ەلوردا سۋ تاپشىلىعىن قالاي شەشتى؟
بىلتىر قالا حالقى سۋدىڭ جايىنا الاڭداي باستاعاندا, ءبىز ەلوردانى سۋمەن قامتىپ وتىرعان «استانا سۋ ارناسى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىنا بارىپ, ءمان-جايدى باقىلاپ قايتقانىمىز بار. سوندا سورعى-سۇزگى ستانساسىنا كەلەتىن سۋدىڭ مولشەرىن باعامداپ, سۋ تاپشىلىعىنا ستانسامەن قاتار استانا سۋ قويماسىنان (ۆياچەسلاۆ) تارتىلعان ءۇش قۇبىر اسەر ەتەتىنىن بىلدىك. قالاداعى ەكى سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ الەۋەتى تاۋلىگىنە 305 مىڭ تەكشە مەتر سۋ وندىرۋگە جەتسە, ستانساداعى ماماندار جاز شىقپاي جاتىپ قالاعا تاۋلىگىنە 330 مىڭ تەكشە مەتر سۋ بەرۋ ارقىلى جوسپاردى جوبالىق قۋاتىنان اسىرىپ ورىنداۋعا ءماجبۇر بولدى.
وسى مەزگىلدە جەرگىلىكتى اكىمدىك استانا سۋ قويماسىنان تەمىرجولشىلار تۇرعىن الابىنا جاڭا سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, «ينتەرناتسيونالنىي» تۇرعىن الابىندا سورعى-سۇزگى ستانساسى سالىنىپ جاتقانىن حابارلادى. ەكى جوبانىڭ ءبىرى بىلتىر, ەكىنشىسى بيىل اياقتالعان سوڭ, قالا حالقى سۋ تاپشىلىعىنان قۇتىلدى. ءبىز بارعان №3 سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ قاۋقارى تاۋلىگىنە 105 مىڭ تەكشە مەتر سۋدى تازارتۋعا جەتەدى ەكەن.
سورعى-سۇزگى ستانساسىندا قايناعان تىرشىلىكتى ستانسانىڭ باسشىسى تالعات بەكماعامبەتوۆ جانە ورىنباسارى جاننۇر قابىلبەكوۆ تانىستىردى. بۇل ستانساعا دا سۋ كوزى استانا سۋ قويماسىنان كەلەدى.
ماماندار سۋدى 3 كەزەڭنەن وتكىزەدى. ءبىرىنشى – سۋعا رەاگەنتتەر قوسۋ ارقىلى فيزيكا-حيميالىق تازالاۋدان وتسە, ەكىنشى – سۋدى تۇندىرىپ, شوگىندىلەردى كەتىرەدى. رەاگەنتتەردىڭ ىشىندە ناتري گيپوحلوريتى, كواگۋليانت, فلوكۋليانت بار. ءۇشىنشى ءارى سوڭعى كەزەڭىندە سۋدى ءسۇزىپ, ۋلتراكۇلگىن ساۋلە ارقىلى زالالسىزداندىرادى. وسىدان كەيىن عانا تازا سۋ سورعى ارقىلى تۇتىنۋشىعا جەتەدى. بىردەن سۋدى ارالاستىراتىن قۇرىلعىعا تۇسەدى. وندا سۋعا حلور, كواگۋليانت قوسىلعان سوڭ قوسپا ابدەن ارالاسىپ, 6 سۋ تۇندىرعىش جەتەدى.
