بۇگىندە ن.وڭداسىنوۆ اتىنداعى مەكتەپ پەن مۇراجايداعى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن. مۇراجاي 2004 جىلى قازان ايىندا اشىلعان بولاتىن. دەگەنمەن بۇل عيماراتتىڭ تاريحى تەرەڭدە, ياعني 1904 جىلى سالىنعان. توبەسى قامىسپەن جابىلعان, بوس تۇرعان عيماراتقا 2004 جىلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, العاشقىدا ن.وڭداسىنوۆ اتىنداعى مەموريالدىق مۋزەي بولىپ اشىلعان. وكىنىشكە قاراي, 2012 جىلى قاڭتاردا مۋزەيدەن ءورت شىعىپ, 7 بىردەي تەحنيكا مەن 50-دەن استام ادام ءتىلسىز جاۋدىڭ بەتىن قايتارعان. ن.وڭداسىنوۆ مۇراجايىنىڭ العاشقى باسشىسى, تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەنوۆ سول جىلدارى ماسكەۋدەن 900-گە جۋىق ەكسپونات اكەلگەنىن, جالپى مۇراجايداعى 3 مىڭعا جۋىق جادىگەردىڭ ورتتەن امان قالعانىن ايتادى. جوندەۋ جۇمىستارىنان كەيىن 2014 جىلى مۇراجاي جۇمىسىن قالادا اشىلعان ەتنوگرافيالىق مۋزەيدىڭ فيليالى رەتىندە قايتا جالعاستىرعان.
«بۇل مۇراجاي ورنالاسقان اۋماق بۇرىن تەمىرجول ساياباعى بولعان. وسى ساياباق 100 جىلدىعى قۇرمەتىنە ن.وڭداسىنوۆ كەشەنى بولىپ اتالدى. بۇل جەردە ن.وڭداسىنوۆ اتىنداعى دارىندى بالالار مەكتەبى سالىندى. مۋزەيدىڭ كىرەبەرىسىنە شاعىن ءبيۋستى قويىلدى. وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدىنىڭ قولداۋىمەن ءتيىستى قارجى ءبولىنىپ, بۇگىندە مۋزەيدە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ وتىر. بۇل دا ءبىر بىتكەلى تۇرعان يگى ءىس. دەگەنمەن تاعى ءبىر شاراپاتى مول ءىس قولعا الىنسا ءجون بولار ەدى. ن.وڭداسىنوۆ جاۋاپتى قىزمەتتەردە ءجۇرىپ شىعارماشىلىقتان دا قول ۇزبەدى. تىنباي ىزدەنىپ, بىلىمدىلىگىمەن بيىكتى باعىندىردى. جەمىستى ەڭبەك ەتتى. اراب, پارسى, ورىس تىلدەرىنە جۇيرىك بولدى. 1969 جىلى «ارابشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىگى», 1974 جىلى «پارسى-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىگى» جارىق كورىپ, ەل ىقىلاسىنا بولەندى. ول ەڭبەكتەرىن وقىعان عالىمدار نە لابوراتورياسى جوق, نە ينستيتۋتى جوق, نە حاتشىسى جوق, جالعىز زەينەتكەر وسىنشا ەڭبەكتى قالاي جازعان دەپ تاڭعالادى. تۇسىندىرمە سوزدىكتەرىن جازعان كەزدەرى مەن ول كىسىنىڭ قاسىندا كومەكشى بولىپ ءجۇردىم. امانگەلدى اتىنداعى كولحوزدىڭ پارتكوم حاتشىسى ەدىم. ونىڭ اڭگىمەسىنەن ول كەزدە اراب ءتىلىن تەرەڭ تالدايتىن عالىمدار از ەكەنىن اڭعاردىم. سوندىقتان تۇسىندىرمە سوزدىگىن باسۋدا كوپ كەدەرگى بولدى. بىراق ديماش احمەت ۇلى قوناەۆ تىكەلەي تاپسىرما بەرىپ, بۇل كىسىنىڭ ەڭبەكتەرىن تاجىك عىلىم اكادەمياسىنا جىبەردى. سول تاجىك ەلىنىڭ عىلىم اكادەمياسى جوعارى باعالاپ, قورىتىندى بەردى. د.قوناەۆتىڭ ىقپال ەتۋىمەن بەس تومدىق كىتابى باسىلىپ شىقتى. جالپى, ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى از تارالىممەن شىققاندىقتان, قازىر تابا المايسىز. سوندىقتان ن.وڭداسىنوۆتىڭ ەڭبەكتەرى قايتا باسىلىپ شىقسا, ءبىلىمدى ۇرپاقتىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتۋگە سەپتىگى تيەر ەدى», دەيدى جارىلقاسىن اقساقال.
