋ ءنومى­رى بول­ما­عا­نىنا بايلانىستى ولاردىڭ يەسى كىمدەر ەكەنىن بىلە الماعان.

بايتاق دالا توسىندە ەركىن جور­­تىپ جۇرگەن كيىك سانىن انىق­­­تا­عا­نى­مىزبەن, اۋىل تۇر­عىن­دارى­نىڭ ەن­شىسىندەگى ءتورت ت ۇلىك سانىن ءدال بىلمەيتىنىمىز – پارادوكس. كەم­شى­­لىكتى تۇزەتۋ كەلەسى جىلى وتكىزى­لە­تىن اۋىل شارۋاشىلىعى ساناعى بارىسىندا ەسكەرىلسە, قۇبا-قۇپ.