الاش ساربازى – العاشقى گەولوگ-مۇنايشى

«ادىلەت» مۇشەسى ءنازىر ازىرباەۆ­تىڭ دەرەگىنشە, وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى ماسكەۋ مەن لەنينگرادتىڭ گەو­لوگيالىق بارلاۋ ينستيتۋتتارىندا, تاۋ-كەن اكادەمياسىندا وقىعان التى قازاقتىڭ تورتەۋىنىڭ, اتاپ ايتقاندا – ماردان ازىرباەۆ, بەركىنعالي ات­شىباەۆ, ءورازالى جاندوسوۆ پەن مەرعالي قادىلبەكوۆتىڭ ءومىر جولى جاز­الاۋشى ورگان قاپاستارىندا ۇزىل­گەن. ولار جەرگىلىكتى ۇلت تەحنيكالىق ينتەل­لي­گەن­تسياسىنىڭ العاشقى بۋىنىنان ەدى. سول كەزدە اتالعان ازاماتتارعا قوسا قانىش ساتباەۆ, جارقىن ايتاليەۆ, سەرگەي (وقتاي, ۇگەدەي) بوكەيحانوۆ سىندى گەولوگتار عانا بولعان-تىن. ءبارى دە وتە ءبىلىمدى, بىلىكتى, ماقساتتى تۇردە العا ۇمتىلعان ماماندار رەتىندە گەولوگيالىق قىزمەت پەن گەولوگيا عى­لىمىن ۇيىمداستىرۋعا, سيرەك جانە ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالدار, مۇناي كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋ جانە بارلاۋ ىستەرىن جۇرگىزۋگە زور ۇلەس قوسىپ جاتقان-دى.

ءنازىر ابدۋلقادىر ۇلى «ادىلەت» باس­قارماسىندا بەركىنعالي مۇقاش ۇلى اتشىباەۆ جايىندا ونىڭ «الاشوردا باتىس ءبولىمى باسشىلارىنىڭ ءبىرى» رەتىندە «قازاق (كيرگيز) ەڭبەكشى بۇ­قاراسىنان وقشاۋلاندىرىلعانىن», ءسويتىپ باتىس ءبولىمنىڭ وزگە باسشىلارىمەن بىرگە ماسكەۋگە جىبەرىلگەنىن, سوندا ماسكەۋ تاۋ-كەن اكادەمياسىندا 1930 جىلعا دەيىن وقىعانىن ايتاتىن. ودان كەيىنگى «قىسقا دا قىز-قىز قايناعان ەڭبەك جولى «ەمبىمۇناي» («ەمبانەفت») ترەسىندە ءوتىپ, قاتار­داعى گەولوگ, ىزدەۋ پارتياسىنىڭ باس­تىعى, كارتالى-كرەليۋستى سەكتور مەڭ­گەرۋشىلىگىنەن گەولوگيالىق بارلاۋ كەڭسەسىنىڭ باستىعىنا دەيىن ءوستى» دەگەن. ب.اتشىباەۆ 1931 جىلى مۇنايلى, 1932 جىلى التىكول, ەسكەنە مۇناي كوزدەرىن اشىپ, گەولوگيالىق بارلاۋعا تىكەلەي قاتىستى. دۇيسەكە, قاراشۇڭعىل, شوقاي, باسقا دا كەن ورىندارىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمىن زەرتتەدى. قون­دىباي, جولدىباي تۇز كۇمبەزدەرىن زەرتتەپ, ولاردىڭ گەولوگيالىق كارتاسىن جاسادى. بۇرىن اشىلعان دوسسور, ساعىز, قۇلسارى, تۇلەس كەن ورىندارىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمىن كرەليۋس­تى بۇرعىلاۋ جولىمەن ەگجەي-تەگجەيلى ناقتىلادى. ەمبى مۇنايلى اۋدانى مەن كاسپي ماڭى ويپاتىنىڭ قازاق­ستان­دىق بولىگى اۋماعىندا مۇناي مەن گازعا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىن جۇر­گىزۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋگە كوپ قا­جىر-قۋاتىن جۇمسادى. گەولوگيا-مي­نە­رالوگيا عىلىمدارىنا قازىرگى تاڭ­دا دا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن عالىم ءنازىر ازىرباەۆ بەركىنعالي مۇقاش­­ ۇلى اتشىباەۆتى كاسپي ماڭى باسسەي­نىنىڭ گەولوگياسى جونىندەگى زاماناۋي يدەيالاردىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ال­عاش­قى گەولوگتاردىڭ ءبىرى بولدى دەپ تۇجى­رىمدايدى. قازىرگى زامانعى وزىق ينجەنەرلىك ويعا بەركىنعالي مۇقاش­ ۇلى جول سالعان وسى جەردە حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اسا الىپ مۇناي كەن ورىندارى بارلانىپ, قازاقستاندى الەمدىك مۇناي دەرجاۆاسىنا اينالدىردى, دەيدى ماقتانىشپەن عالىم.

