شىعىنى از, تابىسى كوپ تەحنولوگيا
ماقتا ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, بيىل جاڭا تاسىلمەن 2,5 مىڭ گەكتار القاپقا ماقتا ەگىلدى. شارۋالاردىڭ ايتۋىنشا, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى سۋدى, ەلەكتر قۋاتىن, ەڭبەك رەسۋرستارىن جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ۇنەمدەي وتىرىپ, گەكتارىنان 60-65 تسەنتنەردەن ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل وبلىستىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن 2,5 ەسە جوعارى. وتاندىق ماقتا تالشىعى ساپاسىنىڭ تومەندىگىنەن الەمدىك نارىقتا سۇرانىس بولماي وتىر. ماماندار جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ەسەبىنەن ونىمدىلىكپەن قاتار ماقتا تالشىعىنىڭ باسەكەلەستىك الەۋەتى ۇلعاياتىنىن ايتادى. قوزا كوسەگى تۇگەلدەي اشىلىپ, ءونىم كورسەتكىشى كەمىندە 2 ەسە ارتادى.
جاڭا يننوۆاتسيالىق ءتاسىلدىڭ تيىمدىلىگىنە كوزى جەتكەن, وسى ادىسكە ءوتۋدى نيەت ەتكەن ديقاندار كوپ. مىسالى, ساۋران اۋدانىنىڭ شارۋالارى جاڭا ادىسپەن ماقتا ەگىپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان ناتيجەگە قول جەتكىزىپ وتىر. «مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىندا سۋدى بارىنشا ۇنەمدەۋ جۇمىسىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەڭىنەن قولدانۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ساۋران اۋدانىنا قاراستى جۇينەك اۋىلىندا 130 گەكتار جەرگە تامشىلاتىپ سۋارۋ ارقىلى ماقتا ەكتىك. سۋ ۇنەمدەيتىن جاڭا ءتاسىلدى باسقا شارۋالار كورىپ, تاڭعالىپ جاتىر. بۇل بۇرىن سور باسىپ كەتكەن جەر بولاتىن. ماقتا ەگۋگە بولاتىنىنا ەشكىم سەنبەگەن. باستامانىڭ ناتيجەسى كەرەمەت. ەلىمىزدە رۇقسات ەتىلگەن تىڭايتقىشتاردى عانا پايدالاندىق. ءارى قاراي وسى تاجىريبەنى پايدالانىپ, القاپتىڭ اۋقىمىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز», دەيدى جەرگىلىكتى كاسىپكەر قانات كوشەرباەۆ.
سونىمەن قاتار وبلىستا شەتەلدىك ينۆەستور ماقتانى تەرەڭ وڭدەۋ كوپسالالى كەشەنى كاسىپورىندارىن قۇرىپ, دايىن ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوعارى ساپالى شيكىزاتتى وسىرۋدەن باستاپ, جۇقا ماتادان جاسالعان كيىمدەر مەن ءۇي توقىما بۇيىمدارىن وڭدەۋ مەن وندىرۋگە دەيىن ءوندىرىستىڭ تولىق تسيكلىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. كاسىپورىن وبلىستا العاش رەت تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرىن ورناتىپ, مىڭ گەكتاردان استام اۋماققا ماقتانىڭ ەليتالىق سورتتارىنىڭ تۇقىمىن ەكتى. ەگىستىكتە جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇمىس ىستەپ جاتىر.