– سۋدى تازالايتىن ەكى بلوك بار. ءبىرىنشى بلوكتىڭ وندىرىستىك قۋاتى – 70 مىڭ تەكشە مەتر. ەكىنشى بلوكتىڭ قۋاتى – 35 مىڭ تەكشە مەتر. ياعني سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ قۋاتى قالاعا تاۋلىگىنە 105 مىڭ تەكشە مەتر سۋ بەرۋگە جەتەدى. تۇندىرعىشقا كەلگەن سۋ رەاگەنتتىڭ كومەگىمەن حيميالىق رەاكتسياعا ءتۇسىپ, كوبىك سەكىلدى بىرىنە-ءبىرى جابىسىپ, تۇبىندە قالسا, بەتىندەگى تازا سۋ سۇزگىگە كەتەدى. وندا سۋ كۆارتس قۇمى ارقىلى سۇزگىدەن ءوتىپ, ەكىنشى مارتە زالالسىزداندىرىلىپ, ەكى تازا سۋ رەزەرۆۋارىنا جينالادى. ول رەزەرۆۋارلاردىڭ ارقايسىسىنا 20 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن سۋ جينالادى. تازا سۋ رەزەرۆۋارىنان سۋدى سورعىمەن تارتىپ, ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەر ارقىلى تاعى ءبىر زالالسىزداندىرىپ, قالاعا جىبەرەمىز. ناق قازىر ءبىز قالاعا تاۋلىگىنە 80 مىڭ تەكشە مەتر سۋ بەرىپ جاتىرمىز. سۋ تاپشىلىعى جوق. سورعى-سۇزگى ستانساسى تولىق قۋاتىندا 100 پايىز جۇمىس ىستەۋگە دايىن, – دەيدى سورعى-سۇزگى ستانسا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جاننۇر قابىلبەكوۆ.
سورعى-سۇزگى ستانسالارى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەيدى
ستانسادا سۋدى زالالسىزداندىراتىن گيپوحلوريت ءناتريدى ارنايى جاڭا ەلەكتريز قوندىرعىلارمەن ازىرلەيدى. دايىن گيپوحلوريت ءناتريدى رەزەرۆۋاردا ساقتايدى. ودان گيپوحلوريت ءناتريدىڭ ءتيىستى كولەمىن مولشەرلەۋشى سورعى ارقىلى كەلگەن سۋدىڭ قۇرامىنا قاراي باپپەن قوسىپ وتىرادى. ءبىز تاياقتاستام جەردەگى قويماعا ءوتىپ, گيپوحلوريت ءناتريدى ءوندىرۋ ءۇشىن شيكىزات رەتىندە اس تۇزىن قولداناتىنىن بىلدىك. ستانسادا گيپوحلوريت ءناتريدى دايىنداپ, سۋعا قوسقانعا دەيىنگى كەزەڭ تۇگەل اۆتوماتتاندىرىلعان. قول كۇشىن اسا قاجەت ەتپەيدى.
ءبىز قالاداعى سورعى-سۇزگى ستانسالاردىڭ باسشىسى تالعات بەكماعامبەتوۆتى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا, ول كەلەر جىلدارى تۇتىناتىن سۋدىڭ كولەمى كوبەيسە, سورعى-سۇزگى ستانسالارى تولىق وندىرىستىك قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن ايتتى. قازىر وسى ءۇشىنشى ستانسا ارقىلى قالانىڭ سول جاعالاۋىنداعى تۇرعىن ۇيلەرگە سۋ كوبىرەك جىبەرىلەدى ەكەن. ويتكەنى بىلتىر ءدال وسى سول جاعالاۋداعى كەيبىر تۇرعىن ۇيلەردە قىسىم تومەندەپ, جۇرت ابىگەرگە تۇسكەن. ستانسادان قالانىڭ قۇبىر جۇيەسىنە قوسىلعان ەكى قۇبىر بار. ءار قۇبىردىڭ ديامەترى – 1000 مم. قۇبىردىڭ سۋى قالانىڭ سول جاعالاۋىنا عانا ەمەس, وڭ جاعالاۋعا دا بارادى. دەمەك وڭ جاعالاۋدا تۇتىنۋشى كوبەيسە, وعان دا سۋدىڭ كولەمى جەتەدى. جوعارىدا بىلتىر استانا سۋ قويماسىنان قالاعا 4-قۇبىر تارتىلعانىن ايتتىق. وسى ستانساعا دا سۋ ءدال سول 4-قۇبىردان كەلەدى. ءۇش سورعى-سۇزگى ستانسانىڭ سۋدى تازارتۋ تەحنولوگياسىندا دا كوپ ايىرماشىلىق جوق. ۇشەۋى بىردەي تالاپ, ستاندارت بويىنشا جۇمىس ىستەگەن سوڭ, ءۇش جاقتان كەلەتىن سۋدىڭ ساپاسى بىردەي.