باتىس الاشوردا باسشىسى جاھان­شاھ دوسمۇحامەدوۆ ءىى جالپى­قازاق سەزى شەشىمىنە سايكەس ارنايى قۇرىلىپ, اسكەري دايىندىقتان وتكىزىلگەن قوسى­نىنىڭ باتىل سوعىس قيمىلىمەن 1919 جىل­دىڭ اياق كەزىندە ايماقتاعى اق­تار­دىڭ قولىن تالقانداپ, شتابىن باس­­قارعان گەنەرالدى تۇتقىنداۋى­مەن كەڭەس بيلىگى جاعىنا وتكەندەرىن ناق­تى جاۋىنگەرلىك كۇرەسپەن دالەلدەدىك دەپ ساناعان. ءسويتىپ كۇنباتىس الاش وكىمەتىنىڭ كەڭەستىك قۇرىلىمعا قوسى­لۋ شارتتارىنىڭ قازرەۆكوم جانە تۇر­كىستان مايدانى وكىلدەرىمەن 1920 جىلدىڭ باسىندا وتكىزىلگەن كەلىسسوز-ماجىلىستە تيىسىنشە راسىمدەلگەنىنىڭ باسى-قاسىندا بولعان. وعان دەيىن الاش­وردانىڭ باتىس ءبولىمىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن ساياسي ماقساتى جونىندە قازرەۆكومعا ۇزەڭگىلەستەرىمەن بىرگە حات جازىپ, «...ءبىز, الاشوردا وكىلدەرى, ...ۋاقىتشا بيلىككە جانە قازاقتىڭ ساياسي ءومىرىن باسقارۋعا حالىقتىڭ ءوز شا­قىرۋىمەن كەلدىك, وكىمەت بيلىگىنىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن كوتەردىك... ...ءبىز وزىمىزگە سەنىپ تاپسىرىلعان بيلىكتى قازاق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنە وتكى­زە وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى – باسقارۋداعى دەربەستىگى بۇزىل­مايتىنىنا سەندىك. قازرەۆكوم دا ءبىز قىز­مەت ەتكەن يدەياعا, قازاق ولكەسىن اۆتو­نومدى باسقارۋ يدەياسىن جۇزەگە اسى­رۋعا جۇمىستانادى دەپ سانادىق. ءبىز ...قازاق حالقىنىڭ ءوزىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيلىگى, اپپاراتى بولۋى كەرەك دەگەن ساياسي ويدى جاقتاۋشىلار­مىز. بىزدە قازاق ولكەسىن باسقاراتىن جوعارى ورگانعا ۇمتىلۋ نيەتى مۇل­دەم جوق, الايدا ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدەن ­بۇدان بىلاي دا ايانبايمىز», دەپ حابارلادى.