ال قىتاي تەحنولوگياسىمەن تامشىلاتىپ سۋارۋ قولعا الىنعان ماقتاارال اۋدانىندا وزبەكستاندىق «Global textile» توقىما كومپانياسى ماقتا تالشىعىن تەرەڭ وڭدەيتىن زاۋىت سالماق. شيكىزات كۇيىندە ساتىلىپ كەلگەن ماقتا ەندى تەرەڭ وڭدەلەدى. قۇنى 45 ميلليون دوللار بولاتىن جوبا اياسىندا لوگيستيكا حابى, ماقتانى باستاپقى وڭدەۋ زاۋىتى, ماقتا-ماتا, ماتا بوياۋ جانە تىگىن فابريكالارى ىسكە قوسىلادى. ءوندىرىس ورىندارى ىسكە قوسىلسا, جەرگىلىكتى شارۋالارعا ءونىم وتكىزۋدە قيىندىق تۋىندامايدى. ازىرگە جەرگىلىكتى ديقاندار جيىن-تەرىنگە دايىندىق ۇستىندە. مىسالى, ماقتاارال اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «حامرو-اتا» شارۋا قوجالىعى بيىل ماقتانى كەش ەككەن. ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا شيت جەرگە ءتۇستى. دەگەنمەن جاڭا تەحنولوگيا تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن ەگىلگەن ماقتا ەرتە گۇلدەپ, جايقالىپ ءوسىپ تۇر. جالپى, اۋداندا 312 گەكتار جەرگە ماقتا ءشيتىنىڭ جاڭا سورتى تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن ەگىلگەن. ەگىس القابىندا بارلىق جۇمىس جاڭا جۇيەنىڭ كومەگىمەن اتقارىلادى. ياعني شىعىن از, قول كۇشى قاجەت ەمەس.
قوجالىق توراعاسى ابدۋجاليل بوەۆ ءار 70 گەكتار سايىن تىڭايتقىشتى ءبىر جەردەن بەرەتىن اۆتوماتتى ناسوس قوندىرعىسى ورناتىلعانىن ايتادى. سول ارقىلى قوزاعا قاجەتتى دارۋمەن, تىڭايتقىش كەستەگە سايكەس ۋاقتىلى بەرىلەدى ەكەن. ءار گەكتاردان ەڭ كەمى 6 توننادان «اق التىن» جيناۋدى جوسپارلاپ وتىرعان قوجالىق توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا الدىمەن ماقتانىڭ بويى وسىرىلەدى. بويى بيىك بولسا, كوسەكتى كوپ سالادى. قوزانىڭ توبەسىندەگى گ ۇلىنە دەيىن تولىق كوسەكتەيدى. ماقتا پىسكەن كەزدە ونى دا تەحنيكانىڭ كومەگىمەن جيناپ الماق. شارۋا قوجالىعىنا تارتىلعان جوبانىڭ جالپى ينۆەستيتسيالىق قۇنى – 500 ميلليون تەڭگە. جوبانىڭ ەرەكشەلىگى, ءداستۇرلى ادىسپەن سالىستىرعاندا اعىن سۋ 50%-عا ۇنەمدەلىپ, ونىمدىلىك 60-70 تسەنتنەرگە ارتادى.
جالپى, بيىل ماقتاارال اۋدانىندا 60,6 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەرگە ءتۇرلى داقىل ەگىلگەن بولسا, ونىڭ 33,6 مىڭ گەكتارىنا ماقتا ءشيتى سەبىلدى. قازىرگى تاڭدا ديقاندار ماقتاعا قاجەتتى اگروتەحنيكالىق شارالاردى اياقتاپ, دەفولياتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ماقتا جيناۋ ناۋقانىنا دايىن وتىر.
«اۋدان بويىنشا قازىرگى تاڭدا 350 گەكتار ماقتالىق القاپقا دەفولياتسيا جۇمىستارى جاسالعان. شارۋالارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماقتا جيناۋ تەحنيكالارى, ماقتا زاۋىتتارى مەن قابىلداۋ بەكەتتەرى ناۋقانعا تولىق دايىن تۇر», دەيدى اۋدان اكىمى باقىت اسانوۆ.
