حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت
NU-داعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارى ەكەنىنە وتكەن جىلى ونىڭ بەدەلدى حالىقارالىق «Times Higher Education» رەيتينگىنە كىرگەنى دالەل. سونىمەن قاتار الەم ۋنيۆەرسيتەتتەرى ۇزدىكتەرىنىڭ 30 پايىزىنا كىرىپ, ازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ىشىندە 129-ورىنعا جايعاستى. ال جاس وقۋ ورىندارى اراسىندا 106-ورىندى يەلەندى. وعان قوسا NU-دىڭ 22 وقۋ ديستسيپليناسى دا پاندەر بويىنشا «Times Higher Education» رەيتينگىنە كىرگەن. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ۇزدىك اتانعانى دا, 14 جىل ىشىندە جەتكەن ەلەۋلى جەتىستىكتەرىنىڭ كۋاسى. بۇل تابىس – مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسى ءارى وقۋ ورنىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارى ەكەنىنىڭ جانە الەمدىك دارەجەدەگى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىنىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى.
بۇگىندە NU-دا 300-دەن استام عىلىمي جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, ولاردىڭ كوبىن «بيلل» جانە «مەليندا گەيتس» قورى, «Aga Khan Foundation», ناتو-نىڭ «بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە ارنالعان عىلىم» باعدارلاماسى, ونەر جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا زەرتتەۋلەر جونىندەگى كەڭەس (AHRC), «Chevron» جانە ت.ب. قارجىلاندىرادى. اتالعان جوبالار مولەكۋلالىق ۆيرۋسولوگيانى زەرتتەۋدەن باستاپ, ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى وقىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ادىستەرىن ازىرلەۋگە دەيىنگى تاقىرىپتاردىڭ كەڭ اۋقىمىن قامتيدى. ءارتۇرلى سالالارداعى زەرتتەۋلەردى بەلسەندى تۇردە قولداي وتىرىپ, NU – وڭىردەگى تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ الدىڭعى قاتارىنا كىردى.
ەلىمىزدەگى جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەت
ەلىمىز اۋماعىندا دا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بەدەلى مىقتى «Kazakh National H-index Ranking 2024» ءتىزىمى بويىنشا NU ەلىمىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىندا كوش باستاپ تۇر. H-يندەكس بويىنشا وتاندىق ۇلتتىق رەيتينگ – بەلگىلى ءبىر ەلدەگى جەكەلەگەن عالىمداردىڭ, زەرتتەۋ توپتارى مەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن حالىقارالىق تاۋەلسىز جۇيە. بۇل رەيتينگ عىلىمي جاريالانىمداردى جان-جاقتى باعالاپ, «Scopus», «Web of Science», «Google Scholar» سياقتى جەتەكشى جۋرنالداردىڭ دەرەكقورلارىنان الىنعان مالىمەتتەرگە نەگىزدەلەدى. سونىمەن قاتار وتكەن جىلى NU «زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قوعامعا اسەرى: جاراتىلىستانۋ, ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق, الەۋمەتتىك, گۋمانيتارلىق عىلىمدار جانە ونەر» اتالىمى بويىنشا «Scopus Award» سىيلىعىنا يە بولدى. بۇل سىيلىقتىڭ ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن ماڭىزى زور, ويتكەنى ول وقۋ ورنىنىڭ زەرتتەۋمەن اينالىساتىن قاۋىمداستىعىنىڭ كوپتەگەن ءپان بويىنشا قوعام ءومىرىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان كۇش-جىگەرى مويىندالعانىن بىلدىرەدى. ماراپات ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىلىم بەرىپ قانا قويماي, سونداي-اق قوعامعا ايتارلىقتاي پايدا اكەلەتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتەدى.
قوعامنىڭ يگىلىگىنە اينالاتىن زەرتتەۋلەر
NU قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسۋ ماقساتىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە اكادەميالىق جاعىنان ۇزدىك بولۋعا ۇمتىلادى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى تەحنولوگيالار, مەديتسينا, ءومىر تۋرالى, الەۋمەتتىك عىلىمدار مەن ءبىلىم سياقتى ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ماقساتىنا سايكەس كەلەتىن سالاعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, ىرگەلى جانە قولدانبالى پاندەر بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى.
زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيا جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ, اقىلدى جۇيەلەر مەن ادام-ماشينا ينتەرفەيستەرى, ادامداردىڭ دەنساۋلىعى مەن ءال-اۋقاتى (قاتەرلى ىسىك بيولوگياسى, تسيفرلىق مەديتسينا جانە جۇقپالى اۋرۋلار), وزىق ماتەريالدار مەن جاڭا تەحنولوگيالار (بيوماتەريالدار, ەنەرگيانى ساقتاۋ جانە گەنەراتسيالاۋ, نانوماتەريالدار جانە ەلەكترونيكا), سونداي-اق ەنەرگەتيكا, تابيعي رەسۋرستار, قورشاعان ورتا, تاۋ-كەن جانە جەر تۋرالى عىلىمدار كىرەدى. وعان قوسا «STEMM» باعىتىن دامىتۋعا كوپ كوڭىل بولىنەدى.
ناتيجەلى زەرتتەۋلەردىڭ جارقىن مىسالى – بيولوگ دوس سارباسوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن NU-دىڭ عالىمدار توبىنىڭ قاتەرلى ىسىككە قارسى پرەپاراتتى جاساپ شىعارۋى. كەيىنگى ءۇش جىلدا كوماندا زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنەن كلينيكالىق سىناقتارعا قارجىلاندىرۋ الىپ, سىناقتار بيىلعى شىلدەدە ەكىنشى كەزەڭگە وتكەن.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جوبا بويىنشا اقىلدى جۇيەلەر جانە جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتىنىڭ (ISSAI) زەرتتەۋشىلەرى قازاق ءتىلى ءۇشىن ۇلكەن تىلدىك مودەل (LLM) جاساپ جاتىر. بۇل جوبا قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى جي مۇمكىندىكتەرىن ەداۋىر كەڭەيتپەك. قازاقستاندىق العاشقى «LLM» الداعى 16 جەلتوقساندا – تاۋەلسىزدىك كۇنىندە ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۋىرداعى «ادىلەتتى قازاقستان: زاڭ مەن ءتارتىپ, ەكونوميكالىق ءوسىم, قوعامدىق وپتيميزم» جولداۋىندا بەلگىلەگەن تاپسىرماسىنا سايكەس كەلەدى. وندا قازاقستان جاساندى ينتەللەكت كەڭىنەن قولدانىلاتىن ەلگە اينالۋعا ءتيىس ەكەنى اتاپ وتىلگەن.
ستۋدەنتتەردى قولداۋ – نەگىزگى باسىمدىق
ستۋدەنتتەردى قولداۋ ءارى ولاردىڭ الەۋەتىن جاقسارتۋ – جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە ەڭ تالانتتى جاستاردى تارتۋعا باعىتتالعان NU-دىڭ نەگىزگى باسىمدىعىنىڭ ءبىرى. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەردى باكالاۆريات دەڭگەيىنەن باستاپ عىلىمي جوبالارمەن جۇمىس ىستەۋگە تارتۋعا تىرىسادى, بۇل ولارعا بىلىكتى وقىتۋشىلاردىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ءبىلىم الىپ, قۇندى تاجىريبە جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ستۋدەنتتەردىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, وندا بايانداما جاساۋعا, بەدەلدى عىلىمي جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋعا جانە ءارتۇرلى سالالاردا تانىمال زەرتتەۋشىلەرمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋگە دە الەۋەتى جەتەدى. مۇنىڭ ءبارى عالىمداردىڭ كەلەسى بۋىنىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ ماقساتىندا جاسالادى.