ودان ءارى وقيعا بولشەۆيكتىك رۋحتا ورىستەتىلدى دە, كەيىن, وگپۋ تەرگەۋ­شىسىنە بەرگەن كورسەتۋىندە جانشا دوسمۇحامەدوۆ قازرەۆكوم توراعاسى ستانيسلاۆ پەستكوۆسكي ماسكەۋگە باس­تاپ اكەلگەن سەرىكتەرىنىڭ حالەل دوسمۇ­حامەدوۆ, يسا قاشقىنباەۆ, كارىم جالە­نوۆ­تەن كەيىنگى بەسىنشىسىنىڭ فاميليا­­­سىن ۇمىتىپ قالعاندىقتان (وزىنەن ون ­جاس كىشى قىزمەتكەرىن ادەتتە ەسىمىمەن عانا اتاپ جۇرگەندىگىنەن بولار) اتىن عانا ايتىپ, ء«بىزدىڭ ينتەندانتىمىز» دەگەن-ءدى. الاشوردا باتىس ءبولىمىنىڭ بۇدان ارعى تاعدىرىن بۇكىلرەسەي ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (ۆتسيك) شەشەدى دەپ ورتالىققا جىبەرىلگەن بەس باسشى قاي­راتكەرى قاتارىنداعى بۇل جيىرما ەكى جاس­تاعى جاس ينتەندانت – بەركىنعالي اتشىباەۆ بولاتىن.

ونىڭ ءومىر جولى, جالپى باتىس الاشوردانىڭ تاريحى تاۋەلسىزدىك جىلدارى, اسىرەسە بەرتىندە, ۇستىمىزدەگى عاسىر باسىندا ءتاپ-ءتاۋىر زەرتتەلدى. نەگىزگى دەرەكتەر ەنتسيكلوپەديالىق انىق­تاما­لىقتاردا جاريا بولدى, جاھانشاھ دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى «قايراتكەر» قوعامدىق قورىنىڭ ءتورايىمى عالىم دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا ۇزبەي جاريالاپ جۇرگەن الاش قوزعالىسى جو­نىندەگى عىلىمي ماقالالارىندا, «الاشوردانىڭ باتىس ءبولىمىنىڭ تاريحى – ولكە تاريحىنىڭ قۇرامداس بو­لىگى» اتتى مونوگرافياسىندا بۇرىن بەي­مالىم كوپ ءجايتتىڭ بەتىن اشتى. باتىس ولكەنىڭ تاريحى تاقىرىبىنا ۇدايى قالام تەربەگەن, كوپتەگەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ەسىمدەرىن جاڭعىرتۋعا بەلسەنە اتسالىسقان بەل­گىلى قالامگەر ابىلقايىر سپان, جۋر­نا­ليست-تاريحشى, كەيىپكەرىمىزدىڭ تۋىسى ­جانات نۇرماحانوۆا, بەلگىلى قا­لامگەر ­سىرىم باقتىگەرەي ۇلى مەر­زىمدى باسىلىم­داردا اتشىباەۆ­تىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن ارنايى زەرت­تەگەن ماقالالارىن جاريا­لادى...