ال نۇرتاس وڭداسىنوۆ اتىنداعى مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسى 2002 جىلى قالانىپ, 2004 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. دارىندى بالالارعا ارنالعان ارنايى مەكتەپ بولعاندىقتان وقۋشىلاردى جەتىنشى سىنىپتان باستاپ قابىلدايدى. مەكتەپ باسشىلىعىنىڭ مالىمدەۋىنشە, جىل سايىن تۇلەكتەرىنىڭ 95-97%-ى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەدى. مەكتەپ جانىندا وقۋشىلارعا ارنالعان جاتاقحانا بار. ءبىلىم وشاعى 320 وقۋشىعا ارنالعانىمەن, 365 بالا ءبىلىم الادى. جيىرما جىل بۇرىن پايدالانۋعا بەرىلگەن مەكتەپتىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن.
جوندەۋ جۇمىستارى – مەرەيتويعا دايىندىقتىڭ, ارينە, ءبىر بولىگى عانا. تۇركىستاندا عىلىمي كونفەرەنتسيا, ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە دە ءتۇرلى ءىس-شارا وتەرى انىق. ويتكەنى ن.وڭداسىنوۆتىڭ جارقىن قولتاڭباسى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن كورىنىس تابادى. سول جىلدارى ەلىمىزدە اشىلعان مۇناي, ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالداردىڭ وراسان زور كەن ورىندارى, قالالار مەن كەنتتەردىڭ, كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردىڭ ءوسىپ كوركەيۋى, حالقىمىزدىڭ سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋى سونىڭ ايعاعى. ءوزى تۋىپ-وسكەن وڭتۇستىك ولكەسىن دە نازارىنان تىس قالدىرماعان. كونەكوز قاريالار ونىڭ ءىس-ساپارمەن ۇنەمى كەلىپ-كەتىپ وتىرعانىن ايتادى. وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارى ورتالىق قازاقستاننان, اقتوبە, قىزىلوردا وبلىستارىنان, اۋليەاتا, شىمكەنت, تۇركىستان, قازىعۇرت ايماقتارىنان العاشقى كەزەڭدە 18 مىڭعا جۋىق, كەيىننەن 14 مىڭعا جۋىق ءوز ەركىمەن كەلگەن ەرىكتى جۇمىسشىلار ءمىرزاشولدى يگەرۋگە وڭداسىنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىلدىرىلدى. تىڭ جەرلەردى يگەرۋدە, «دوستىق» كانالى مەن جۇزدەگەن شاقىرىم ارىق-اتىزداردى سالۋدا جۇمىسشىلار قىرۋار ەڭبەك ەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتكە ءجۇز مىڭداعان باعالى, ستراتەگيالىق ماڭىزدى شيكىزات, اق ماقتا تاپسىرىلدى. رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى بولىپ سۋارمالى جەر كولەمىن كوبەيتۋ ماقساتىندا قىزىلقۇم ءوڭىرىن سۋلاندىرۋدى ماسەلە قىلىپ كوتەردى. شاردارا سۋ قويماسىن سالۋدى باستادى. وسى ءبىر يگى ىستەرىن ۇمىتپاعان جەرگىلىكتى زيالى قاۋىم ۇلى تۇلعانىڭ ەلىمىزگە, سونىڭ ىشىندە ءمىرزاشول وڭىرىنە سىڭىرگەن وراسان زور ەڭبەكتەرىن ەسكەرە, اتاكەنت قالاشىعىندا وڭداسىنوۆتىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتىپ, ءبىر كوشەگە اتىن بەرۋ وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى-ونەگەسى مول ءىس بولاتىنىن ايتۋدا. ال قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جۋرناليست, ديپلومات, قوعام قايراتكەرى, وڭداسىنوۆتانۋشى ەرجان ءۇبايدا ۇلى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن جازعان ماقالاسىندا ەرميتاجداعى تايقازاندى تۇركىستانعا قايتا اكەلۋگە ماسكەۋدە تۇرعان ن.وڭداسىنوۆتىڭ ارالاسقانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيتىنىن ايتادى.