بۇگىندە ماقتا تەرىم ناۋقانىنا دايىنداۋ ءۇشىن كومبايندارعا جوندەۋ جۇمىستارى تولىقتاي جۇرگىزىلگەن. جالپى, اۋدان بويىنشا ماقتا تەرىمىنە 700-دەن استام دوڭعالاقتى تراكتور, 900-گە جۋىق تىركەمە جانە 200-دەن استام ماقتا تەرىم ماشيناسى قاتىسادى. ياعني ماقتانى ماشينالىق ادىسپەن تەرۋدى 95%-عا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ايتا كەتەيىك, اۋداندا ماقتا وڭدەيتىن 7 زاۋىت جانە 55-كە جۋىق ماقتا قابىلداۋ بەكەتتەرى شارۋالارعا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن جيىن-تەرىن ناۋقانىنا دايىن. سونداي-اق كۇزگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مەملەكەت تاراپىنان جەڭىلدەتىلگەن باعامەن جانار-جاعارماي شارۋالارعا تاراتىلىپ جاتىر. جالپى, بيىل وبلىستا 106,4 مىڭ گەكتار جەرگە ماقتا ەگىلدى. الدىن الا بولجام بويىنشا 300 مىڭ توننا ماقتا جيناۋ كوزدەلىپ وتىر.
وڭىردە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ماقتاشىلار عانا ەمەس, باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ەگەتىن ديقاندار دا قولدانىپ كەلەدى. مىسالى, شاردارا اۋدانى, جاۋشىقۇم اۋىلىندا ورنالاسقان ء«يىرجار-اگرو» جشس شارۋا قوجالىعى 500 گەكتار جەرگە تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزگەن.
«بيىل سونىڭ 370 گەكتارىنا كۇنباعىس ەگىپ, جاڭا تەحنولوگيانى يگەرىپ جاتقان جايىمىز بار. بولاشاقتا كلاستەرلىك جۇيەگە كوشۋگە نيەتتىمىز. ماقساتىمىز – جاڭا تەحنولوگيانى جىلدام يگەرىپ, مول ءونىم الىپ, وڭ تاجىريبەمىزبەن ءبولىسۋ. ەگىستىكتەردىڭ كۇردەلى تەگىستەۋ جۇمىستارىن كورمەگەنىنە كوپ جىل بولعان. جىلما-جىل ەگە بەرگەندىكتەن, جەردىڭ دە قۇنارى كەتەدى. ەگىس القاپتارىن دۇرىس جوسپارلاماسا, داقىلداردىڭ اۋىسپالى ەگىسى ساقتالمايدى», دەيدى ء«يىرجار-اگرو» جشس ديرەكتورى ورازالى شىرشىقباي.
سەرىكتەستىكتە 11 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان, ال ماۋسىم كەزىندە 20-30 ادامعا قوسىمشا جۇمىس بەرىپ وتىر. سونداي-اق 23 اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى جۇمىلدىرىلعان. شارۋا قوجالىعى كۇنباعىس ءونىمىن قىتاي, تۇركيا, ازەربايجان ەلدەرىنە ەكسپورتتاپ, زاۋىت اشۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ال تۇلكىباس اۋدانىندا قارقىندى باۋ كولەمىن كوبەيتۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ كەلەدى. ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سۇيەنسەك, اۋدانداعى الما باۋلاردىڭ كولەمى 3 مىڭ گەكتاردى قۇراسا, سونىڭ 700 گەكتاردان استامى – قارقىندى باۋ. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جاۋاپتى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بيىل اۋداندا تاعى 55 گەكتار جەرگە تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلگەن قارقىندى الما باۋى پايدا بولدى. شاقپاق اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «كەن-تاۋ» جشس-نىڭ ديرەكتورى قايرات سادىقوۆ الما كوشەتتەرى ارنايى تۇركيادان الدىرىلعانىن ايتادى.
قازىر باعباندار تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانۋ ارقىلى 30 گەكتار جەردەن 1200 تونناعا جۋىق ءونىم الىپ جاتىر. اتالعان ءوندىرىس ورنىندا 150-200-گە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. شارۋا قارقىندى الما باۋىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ارقىلى 6 مىڭ توننا ءونىم جيناعان. قارقىندى الما باۋ كولەمى 240 گەكتار بولاتىن سەرىكتەستىكتىڭ 2200 توننا الما ساقتايتىن قويماسى بار. كاسىپكەر قىس مەزگىلىندە الماعا سۇرانىستىڭ كۇرت ارتۋىنا بايلانىستى قوسىمشا 2 توننادان استام الما ساقتايتىن سالقىنداتقىشى بار قويما سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. قىستا 4400 تونناعا دەيىن ەكولوگيالىق تازا الماسىن ساۋداعا شىعارۋدى كوزدەيدى.