باسشىلىقپەن سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ الەۋەتى جايىندا از-ماز پىكىرلەسكەن سوڭ, ستانسانىڭ ءبىرىنشى قاباتىنداعى حيميالىق زەرتحانا بولىمىنە بەتتەدىك. مۇنداعى ماماندار سۋدىڭ ساپاسىن ساعات سايىن تەكسەرىپ وتىرادى. زەرتحانانىڭ اعا لابورانت حيميگى ايزادا الكەباەۆا سۋدىڭ قۇرامىن تەكسەرەردە ءبىرىنشى حلوردان باستايتىنىن ايتتى. حلور ميكروورگانيزمدەردى ءولتىرۋ ءۇشىن قولدانىلادى. ونىڭ سۋداعى ۇلەسىن ماماندار ارنايى ءۇش رەاكتيۆ قولدانىپ انىقتايدى. سول قوسپالاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ارالاستىرعاندا سۋ اۋەلى كۇلگىن ءتۇستى رەڭك بەرىپ, كەيىن ءمولدىر, ءتۇسسىز كەيىپكە قايتا كەلۋگە ءتيىس. تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن زەرتحانادا ماماندار سۋدىڭ مولدىرلىگىن كۇنى-ءتۇنى باقىلاپ, ءتيىستى سىناماسىن الىپ وتىرادى. ەگەر سۋدىڭ قۇرامىندا وزگەرىس بايقالا قالسا, ماماندار ونى سۋدى تازالاۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە جەتكەنشە ءتيىستى شارالار قولدانىپ, رەتتەپ قويادى. ورايى كەلگەندە نىساننىڭ ەكىنشى قاباتىنداعى باكتەريولوگيالىق زەرتحاناعا دا ءوتىپ, ينجەنەر-بيولوگ الينا قويلىبايدىڭ سوزىنە قۇلاق تۇردىك.
– باكتەريولوگيالىق زەرتحانا تازا جانە لاس دەپ ەكى ايماققا بولىنگەن. مۇندا ءبىز تىكەلەي ميكروورگانيزمدەرمەن جۇمىس ىستەيمىز. زەرتحاناعا كەلگەن سىنامالاردى اۋەلى تىركەيمىز. كەيىن سىناما تەرەزە ارقىلى ءبىرىنشى بولمەدەن ەكىنشى, كەيىن ءۇشىنشى بولمەگە ءوتىپ, وسى تىزبەكپەن جالعاسا بەرەدى. ءار بولمەدە اۋانى تازالايتىن لامپالار ورناتىلعان. سەبەبى سىرتتان اۋا كەلمەۋگە ءتيىس. مۇندا پارازيتولوگيا بولمەسى دە بار. باكتەريولوگيالىق زەرتتەۋلەر كۇندە ءبىر مارتە جۇرگىزىلەدى. سەبەبى ميكروورگانيزمدەر ءوسىپ شىعۋى ءۇشىن تەرموستاتتا تاۋلىك تۇرۋى قاجەت. ءبىر تالداۋ جاساپ, ءبىر سىنامانى تەكسەرۋ ءۇشىن تاۋلىك كەتەدى. سورعى-سۇزگى ستانساسىنا كەلەتىن سۋدا ءتىرى ورگانيزمدەر بار عوي. ولاردى ەڭ ءبىرىنشى زالالسىزداندىرامىز, حلورلايمىز. ميكروورگانيزمدەرگە حلوردىڭ, باسقا رەاگەنتتەردىڭ قالاي اسەر ەتەتىنىن ءبارى-ءبارىن زەرتتەپ وتىرامىز, – دەيدى ا.قويلىباي.