«1982 جىلى ماسكەۋگە بارعان ساپارىمدا نۇرتاس وڭداسىنوۆ اعايدىڭ ۇيىنە سالەم بەرە كىردىم. ەلدىڭ جاڭالىقتارىن, تۇركىستانداعى يگى ىستەردى ايتتىم. جۇبايى ۆالەنتينا ۆاسيلەۆنا قازاقى داستۇرمەن داستارقان ازىرلەدى. ول جەردە ىرىمشىك, قۇرت, شۇباتتان ءدام تاتتىق. بىزبەن بىرگە ۇلكەن ۇلى ىسكەندىربەك نۇرتاس ۇلى دا بولدى. نۇرتاس اعا ماعان باتا بەرىپ, ەلگە سالەم ايتتى. كەيىن قايتىس بولعاننان كەيىن ءوزىنىڭ اماناتى بويىنشا تۋعان جەرى تۇركىستانعا جەرلەندى. ءالى ەسىمدە, ماسكەۋدەن ن.ونداسىنوۆتىڭ دەنەسىن ەلگە اكەلۋگە ساعيدوللا قۇباشەۆ پەن وزبەكالى جانىبەكوۆ ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. بۇگىندە تۇركىستاندا نۇرتاس ونداسىنوۆتىڭ اتىندا مەكتەپ, كوشە, مۇراجاي بار. ءوزى تۋىپ-وسكەن امانگەلدى اۋىلى بۇگىندە نۇرتاس اۋىلى دەپ اتالادى. الماتىعا ءمۇسىنى ورناتىلدى. ەندى تۇركىستاننىڭ تورىندە دە ۇلكەن ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەرسە دەگەن تىلەگىمىز بار», دەپ جازادى ەرجان ءۇبايدا ۇلى.
وكىنىشكە قاراي, بۇل تىلەك ازىرگە ورىندالمادى, ياعني تۇركىستاندا وڭداسىنوۆتىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى جوق. سونداي-اق نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۋرالى دەرەكتى فيلمدەردىڭ تەلەارنالاردا كوپ كورسەتىلە بەرمەيتىنىن, ەل دامۋىنا اتسالىسقان تۇلعا تۋرالى كوركەم فيلم ءتۇسىرۋ, الماتىداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە قايراتكەردىڭ ەسىمىن بەرۋ قاجەتتىگىن ايتۋشىلار دا بار.