بىلتىر NU ستۋدەنتتەرى 300 عىلىمي ماقالانىڭ اۆتورى بولدى, ولاردىڭ 64 پايىزى «Q1» دەڭگەيىندەگى جۋرنالداردا جاريالاندى ء(وز سالالارىنداعى ەڭ ۇزدىك 25 پايىزى), بۇل زەرتتەۋ جۇمىستارى ساپاسىنىڭ دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق NU-دا ءبىلىم الۋشىلار ستۋدەنتتىك ۇكىمەت, سپورت جانە ءتۇرلى كلۋبتارعا مۇشە بولۋ ارقىلى ۋنيۆەرسيتەت ومىرىنە بەلسەندى تۇردە ارالاسادى.
كەيىنگى 14 جىلدا ۋنيۆەرسيتەت ينجەنەريا, جاراتىلىستانۋ, گۋمانيتارلىق عىلىمدار, مەديتسينا, بيزنەس, ءبىلىم بەرۋ جانە مەملەكەتتىك ساياساتقا ماماندانعان 10 مىڭنان استام ستۋدەنتتى دايارلادى. بۇل تۇلەكتەردىڭ 90%-دان استامى قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جاتىر. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءوز تۇلەكتەرىن تابىستى مانسابى ءۇشىن قاجەتتى ءبىلىم جانە داعدىلارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ولار ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا ۇلەس قوسپاق.
ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورلارىنىڭ بىلىكتىلىگى جوعارى
NU حالىقارالىق دەڭگەيدەگى وقىتۋشىلاردى, ءوز سالاسىندا ايتارلىقتاي عىلىمي جەتىستىكتەرى بار تانىمال ساراپشىلاردى تارتۋعا تىرىسادى. اتاپ ايتقاندا, ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتى جاساعان الەمدەگى ەڭ مىقتى عالىمداردىڭ جىل سايىنعى رەيتينگىنە سايكەس, NU پروفەسسورلارى 2022 جىلى ولاردىڭ جاريالانىمدارىنىڭ اسەرى بويىنشا ۇزدىك 2 پايىزىنا كىرگەن. «Scopus» بازاسىنداعى اقپاراتقا نەگىزدەلگەن بۇل رەيتينگ 180 مىڭنان استام جەتەكشى عالىمنىڭ ءپروفيلىن قامتىپ, ولاردىڭ جۇمىستارىنا سىلتەمە جاسالۋ كورسەتكىشتەرىن باعالايدى. NU-دان بۇل رەيتينگتە ماسسيمو پينياتەللي, تيمۋر اتاباەۆ, جۇماباي باكەنوۆ, الەكساندر تيحونوۆ, شازيم مەمون, رەندي حاززلەتت, ساففەت ياگيز, ۆەسەلين پاۋنوۆ, پريم سينگح جانە ت.ب. بار.
ۇزدىك عىلىمي باسىلىمدارداعى جاريالانىمدار
زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن بەدەلدى جۋرنالداردا جاريالانعان عىلىمي ماقالالاردىڭ سانى – ونىڭ جۇمىس ساپاسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى. 2018 جىلى «Scopus» بازاسىمەن يندەكستەلگەن NU عىلىمي ماقالالارىنىڭ جالپى سانى 2 554 بولدى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش ءۇش ەسەگە ارتىپ, 7 990-عا جەتتى, بۇل جالپى وتاندىق عالىمدار جاريالاعان جۇمىستاردىڭ التىدان ءبىرىن قۇرايدى.
وسىنداي ءۇردىس ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «Q1» جۋرنالدارىنداعى ء(وز سالالارىنداعى ەڭ مىقتى 25 پايىز) جاريالانىمىندا دا بايقالادى. 2018 جىلى «Q1» دەڭگەيىندەگى ماقالالار سانى 914 بولدى, ال وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 3 463-كە دەيىن ءوستى. ايتا كەتۋ كەرەك, «Q1» جۋرنالدارىندا وتاندىق عالىمدار جاريالاعان ءاربىر ءۇشىنشى ماقالانى NU پروفەسسورلارى جازعان. سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەت باسقا وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن ىنتىماقتاسىپ, ولاردىڭ عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋدەگى ستاندارتتارىن ارتتىرۋعا ىقپالداسادى.