بەركىنعالي مۇقاش ۇلى اتشىباەۆ 1897 جىلى قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانىنداعى ميالى اۋىلىندا ساۋدامەن شۇعىلداناتىن داۋ­لەتتى كىسىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سول كەزگى گۋرەۆ ۇيەزىنىڭ ەسبول بولىسىنداعى ءبىر سىنىپتىق ورىس-قازاق مەكتەبىندە وقىدى, سوسىن ورال كازاكتارىنىڭ يمپەريا بويىن­شا جاقسى وقۋ ورنى ساناتىندا تانىل­عان, جاراتىلىس عىلىمدارىنىڭ نەگىز­دەرىن جانە ماتەماتيكانى وقىتۋعا باسىم­دىق بەرىلەتىن ناقتى (رەالدى) جالپى­اسكەرلىك ۋچيليششەسىندە ورتا ءبىلىم الدى. ورىس, نەمىس تىلدەرىن جاقسى بىلگەن. ءىى جالپىقازاق سەزى شەشىمىنە سايكەس جىمپيتىدا ۇيىمداستىرىلعان وفيتسەرلەر دايارلايتىن التى ايلىق يۋنكەرلەر مەكتەبىن 1918 جىلى پراپور­ششيك شەنىمەن ءبىتىردى. سودان الاشوردا باتىس ءبولىمىنىڭ باس ينتەندانتى قىزمە­تىنە تاعايىندالعان اتشىباەۆتىڭ بەل­سەندى ەڭبەك جولى باستالدى. مىندەتىن بىلىكتىلىكپەن تىڭعىلىقتى اتقارۋى ناتيجەسىندە, ايماقتاعى تۇڭعىش قازاق (الاش) اسكەرىن قاجەت ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, قارۋ-جاراق, وق-ءدارى, قيلى مۇق­تاج قۇرالمەن كىدىرىسسىز قامتاماسىز ەتىپ تۇردى. باتىس ءبولىمنىڭ قارۋ­لى كۇشىن جابدىقتاۋ جولىندا, قا­جەت كەرەك-جاراققا قول جەتكىزۋ ءۇشىن – قىزىلقوعا, ساعىز ۇيەزدىك زەمستۆولار ارقىلى ءسىبىردىڭ وڭتۇستىك-باتىس استىقتى ايماقتارىنداعى كووپەراتيۆتەرمەن, ورال, ءىلبىشىن, قاراتوبە بازارلارىندا جەرگىلىكتى كازاكتارمەن ايىرباس ساۋدا جاساۋدى جولعا قويدى. ورال كازاكتارىنىڭ اسكەري ۇكىمەتى ارقىلى اعىلشىن قارۋلارىن, ساما­رادا قۇرىلعان قۇرىلتايشى جينالىس مۇشە­لەرىنىڭ كوميتەتى (كومۋچ) ارقىلى بەس­اتارلار, وقشاشارلار, زەڭبىرەكتەر جانە اۆتوموبيلدەر الۋعا اتسالىس­تى. وسىلاي, اسكەري شارۋاشىلىق­تى مۇلتىكسىز ۇيىمداستىرىپ-باسقارىپ جۇرگەندىكتەن دە, «قازاق ۇلتتىق الاش­وردا ۇكىمەتىنىڭ باتىس ءبولىمىن تاراتۋ تۋرالى» 1920 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىندا ارنايى ماسەلە قاراعان قازاق اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى بەركىنعالي اتشىباەۆتى الاشوردا ۇكىمەتى باتىس ءبولىمىنىڭ جاۋاپتى باسشىلارى قا­تارىندا «كەڭەس وكىمەتى قازاق ولكە­سىندە بەكەم ورنىعىپ بولعانشا قازاق ەڭبەكشىلەرىنەن وقشاۋ ۇستاۋ» قاجەت دەگەن قاۋلى الدى. ويتكەنى قازرەۆ­كوم ولاردىڭ قازاق دالاسىندا ءجۇرۋى جەرگىلىكتى جەردە كەڭەستىك ءتارتىپ يدەيا­سىن جۇزەگە اسىرۋعا زياندى اسەر ەتۋى مۇمكىن دەپ بىلگەن-ءدى. سوندىقتان دا جانشا دوسمۇحامەدوۆ, حالەل دوسمۇ­حامەدوۆ, يسا قاشقىنباەۆ, كاريم جالەلوۆ, بەركىنعالي اتشىباەۆ 1920 جىلعى اقپاندا ۆتسيك-ءتىڭ قۇزىرىنا جىبەرىلگەن بولاتىن.