ءيا, «تاعدىر ەل باسقارۋدى, حالىق ءۇشىن قام جەۋدى سىيلاعان» ن.وڭداسىنوۆ بارلىق قۇرمەتكە لايىق. جاۋاپتى دا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە ءوز وتباسىنىڭ مۇددەسىنەن گورى ەل, حالىق مۇددەسىن جوعارى قويعان وڭداسىنوۆ ەستەلىكتەرىندە: «ەل باسقارۋ بىلگەنگە – مەحنات, بىلمەگەنگە – قاناعات. ماعان مەحنات بولدى, سەبەبى, ەڭ اۋىر كەزەڭ سوعىس, كۇيزەلگەن شارۋاشىلىقتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جىلدارىندا ەل باسقاردىم. سول كەزدە حالقىمنىڭ جاعدايى كۇنى-ءتۇنى ەسىمنەن شىققان ەمەس, قايتسەم جاعدايىن جاقسارتامىن, كوركەيتەمىن, كەم-كەتىگىن كەلىستىرەمىن دەۋمەن ءومىرىم ءوتتى...» دەيدى. ال اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەنوۆ وڭداسىنوۆتىڭ ءاربىر قازاق تورىنە جازىپ ءىلىپ قوياتىن, ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا قىلىپ قالدىراتىن تاعى ءبىر ونەگەلى ءسوزىن ەسكە سالدى.
«قازاقتىڭ ءبىرتۋار ءىرى تۇلعاسى نۇرتاس ءداندىباي ۇلى ءتارتىپتى وزىنەن باستادى. ونىڭ: مەن ءۇش نارسەدەن تازامىن. بىرىنشىدەن, سونشا جىل ەل باسقارىپ وتىرىپ بىرەۋگە ناقاقتان-ناقاق جالا جاۋىپ, قياناتقا بارعان ەمەسپىن, بىرەۋدەن ءبىر سوم دا پارا العان ەمەسپىن – قولىم تازا! ەكىنشىدەن, 1937-38 جىلدارداعى قارالى كۇندەردە بوزداقتاردى اتىپ جاتقاندا, ءبىر قاعازعا قول قويعان ەمەسپىن – ارىم تازا! ۇشىنشىدەن, ادامداردى اتاعا, رۋعا, جۇزگە بولگەن ەمەسپىن – ءجۇزىم تازا!» دەگەنى بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا ساناسىندا تۇراتىن وسيەتتى ءسوز. ءتىپتى ايتۋلى تۇلعانىڭ ۇلاعاتتى سوزدەرىن ارنايى كۇنتىزبە نەمەسە باسقا ۇلگىدە زامان تالابىنا ساي بەزەندىرىپ, ءاربىر قىزمەتكەردىڭ الدىنا قويىپ, يا بولماسا كوزگە تۇسەر ەتىپ ءىلىپ قويسا دۇرىس بولار ەدى. نۇرتاس ءداندىباي ۇلى ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتامادى, مەملەكەت قامباسىنا قول سالمادى, ويلاعانى حالىق قامى بولدى. سوعىستان سوڭعى قيراعان شارۋاشىلىق پەن تۇرالاعان تۇرمىستى تەز ارادا اياعىنان تىك تۇرعىزۋعا ىقپال ەتتى. ءوز ومىرىندەگى جىبەرگەن قاتەلىكتەرىن دە جاسىرماي جاريا ەتكەنىن بىلەسىزدەر. ءوز جازبالارىندا بولاشاق ۇرپاقتى ساقتاندىرعان ول ءال-ءفارابيدىڭ قاعيداسى ۇنەمى ەسىندە جۇرەتىنىن ايتادى. جالپى ءتىل, ءداستۇر, سالت-سانا تۋرالى ماقالا جازعاندا, ۇلت ۇرىعىنان ءداندى جوعالتىپ الماساق ەكەن دەگەن ۋايىمنان جازاتىنىن جاسىرمايدى. ۇلت ۇرىعى – ءتىلى, ءداستۇرى, سالتى, وسىدان ءنار العان ادام عانا ءوز ۇلتىنىڭ وكىلى بولا الاتىنىن ايتادى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن ماقتان ەتە ايتقان ەستەلىگى دە كوپشىلىككە جاقسى ءمالىم. نۇرتاس ءداندىباي ۇلى: «بىردە سيريا مەملەكەتىنە كەڭەس وداعىنىڭ دەلەگاتسيا قۇرامىندا باردىم. مەن قازاقستاننان, استاناسى الماتى دەپ ەدىم ەشكىم بىلىڭكىرەمەدى. سوسىن تۋعان جەرىم تۇركىستان, ونداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن ايتتىم. سول-اق ەكەن, جاپىرلاپ كەلىپ قولىمدى الىپ, ۇستىمدەگى كيىمىمنىڭ (ۇزىن اق كويلەك كيگىزىپ قويعان) ەتەگىن ءسۇيىپ, ابىگەر بولدى دا قالدى. سويتسەم, بار عۇمىرىن سۋفيزم ءىلىمىن ۋاعىزداۋعا ارناعان, دانالىق ويلارمەن ۇناعان قوجا احمەت ياساۋيدى سيريالىقتار دا جاقسى بىلەدى, ءارى ۇلكەن قۇرمەت تۇتادى ەكەن. قوجا احمەت ياساۋيمەن جەرلەس بولعاندىعىم ءۇشىن عانا تابان استىنان ەڭ قۇرمەتتى بولىپ شىعا كەلدىم. ودان كەيىن بارعان جەردىڭ بارىندە ماعان ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, قۇرمەت جاسالاتىن بولدى. سول كەزدە سوزدەرىمىزدە, تىلدە ۇقساستىقتىڭ بارلىعىن بايقاعانمىن», دەيدى. وڭداسىنوۆ قازىرگى اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ بىرىگىپ, گۋرەۆ وبلىسى بولىپ تۇرعان كەزدە سول وبلىستى 8 جىل باسقاردى. اقىرىندا حرۋششەۆتىڭ قىسىمىمەن, مەملەكەتتىك ىستە تاجىريبەسى مولايعان شاعىنا قاراماستان-اق, زەينەتكەرلىككە جاسى جەتپەسە دە 58 جاسىندا شىعارىپ جىبەرەدى. زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ ماسكەۋدە تۇردى», دەيدى جارىلقاسىن اقساقال.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقستان ۇكىمەتىن 13 جىل باسقارعان نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ءومىرى دە, قىزمەتتىك جولى دا ناعىز «تار جول, تايعاق كەشۋ» كەزەڭدە ءوتتى. ستاليندىك رەپرەسسيا مەن حرۋششەۆتىڭ بيلىگى جۇرگەن الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنا دەيىنگى ارالىقتا ۋاقىتتىڭ ق ۇلى بولىپ قالۋ وڭاي ەدى دە, حالىقتىڭ ۇلى بولىپ قالۋ تىم قيىن ەدى. اق-قارانى انىقتاماي, تالاي قىرشىندى قىناداي قىرىپ كەتكەن 1937 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بار-جوعى 34 جاستا جوعارعى قىزمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالادى. ونىڭ ەسىمى قازاقستاننىڭ دامۋ كەزەڭىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. كەشەگى كەڭەستەر وداعى كەزەڭىندە ۇلتىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا قاجىرلى ەڭبەگىمەن سۇبەلى ۇلەس قوسقان ازاماتتاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۇر. دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, نۇرتاس ءداندىباي ۇلى 1940-1953 جىلدار ارالىعىندا قازاق رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى حالقىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ, دۇشپاندى جەڭۋ جولىندا ءوز ۇلەسىن قوستى. قالالاردا ونداعان-جۇزدەگەن زاۋىت, فابريكا سالىنىپ, ولاردىڭ جۇمىستارى 2-3 ماۋسىمدىق جۇيەگە اۋىستىرىلىپ, جۇمىسشىلار كۇندىز-ءتۇنى تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى. ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپاشىلىقتان ەڭسەسىن تىكتەي الماي جاتقان جىلدارى ۇكىمەتتى باسقارعان قايراتكەر ىسكەرلىگىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن تانىلدى. الدىمەن ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ىسىنە بەلسەنە كىرىستى. شالعاي اۋدانداردا مۇعالىمدەر دايىندايتىن ۋچيليششەلەر, وبلىس ورتالىقتارىندا مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرستار, وبلىس ورتالىقتارىندا مۇعالىمدەر ينستيتۋتتارىن اشۋعا ايرىقشا ءمان بەردى. ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن, رۋحانياتىن دامىتۋعا وراسان زور ۇلەس قوستى. سونداي-اق جاريا دەرەكتەردە سوعىستىڭ اۋىر كەزەڭدەرىنە قاراماستان, حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ ماقساتىندا ن.وڭداسىنوۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇلى اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 95 جانە 100 جىلدىق مەرەيتويلرى جوعارى دارەجەدە اتاپ وتىلگەنى ايتىلادى. وڭداسىنوۆتىڭ قولداۋىمەن كوپتەگەن قالادا جوعارى وقۋ ورىندارى اشىلعان. ءبىر عانا الماتىدا پوليتەحنيكالىق, قىزدار پەدوگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ, قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ, مەديتسينالىق, شەت تىلدەرى, دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. وپەرا جانە بالەت تەاترى, وبلىستاردا دراما تەاترلارى اشىلىپ, فيلارمونيا, ءان-بي انسامبلدەرىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. قاراعاندى مەتاللۋرگياسىن, مويىنتى-شۋ تەمىر جولىن, تەرىسكەيگە تەمىرجول تارتۋ, ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىن يگەرۋگە ۇيىتقى بولدى. ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت عىلىم اكادەمياسىنىڭ دەربەس قۇرىلىسىنا بىردەن-ءبىر اتسالىسقان نۇرتاس وڭداسىنوۆ جاڭا عيماراتتىڭ سالىنۋىنا قاراجات قاراستىرىپ, ىرگەتاسى قالانعاندا ىرىمداپ «قازاق عىلىمى كۇمىستەي تازا بولسىن» دەپ كۇمىس اقشا شاشقانى بەلگىلى. قازاق عىلىم اكادەمياسىنا قانىش ساتباەۆتىڭ باسشى بولىپ كەلۋىنە سەبەپشى بولدى. قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ گازەتكە جاريالانعان ماقالاسىنداعى بولاشاق عىلىمنىڭ ءسوز زەردەلەۋى ۇناپ, جاڭا وي-پىكىرلەرىن بىلۋگە, تانىسۋعا ماسكەۋگە شاقىرادى. كەزدەسىپ, پىكىر الىسقاننان كەيىن, كەڭەستەر وداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.كوماروۆقا الىپ بارىپ: «قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بولاشاق پرەزيدەنتى...» دەپ تانىستىرادى. 1942 جىلدىڭ باسىندا كەندى التاي, لەنينوگور, ريددەرگە ءىس-ساپارمەن بارعان ن.وڭداسىنوۆ ءبىلىمدى, بايسالدى دىنمۇحامەد قوناەۆتى كەزدەستىرەدى. كەيىننەن الماتىعا كەلىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سكۆورتسوۆپەن اقىلداسىپ, وزىنە ورىنباسارلىققا شاقىرادى. ءوزىن وڭداسىنوۆ شاكىرتىمىن دەپ سانايتىن مەملەكەت قايراتكەرى دىنمۇحامەد قوناەۆ ءوز كىتابىندا: «نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ مەكتەبىنەن ءوتتىم. سول كىسىدەن العان تاجىريبەمنىڭ ارقاسىندا وسىنداي بيىككە جەتتىم» دەپ جازعان. نۇرتاس ءداندىباي ۇلىنىڭ شاراپاتىن كورگەن جانداردىڭ ءبىرى – ءمۇسىنشى حاكىمجان ناۋرىزباەۆ.
«ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ناعىز دۇرىلدەپ تۇرعان كەزىندە قوستاناي وبلىسى ۇزىنكول اۋدانىنا بارعان نۇرتاس ءداندىباي ۇلى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ كابينەتىندە ساز بالشىقتان جاسالعان اباي مەن جامبىل ءمۇسىنىن, قوي, ەشكى, جىلقى, تۇيە سياقتى ءۇي جانۋارلارىنىڭ بەينەسىن كورەدى. ونى كىم جاساعانىن سۇراستىرادى. اۋدان باسشىسى 16 جاستاعى ات باعۋشى بالانىڭ جۇمىسى ەكەنىن ايتادى. ءجاسوسپىرىمدى شاقىرىپ سويلەسكەن نۇرتاس ءداندىباي ۇلى ونى وقۋعا جىبەرۋدى ويلايدى. العاشقىدا وتباسى جاعدايىن ويلاپ, كونبەگەن بالاعا ءمۇسىن دەگەن ونەردىڭ ۇلكەن ءتۇرى ەكەنىن, قازاقتا ازىرشە ءمۇسىنشى جوعىن, وقىپ, ءبىلىم السا, ۇلكەن ونەر يەسى بولىپ كەتەتىنىن تۇسىندىرەدى. حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ تالانتىن تانىپ, الماتىعا الىپ كەلىپ وقىتادى. سول كەزدە سوعىستىڭ اسەرىنەن الماتىعا قونىس اۋدارعان ۇلكەن سۋرەتشى, مۇسىنشىلەرمەن تانىستىرادى. الماتىداعى كوركەم سۋرەت ۋچيليششەسىنە ورنالاستىرادى. ۋچيليششەنى بىتىرگەن سوڭ حاكىمجان حاركوۆ كوركەم سۋرەت ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, مۋحينانىڭ جەتەكشىلىگىمەن وقيدى. وسىلايشا, قازاقتىڭ تۇڭعىش مۇسىنشىسىنە قامقورلىق جاسايدى. سول حاكىمجان نارۋىزباەۆ – ەلىمىزگە تانىمال ءمۇسىنشى, الماتى قالاسىنداعى اباي ەسكەرتكىشىنىڭ اۆتورى», دەيدى جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەنوۆ.
ول ۇكىمەت باسىندا وتىرعان ون ءۇش جىل ىشىندە جوعارىدان – ماسكەۋدەن تۇسكەن بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىندايتىن ورىنداۋشى قىزمەتكەر ەمەس, حالىق مۇددەسى ءۇشىن نەبىر ءىرى-ءىرى ماسەلەلەر مەن باستامالار كوتەرىپ, ونى شەشە العان قايراتكەر دارەجەسىنە كوتەرىلدى. بىراق جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ونىڭ وسىناۋ قايراتكەرلىگى حرۋششەۆكە ۇناماي, ەكەۋى قىزمەت بارىسىندا ءجيى-ءجيى كەلىسپەۋشىلىككە بارىپتى. سەبەبى وڭداسىنوۆ تىڭ يگەرۋ ناۋقانىنداعى اسىرا سىلتەۋگە اشىق قارسى شىققان. نۇرتاس ءداندىباي ۇلىنىڭ زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىنگى ءومىرى ماسكەۋدە ءوتتى. ونى ماسكەۋگە وتباسىلىق جاعدايىنا بايلانىستى كوشتى دەپ ءجۇر. بۇل جايتتىڭ تۇبىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, سول تۇستاعى بيلىكتىڭ وڭداسىنوۆتى زەينەت جاسىنا جەتپەي تۇرىپ قىزمەتتەن الاستاپ قانا قويماي, ءوز ورتاسىنان, ءوز پىكىرلەستەرىنەن دە الىستاتۋعا بارىنشا كۇش سالعانىن بايقاۋعا بولادى. قالاي بولعاندا دا ەلىمىزدىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە نۇرتاس وڭداسىنوۆ ونەگەلى جولىمەن, ەلشىلدىك ۇستانىمىمەن تازا تۇلعا تۇجىرىمداماسىن ۇرپاققا امانات ەتىپ قالدىردى. بيىلعى مەرەيتوي ءىس-شارالارىنىڭ ماقساتى دا – حالقى ءۇشىن قالتقىسىز ەڭبەك ەتكەن ەردىڭ ونەگەسىن وسكەلەڭ ۇرپاققا دارىپتەپ, ۇلگى ەتۋ.
تۇركىستان وبلىسى