ساتباەۆ كانالىنان قۇبىر تارتىلادى
بىلتىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلوردانى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستە قالانىڭ باس جوسپارىندا ەسكەرىلمەگەن كەيبىر تۇيتكىلدەردى ءتىزىپ بەردى. سوندا مەملەكەت باسشىسى سۋ قويماسىنىڭ الداعى جىلداردا سارقىلۋ قاۋپى بارىن, قويمانىڭ لايلانىپ, لاستانىپ جاتقانىن ايتتى. پرەزيدەنت قويمانىڭ ءتۇبىن تازالاپ, ونى تەرەڭدەتۋدى, بوگەتىن تولىق تەكسەرىپ, نىعايتىپ, وعان ق.ساتباەۆ كانالىنان سۋدىڭ تۇراقتى كەلىپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. استانانى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كەيىنگە قالدىرا بەرۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتتى. ۇكىمەتكە اكىمدىكپەن بىرگە استانانى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بالامالى جولدارىن قاراستىرۋدى جۇكتەدى.
ءيا, بيىل كوكتەمدەگى توتەنشە جاعدايدان كەيىن ەلىمىزدىڭ كوپ ءوڭىرى سۋدان تارىلمادى. استانا سۋ قويماسىندا دا سۋدىڭ تومەندەگەنى بايقالماعان. ازىرگە وعان الاڭداماي-اق قويسا دا بولادى. ەسكىنىڭ اتى ەسكى دەگەن. استانا سۋ قويماسىنىڭ 1968 جىلى سالىنعانىن دا ەستەن شىعارماعان ءجون. جىلدان-جىلعا قالا حالقى ءوسىپ جاتىر. قۇرىلىس قارقىنى باسەڭدەگەن جوق. ەندى ەرتىس-قاراعاندى (ق.ساتباەۆ) كانالىنان قۇبىر تارتىلىپ, №4 سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ جوبا-جوسپارى مەرزىمىنەن كەشىكپەي ورىندالسا, الداعى 15-20 جىل قالانى الاڭسىز سۋمەن قامتۋعا بولادى دەيدى ماماندار.
سالاداعى تاعى ءبىر ماسەلە – مامان تاپشىلىعى. تاسقىن كەزىندە سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعىن پرەزيدەنت تە ايتتى. جۋىردا جامبىل وبلىسىندا قازاق ۇلتتىق سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. ەندى سوندا ءبىلىم العان بىلىكتى ماماندار سالاداعى ءبىراز كەمشىلىكتى رەتتەيدى دەپ سەنەيىك.
– بىزدەگى ءۇش سورعى-سۇزگى ستانسادا 150-دەن استام جۇمىسشى بار. وسىعان زەرتحانادا جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى قوسساق, تۇپ-تۋرا 200-گە شامالايدى. ستانسالاردى ءبولىپ-جارمايمىز. قاي ستانسادا مامان تاپشىلىعى بايقالسا, سوعان باسقا ستانساداعى جۇمىسشىلار كومەككە تارتىلادى. پرەزيدەنت سۋ ماماندارىنىڭ تاپشىلىعىن ايتتى. ءيا, تاپشى. سوندىقتان ءبىز ماماندى جۇمىسقا العاندا بىردەن اۋىر جۇك ارتپاي, ءوزىمىز ۇيرەتىپ, ءوزىمىز تاربيەلەيمىز. بىزگە سۋ ماماندارى قاجەت. تەك بىزگە عانا ەمەس, سۋ قويمالارىنا, سۋ شارۋاشىلىعى باسسەيندەرىنە, ەگىستىكتى سۋمەن قامتىپ وتىرعان مەكەمەلەرگە دە اۋاداي قاجەت. مىسالى, ءبىز بيىل جاڭا ستانسانى ىسكە قوسقاندا مامان ىزدەدىك. امال جوق, تاپپاعان مامانداردى ءوزىمىز ۇيرەتىپ جاتىرمىز. بىلىكتى مامان بولسا, بىردەن جۇمىسقا الار ەدىك. جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن دا قولدان كەلگەنشە كوتەرىپ جاتىرمىز. سەبەبى سالادا بىلىكتى ماماندى ۇستاپ قالۋعا ونىڭ جالاقىسى دا جوعارى بولۋى كەرەك. قازىر استانا قالاسىندا سۋ ءتاريفى ەڭ ارزان دەمەسەك تە, ەڭ تومەن تاريفتەردىڭ قاتارىندا, – دەيدى سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ باسشىسى تالعات بەكماعامبەتوۆ.