قازرەۆكوم قازاق دالاسىندا كەڭەس­تىك بيلىك ورناعانعا دەيىن ەلدەن جى­راقتا ۇستالسىن دەپ ۇيعارعان بەس الاش­وردالىق قايراتكەر ىشىنەن سول جىلعى جازعىتۇرىم ورىنبورعا اتشىباەۆ قانا قايتارىلدى. ول قازرەۆكومنىڭ ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءابدىراحمان ايتيەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن 12 ماۋسىمدا رەۆكومنىڭ ءىس جۇرگىزۋشىسى قىزمەتىنە بەكىتىلدى. 1921 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن تۇركىستان جانە بۇحارا رەسپۋبليكالارىندا قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ اشتىقپەن كۇرەس جونىندەگى توتەنشە وكىلى رەتىندە اشتىققا ۇشىراعان ايماقتارعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋدە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. 1922 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ, ورىنبوردا الەۋمەتتىك تاربيەشىلەر دايارلاۋ جونىندەگى كۋرستىڭ مەڭگەرۋ­شىسى, ودان شىمكەنتتەگى ەمدىك شوپتەر­دەن, نەگىزىنەن جۋساننان ءدارى جاسايتىن «سانتونين» زاۋىتىندا ىستەگەن. زەرتتەۋشىلەر دەرەك­تەرىنە قاراعاندا, ول 1928 جىلى ماس­كەۋدەگى تاۋ-كەن اكادەمياسى مۇناي فا­كۋل­تەتىنىڭ گەولوگيا بولىمىنە وقۋعا تۇسكەنگە دەيىن باسقا دا جۇمىستاردا – حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جوعار­عى كەڭەسىندە (ۆسنح), اقتوبە وبلىسى­نىڭ ۇجىمشارلىق قوزعالىسقا جاردەم­دە­سەتىن «قازاق ولكەلىك وداعىندا» («كاز­كرايسويۋزدا»), سونداي-اق جوعارى سوت­تىڭ جازباشا اۋدارماشىسى بولىپ تا جۇ­مىس ىستەگەن. «مەملەكەتتىك كاسىپشىلىك­تەر­دىڭ اكىمشىلىك جانە ينجەنەر-تەحني­كالىق پەرسونالىن ەسەپكە الۋ كارتوچكاسىندا» بۇلارعا قوسا «كادرلار دايار­لاۋ جانە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, نەمىس تىلىندەگى تەحنيكالىق ادەبيەتتى ەركىن وقيدى» دەگەن دە مالىمەتتەر بار. ورىنبوردا ىستەگەن جىلدارى قازاق ءان-كۇيىن جيناپ جۇرگەن ايگىلى زاتاەۆيچ اتشىباەۆتىڭ ورىنداۋىندا مۇحيتتىڭ ەكى-ءۇش ءانىن, سولاردىڭ ىشىندە «پاڭكويلەكتى» جازىپ الىپتى...

1930 جىلى 4-كۋرستاعى بەر­كىنعالي «الاشورداشىل, كەڭەستىك قوعامعا جات ەلەمەنت» دەگەن ايىپپەن وقۋدان شىعارىلعان. سول جىلى ول گۋرەۆ (اتىراۋ) قالاسىنا كەلىپ, «ەمبى­مۇناي» («ەمبانەفت») ترەسىنە قىز­مەتكە كىرگەن دە, 1937 جىلى قازان ايىن­دا تۇتقىنعا الىنعانعا دەيىن ءتۇرلى لاۋازىمدا ىستەپ, جوعارىدا اتالعان ما­ڭىزدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرعان. انىق­تامالىقتاردا بەرىلگەن مالىمەتكە قاراعاندا, جەلتوقسان ايىنىڭ اياق كەزىندە گۋرەۆتەن سول شاقتاعى وبلىس ورتالىعى ورال قالاسىنا ايدالىپ, سودان حابارسىز كەتكەن. زايىبى ليديا گەورگيەۆنا سوفەنرەيتەر 1956 جىلعى 6 ساۋىردە كسرو اسكەري پروكۋرورىنا كۇيەۋى بەركىنعالي اتشىباەۆتى اقتاۋدى سۇراپ جازعان وتى­نىشىندە ونى 1937 جىلعى 27 قازاندا گۋرەۆتە ىشكى ىستەر حالىق كوميس­ساريا­تىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇستاپ اكەت­كەنىن, سودان 1938 جىلدىڭ مامىر ايىندا «ورالعا جونەلتىلگەن, ءتىرى ەمەس» دەگەن سى­بىستى ەستىگەنىن ايتىپتى. بىراق تەرگەۋ ورىندارى ارحيۆتەرىنەن اتشى­باەۆتىڭ عۇ­مىرى قالاي ۇزىلگەنى جا­يىندا ناقتى دەرەك تابىلمادى. تەك العاشقى جازعان وتىنىشىنەن ءبىر جىل سەگىز اي وتكەندە عانا «ولگەننەن سوڭ اق­تالعانى تۋرالى انىقتاما» كەلدى. وڭتۇستىك ورال اسكەري وكرۋگىنىڭ اسكەري پروكۋراتۋراسى بەركىنعالي اتشىباەۆتى 1957 جىلى 6 جەل­توقسانداعى قاۋلىسىمەن اقتاعان-دى.