كانالدار مەن قاشىرتقىلار تازالاندى
وبلىستا ىلعال ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى 32,3 مىڭ گەكتارعا ورنالاستىرىلعان. بيىل قابىلدانعان «سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2024-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنا» سايكەس ەلىمىزدە ىلعال ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن 1,4 ملن گەكتارعا ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە تۇركىستان وبلىسىنىڭ ۇلەسى 16%-دى نەمەسە 216,3 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى.
بۇل ورايدا وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن جۇمىسىن جاڭاشا باعىتتا جۇيەلەگەن «تۇران سۋ» مەكەمەسىنىڭ قوسار ۇلەسى مول. اتالعان مەكەمەنىڭ اتقارعان جۇمىستارى مەن الداعى جوسپارلارى تالقىلانعان جيىندا وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, ايماقتاعى سۋ نىساندارىن جوندەۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋدى تاپسىردى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى سۋ نىساندارىن رەتتەۋ, سۋ شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى جۇرگىزۋ, كانالداردى جوندەۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەردى. وڭىردە وسى باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسادى. سۋ قويمالاردى جوندەۋ, سالۋ, كانالداردى تازالاۋ, جاڭارتۋ جۇمىستارى ساپالى اتقارىلۋعا ءتيىس. اعىن سۋ ماسەلەسىن شەشىپ, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ماڭىزدى», دەدى دارحان ساتىبالدى.
«تۇران سۋ» مەكەمەسىنىڭ باسشىسى دوسحان لەسوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2024 جىلعا ەگىستىككە 817,4 ملن تەكشە مەتر جوسپارلى اعىن سۋ ءليميتى بەكىتىلىپ, بۇگىندە بوساتىلعان سۋ كولەمى 632,7 ملن تەكشە مەتر بولعان. ەكولوگيالىق قاجەتتىلىككە 272,8 ملن تەكشە مەتر سۋ بوساتىلىپ, جوسپار 2,1 ەسە ارتىعىمەن ورىندالدى. كاسىپورىننىڭ مەنشىگىندەگى سۋ نىساندارىنا فيلتراتسياسىن جويۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جارىقشامدار ورناتىلعان. «تۇركىستان» جانە «ارىس» ماگيسترالدى جانە ىشكى شارۋاارالىق كانالدارىنا 82,7 شاقىرىم مەحانيكالىق تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن شىعاراتىن كاسىپورىندار جەلىسى سالىندى. قوندىرعىلار ورناتىلدى. اۋدان, قالا اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ تازالاۋ جوسپارلانعان 1100 شاقىرىم تابيعي ارنالار, كانالدار مەن قاشىرتقىلاردىڭ 500 شاقىرىمعا جۋىعى تازالانعان. سونداي-اق بيىل ورداباسى, ساۋران, قازىعۇرت, شاردارا, سايرام اۋداندارىنداعى 9 سۋ نىسانىنىڭ 96 شاقىرىمىن كۇردەلى جوندەۋ جوسپارلانعان. قازىرگى تاڭدا 58 شاقىرىمى جوندەلدى. ناتيجەسىندە, 15 391 گەكتار سۋارمالى جەردىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋ بارىسى جاقساردى. شاردارا اۋدانىنىڭ 6 اۋىلدىق وكرۋگىندە ۇزىندىعى 958 شاقىرىم بولاتىن قاشىرتقىلاردىڭ 1025 شاقىرىمىنا مەحانيكالىق تازالاۋ جۇمىستارى اتقارىلعان. سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا ەڭ العاشقى زاۋىت ىسكە قوسىلدى. ساۋران اۋدانىنىڭ شاعا اۋىلدىق وكرۋگىندەگى ونەركاسىپتىك پارك ايماعىندا «BNK Group» بنك كومپانياسى امەريكالىق «Nelson Irrigation» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, ««BNK Irrigation»» ساۋدا بەلگىسىمەن اينالمالى جانە فرونتالدى ارەكەت ەتەتىن جاڭبىرلاتقىش ماشينالار ءوندىرىسىن ىسكە قوستى. زاۋىت جىلىنا 1000 جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ ماشيناسىن جاسايدى جانە 50 مىڭ گەكتارعا دەيىن سۋارمالى جەردى قامتاماسىز ەتە الادى. بۇل – ەلىمىزدە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن قولدانۋ ءۇشىن سۋ شاشىراتقىش ماشينالاردىڭ تولىق تسيكلىن ءوندىرۋدى جولعا قويۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا.