سۋدى ۇنەمدەۋ ءۇشىن ءتاريفتى كوتەرۋ كەرەك پە؟
بيىل قالادا سۋدىڭ ءتاريفى شامامەن 11 تەڭگەگە قىمباتتاپ, تۇرعىندار سۋدىڭ ءار تەكشە مەترىنە 89,34 تەڭگە تولەسە, زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن 326,69 تەڭگەنىڭ شاماسىندا (قوسىمشا قۇن سالىعىن قوسا العاندا). ارينە, بۇل ءتاريفتى كوممۋنالدىق قىزمەتتەگى جارىق, جىلۋدىڭ تاريفىمەن سالىستىرۋعا مۇلدە كەلمەيدى. قالا تۇرعىندارى اي سايىن سۋعا ورتا ەسەپپەن 1-3 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا تولەسە, مۇنىڭ ءوزى وزگە وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا اجەپتاۋىر تومەن. ەگەر سۋدىڭ باعاسى ەسەلەپ كوتەرىلسە, وندا سۋدى ۇنەمدەپ پايدالاناتىندار كوبەيىپ, سۋ جەتكىزەتىن مەكەمەلەردىڭ جاعدايى وڭالار ەدى. الايدا جوعارى ءتاريفتىڭ قۇنى ينتەرنەتكە, جارىققا, جىلۋعا, قوقىس شىعارۋعا, تاعىسىن تاعى شىعىندارعا اي سايىن تولەم جاسايتىن حالىقتىڭ قالتاسىنا جەڭىل تيمەيدى. اسىرەسە كوپبالالى, از قامتىلعان وتباسىلارعا قيىن بولارى انىق. قازىر سۋ تاپشىلىعى بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىرعانى داۋسىز. سۋدىڭ جايىمەن الەمدە گەوساياسي احۋال ءورشيدى دەگەن ۇرەي بار. سۋ سارقىلاتىن رەسۋرس بولعان سوڭ, ونى ۇنەمدەۋ كەرەك. مۇندايدا كەلەشەكتى ويلاپ, ءتاريفتىڭ باعاسىن ەسەلەپ كوتەرۋ ارقىلى سۋ ۇنەمدەيمىز دەسەك, اۋەلى سۋدى ۇنەمدەپ پايدالاناتىن تەحنولوگيالاردى ىسكە قوسىپ, ونى تۇرعىندارعا ۇيرەتۋ قاجەت. مۇنىڭ بارلىعىن سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى, جەرگىلىكتى اكىمدىك, سۋ ماماندارى كەڭەسىپ, ءالى سارالاي جاتار.
«استانا سۋ ارناسى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ سورعى-سۇزگى ستانسالارى ستراتەگيالىق نىسان سانالادى. ستراتەگيالىق نىسان بولعان سوڭ تالاپ قاتاڭ, كەلەڭسىزدىككە جول بەرمەيدى. ءبىرىنشى ستانسا كۇردەلى جوندەۋدەن 2017-2018 جىلدارى وتسە, ەكىنشى ستانسا 2011 جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. مۇنداي ستانسالار وڭاي توقتامايدى, ءتىپتى دەسەڭىز عاسىرعا جەتۋى مۇمكىن.
قالا حالقى كوبەيىپ, تۇرعىن ۇيلەر ىركەس-تىركەس سالىنىپ جاتقان ەلوردادا سورعى-سۇزگى ستانسالاردىڭ قۋاتى بالەن جىلعا جەتەدى دەپ ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ءتىپتى كەلەر جىلى سۋدىڭ تۇتىنۋ كولەمىن شامالاپ بولجاعانمەن, ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ەگەر قالا اكىمدىگى بىلتىرعى قاتەلىكتەن ساباق العان بولسا, سۋعا قاتىستى اۋقىمدى جوبالار مەرزىمىنەن كەشىكپەۋگە ءتيىس. ال جاڭادان سالىناتىن ستانسانىڭ ناقتى جوبا-جوسپارى بەلگىلى بولسا, ول تۋرالى كەزى كەلگەندە حابارلايمىز.