جۇبايى, نەمىس قىزى ليديا سوفەن­رەيتەر بولاشاق جارى بەركىنعاليدى العاش رەت 1933 جىلى گەولوگيالىق پار­تيادا كەزدەستىرگەن ەكەن. قىزدىڭ ۇعى­مىندا ول زيالى, جۇعىمدى جان-تىن. اتشىباەۆ جاقسى گەولوگ رەتىندە تانىمال, گەولوگيالىق پارتيانىڭ باس­تىعى بولاتىن, ال ليديا گۋرەۆ مۇناي تەحنيكۋمىنىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى ەدى. ول 1933, 1934 جىلدارعى وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتۋ مەرزىمىن سونىڭ توبىندا وتكەردى. ەكەۋى 1935 جىلى ۇيلەندى. ءبىر جىلدان سوڭ دۇنيەگە قىز بالا كەلگەن, بىراق 1937 جىلدىڭ شىلدەسىندە كۇتپەگەن جەردەن شەتىنەدى. ليديانىڭ ەكىنشى بالاعا اياعى اۋىر ەدى. «كوڭىلىن سەرگىتۋ ءۇشىن» بەركىنعالي كەلىنشەگىن ماسكەۋگە اپارعان, سوندا 18 تامىز كۇنى ۇل بالا تۋدى... كەلىنشەگى ەرىن ەركەلەپ اتايتىن ەسىمدى قايتالاپ, بالاسىنا بەركەن دەپ ات قويعان. سوسىن ليديا جورگەكتەگى بەركەنمەن ەلگە ورالدى, ال بەركىنعالي شارۋالارىمەن ماسكەۋدە قالدى. سودان ليديا جۇبايىن گۋرەۆتە 24 قازان كۇنى قارسى العان-دى, بىراق كەلگەنىنە ءۇش كۇن وتەر-وتپەستەن ونى نكۆد-لىكتەر الىپ كەتتى. سونداعى بەركەنىنىڭ ليلۋسياسىنا ايتقان سوڭعى ءسوزى مىناۋ بولدى: «مەن ەشقانداي دا كىنالى ەمەسپىن, ليلۋسيا, شىدا. بالكىم جىل وتەر, بىراق ءبارى دە انىقتالادى, ورالامىن». الايدا ورالمادى, ول كۇ­يە­ۋىن سودان قايتىپ كورە العان جوق. 22-اق جاستا ەدى, ارتىندا ەكى ايلىق سابي­مەن قالدى. تۇرمەدەن ەكى رەت حات الدى. بىرىنشىسىندە: «ليلۋسيا, سەنىڭ تۋعاندارىڭا بارۋىڭدى ءجون سانايمىن, سولاي ەتۋ ءوزىڭ ءۇشىن دە, بەربيشكا ءۇشىن دە جاقسى بولادى. ...ماعان شاي, ماحوركا مەن قاعاز, كىتاپ, قانت ساتىپ الىپ بەرىپ جىبەر. سەندەردى قاتتى سۇيەمىن. بەركەن», – دەپ جازعان-دى. ەكىنشى حاتپەن «22 قاراشا كۇنى 1 پار قولعاپ, ەتىك, شۇلعاۋ, ءىش كيىم, ش ۇلىق قابىلداپ العاندىعى تۋرالى» تۇتقىننىڭ قولحاتى جەتتى...