بۇدان بولەك, اتالعان «BNK Group» بنك كاسىپورنىنىڭ جىلىنا 50 مىڭ گەكتاردى جانە «تۇران سۋ» مەكەمەسى جانىنان جىلىنا 9 مىڭ گەكتاردى قامتيتىن تامشىلاتىپ سۋارۋ قوندىرعىلارىن شىعاراتىن 2 زاۋىت اشىلادى. سونىمەن بىرگە تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرىن شىعاراتىن ءتورتىنشى زاۋىت شەتەلدىك ينۆەستوردىڭ قولداۋىمەن وتىرار اۋدانىندا جۇزەگە اسپاق. ءىرى ينۆەستور تەكستيل كلاستەرىن قۇرۋ بويىنشا وڭىرگە 440 ملن دوللار قۇيۋعا دايىن. ناتيجەسىندە, 4 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىلعا جوسپارلانعان 22,0 مىڭ گەكتاردىڭ 13,3 مىڭ گەكتارىنا العاشقى جارتىجىلدىقتا جاڭادان سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى ەنگىزىلگەن. ونىڭ ىشىندە, 8 مىڭ گەكتارعا تامشىلاتىپ, 4,9 مىڭ گەكتارعا جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگيالارى ورناتىلعان. سونداي-اق بىلتىر جالپى قۇنى 15,9 ملرد تەڭگە بولاتىن «تۇركىستان ماگيسترالدى كانالىن كۇردەلى جوندەۋ» جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ, 60 شاقىرىم كانال بەتونمەن قاپتالدى. ياعني جىلىنا 60 ملن تەكشە مەتر اعىن سۋ ۇنەمدەلىپ وتىر. كانالدىڭ سۋ وتكىزۋ قۇرىلىمدارىنا 66 دانا اۋستراليالىق «رۋبيكون ۆوۋتەر» اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەسى ورناتىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە سۋ شىعىسىن قاشىقتان اۆتوماتتى باسقارا وتىرىپ, سۋدىڭ نۇكتەلى ەسەبىن ناقتى جۇرگىزۋگە, ياعني قوسىمشا سۋ شىعىندارىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
شارۋالار جاڭا تەحنولوگيانىڭ وتە ءتيىمدى ەكەنىن ايتىپ وتىر. سۋدى ۇنەمدەيدى ءارى سۋارۋدان كەيىنگى ادەتتەگىدەي قاتقاق قالدىرمايدى. ديقاندار بۇرىن ەگىستىكتى سۋارىپ بولعان سوڭ مىندەتتى تۇردە كۋلتيۆاتسيا جۇرگىزىپ, قوپسىتىپ الاتىن. ەندى ونىڭ قاجەتى بولماي قالدى, سوسىن بۇل قوندىرعىمەن القاپتى دارىلەۋگە دە بولادى. سونداي-اق شارۋالار باعاسى وتە ءتيىمدى ەكەنىن, مەملەكەت تاراپىنان جاڭا تەحنولوگيانى پايدالانۋعا تولىق مۇمكىندىك جاسالعانىن ايتادى.
تۇركىستان وبلىسى