عالىمداردىڭ ورالۋىنا قوسقان ۇلەسى
كەيىنگى 14 جىلدا NU ەلگە 100-گە جۋىق جەتەكشى عالىمدى قايتاردى. بۇعان كوبىنە مەريتوكراتيا, اكادەميالىق ادالدىق ستاندارتتارىنا نەگىزدەلگەن ورتا, سونداي-اق شەتەلدە دوكتور اتانعان تالانتتى جاس عالىمداردى ەلگە تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «NU Postdoctoral Scholars» ارنايى باعدارلاماسى سەبەپ بولدى. بۇگىنگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورنىنداعى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ 30 پايىزدان استامى – قازاقستان ازاماتى. سونداي-اق NU جانىنداعى «National Laboratory Astana» زەرتتەۋ ورتالىعىندا حالىقارالىق ديپلومدارى مەن جۇمىس تاجىريبەسى بار 140-تان استام وتاندىق عالىم جۇمىس ىستەپ جاتىر. شەتەلدەن قايتارىلعان تالانتتى زەرتتەۋشىلەردىڭ قاتارىندا دوس سارباسوۆ, نۇرشات نۇراجى, احان الماعامبەتوۆ, اسحات جۇمابەكوۆ, انار ساندىعۇلوۆا, زاۋرەش اتاحانوۆا, ءازيز بۇرحانوۆ جانە ت.ب. بار. وسى ماڭىزدى باستامانى جۇزەگە اسىرعان ۋنيۆەرسيتەت پروۆوستى پروفەسسور يلەسانمي ادەسيداعا العىس ايتامىن. مەملەكەت باسشىسى دا جولداۋىندا ەلدىڭ ەكونوميكاسى باسەكەگە قابىلەتتى بولىپ, ونى ءارى قاراي ىلگەرىلەتۋگە عالىمدار مەن ونەرتاپقىشتاردىڭ مارتەبەسىن مويىندايتىنىنا قۋانىشتىمىن.
حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق
حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق – عىلىمي ورتادا جاريالانىمداردىڭ ساپاسىنا, سىلتەمە جاساۋ دەڭگەيىنە جانە جالپى جاريالانىمداردىڭ قوعام دامۋىنا ىقپالىن ارتتىرۋعا سەپتەسەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. كاسىبي بايلانىستار مەن حالىقارالىق سەرىكتەستىكتەردىڭ كەڭەيۋى كوبىنە سىلتەمە جاساۋ دەڭگەيى جوعارى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتەدى. 2018–2023 جىلدار ارالىعىندا NU 131 ەلدەگى 3 031 مەكەمەمەن بىرلەسىپ, 4 201 زەرتتەۋ جۇمىسىن جاريالادى.
66,2 پايىزدى قۇرايتىن NU-دىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق كورسەتكىشى ۋنيۆەرسيتەتتى سينگاپۋر ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى (NUS) سياقتى جاھاندىق ىنتىماقتاستىققا زور ءمان بەرەتىن مەكەمەلەرمەن قاتار قويادى. بۇل NU-دىڭ حالىقارالىق عىلىمي بايلانىستار مەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا دەگەن تالپىنىسىن بىلدىرەدى.
NU عىلىمي زەرتتەۋلەردە جوعارى ستاندارتتاردى بەلگىلەپ قانا قويماي, جالپى ەل ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىندا دامۋدىڭ جالپى ستاندارتتارىن ارتتىرۋعا بەلسەندى تۇردە ىقپالداسادى. وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, حالىقارالىق زەرتتەۋلەردى قولداۋ جانە بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ ارقىلى NU ەلدىڭ عىلىمي بەدەلىن قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق رەيتينگىندەگى جەتىستىكتەرى, عىلىمي جاريالانىمدارعا قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى كوپ. وتاندىق زەرتتەۋشىلەرگە كورسەتىپ جاتقان قولداۋى ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن نىعايتىپ, ونىڭ قارقىندى دامىپ جاتقان عىلىمي قوعامداستىقتىڭ ورتالىعى رەتىندەگى مارتەبەسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان.
ۆاكار احماد,
NU پرەزيدەنتى