– ۋاقىت ءوتىپ جاتتى. بەركەن مۇقاش­ ۇلىنان باسقا ەشقانداي حابار كەلمەدى. مەنىڭ ساۋالىما ەشكىم جاۋاپ بەر­مەدى, – دەپ ەسكە الدى بەرتىندە ليديا گەورگيەۆنا. – 1938 جىلدىڭ كوكتەمىنىڭ سوڭىنا تامان «اتشىباەۆ تىرىلەر اراسىندا جوق, ول تۋرالى قالاداعىلاردىڭ كوبى بىلەدى» دەگەن قاۋەسەت تاراپ كەتتى. ىلە-شالا جۇرت ونىڭ ءولىمى «اشتىق جاريالاعانىنان» بولدى, «جاۋاپ الۋ كەزىندە تەرگەۋشى اتىپ تاستاعان», «ەسىن بىلمەيتىن اۋرۋعا شالدىققان-مىس» دەپ, سان-ساققا جۇگىرتتى. بەركەننىڭ قازاسىنىڭ شىندىعى وسى كۇنگە دەيىن بەيمالىم. ساپ-ساۋ شاعىندا تۇر­مەگە قامالعان ادام ءىز-ءتۇزسىز, ءولى-ءتىرى­سى بەلگىسىز كۇيدە جوعالىپ كەتە بار­دى. پارتيانىڭ XX سەزىنەن سوڭ مەن كسرو اسكەري پروكۋراتۋراسىنا, ودان سوڭ چكالوۆ (ورىنبوردىڭ 1938–1957 جىلدارداعى اتاۋى – ب.ق.) قالاسىنداعى وڭتۇستىك ورال اسكەري پروكۋراتۋراسىنا سۇراۋ سالىپ حات جازدىم. بارلىق ارحيۆ اقتارىلدى, وڭ حابار بولمادى. الماتى مەن اقتوبە دە جارتىمدى جاۋاپ بەرمەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۇتقىن اتشىباەۆ ۇشتى-كۇيلى جوق بوپ كەتتى. ول جايىندا تەك قانا گۋرەۆ تۇرمەسىنىڭ تىركەۋ جۋرنالى «توڭكەرىسكە قارسى دەپ ايىپتالعان ب.م. اتشىباەۆتىڭ 1937 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورالعا ەتاپپەن جىبەرىلگەنى» تۋرالى جازباسىمەن ساراڭ حابار قالدىرىپتى. سوندا مەنىڭ كوز جاسىمدى توگىپ: «بۇل قالاي, سوندا؟ قاپاستا قولدان ولگەن ادامنىڭ, ەڭ بولماسا, ءولى دەرەگى دە تابىلماي ما؟ – دەگەن ساۋالىما پروكۋرور: ء«سىرا, بۇل جەردە ايىپتالۋشىعا قاتىستى قاعاز­دىڭ ءبارىن جويىپ جىبەرۋگە ماجبۇرلەگەن ء­بىر ز ۇلىمدىق جاسالعان عوي», – دەپ جاۋاپ بەردى...

ماقالامىزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبى ەتىپ العان العاشقى قازاق تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان مۇنايشى-گەولوگتاردىڭ ءبىرى ءام بىرەگەيى, الاش قۇرىلىمىنىڭ ساربازى جانە كەڭەس ينجەنەرى بەركىنعالي اتشى­باەۆتىڭ جاسامپاز ىستەرگە تولى قايعىلى تاعدى­رىنا, ونىڭ ەل مۇددەسىنە ارناعان قىز­مەتىنە جان-جاقتى نازار اۋدارۋ قاجەت. ونىڭ ءومىر سۇرگەن زامانى مەن بەينەسىن ونەر كۇشىمەن جاڭعىر­تىپ, جاستاردى وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋ ىسىنە پايدالانۋ بەك ۇتىمدى شارا بولماق.

بەيبىت قويشىباەۆ,

«ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, جازۋشى-عالىم