جۇمىسشى قۇقىن كىم قورعايدى؟

جۇمىسشى – جالشى ەمەس

ەڭبەك داۋلارى ۇجىمدىق جانە جەكە ەڭبەك داۋلارى بولىپ ەكىگە بولىنەدى. جانجالداردىڭ دەنى اكىمشىلىك جۇمىستاعى كەم­شى­­لىكتەردەن, باسشىلىقتىڭ جۇ­مىس­شىعا جۇكتەمە ارتۋىنان, جۇ­مىس بەرۋشىنىڭ زاڭنامالاردى ەلەمەۋىنەن, جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن تومەندەتۋدەن, جالاقىنىڭ ازدى­عى­نان, ەڭبەكاقىنى ۋاقتىلى تولەمەۋدەن, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالماۋىنان, جۇمىستا ءتيىستى ەڭبەك جاعدايىنىڭ جاسالماۋىنان, سول سەكىلدى كەلىسىمشارتتا كور­سەتىلگەن مىندەتتەردىڭ ساقتال­ماۋىنان, تاعىسىن-تاعى ەڭبەك قاتىناستارىنداعى ءتۇرلى قايشى­لىق­تان تۋىندايدى. ەڭ قيىنى, وقىستان وندىرىستە جاراقات الىپ, ەمشارا قۇنىن, وتەماقىسىن باسشىلىقتان وندىرە الماي, امالسىز ەل-جۇرتتان اراشا سۇراي­تىن­دار بار. مۇندايدا جۇ­مىس­شى ەڭبەك جاعدايىندا داۋلى ماسەلەلەردى شە­شىپ, جۇمىس­شى­لاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن مەملەكەتتىك ەڭبەك ينس­پەكتسياسى تۋرالى بىلمەيدى نەمەسە ولاردان دا قايىر بولماعان دەگەن ەكى نۇسقانىڭ بىرەۋىنە تاپ كەلەمىز. سوسىن ەلدە وندىرىستىك جاراقات الۋ دەرەگىن جاسىرۋ ارقىلى دا جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك قۇقىعىن بۇزاتىن جۇمىس بەرۋشىلەر بار. سالدارىنان جۇمىسشى وزىنە تيە­سىلى وتەماقىدان, باسقا دا تولەم­دەردەن قاعىلادى.

بۇدان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى دە حاباردار بولسا كەرەك-ءتى. زاڭ تالاپتارى بويىنشا وندى­رىس­تە اۋىر جاراقات العان جۇمىس­شى­لارعا 3 ءتۇرلى كومەك كورسەتىلەدى ەكەن. ول ءۇشىن ارنايى كوميسسيا جاراقاتتىڭ ءتۇرىن انىقتاپ, قىزمەتتىك تەكسەرۋ جۇمىستارىنا كىرىسەدى. تەكسەرۋدەن كەيىن عانا وتەماقىنىڭ ناقتى سوماسى بەلگى­لە­نەدى. ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ كوميتەتىنىڭ باسقارما باسشىسى سارسەن دۇي­سە­نوۆتىڭ ايتۋىنشا, وندىرىستە جاراقات العان جۇمىسشىلارعا مەم­لە­كەت­تەن جاردەماقى قاراس­تى­رىل­عان. مي­نيسترلىككە قارايتىن الەۋ­­مەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان تو­لەم تۇسەدى. جۇمىس بەرۋشى دە وتەماقى تولەيدى. تولەمنىڭ كولەمى مۇگەدەكتىك توبىنا قاراي بەلگىلەنەدى.

جۇمىسشى – جالشى ەمەس. ءار جۇمىسشى زاڭ شەڭبەرىندە ءوزىن-ءوزى قورعاۋعا قۇقىلى. بۇل تۋرالى كونستيتۋتسيانىڭ 13-بابىندا انىق جازىلعان. ارينە, جۇمىسشى قۇقىن سوت ارقىلى دا قورعاي الادى. جۇمىسشى جۇمىس بەرۋشىمەن كەلىسسوز ار­قى­لى داۋدى شەشە الادى. ەڭبەك قۇقىعىن پروكۋراتۋرا مەن مەم­لە­كەتتىك ينسپەكتسياعا جۇگىنىپ قور­عاۋعا بولادى. ءارى بيىل ەڭبەك ينسپەكتورلارى جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتتى. ەسەسىنە, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىعى بۇرىنعىدان جيىرەك انىقتالاتىن بولعان. مىسالى, بۇگىنگە دەيىن ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزعان 3 مىڭعا جۋىق جۇمىس بەرۋشىگە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان. ايىپپۇلدىڭ جالپى سوماسى 322 ملن تەڭگە شاماسىندا. ەڭبەك قۇقىعىن بۇزعانداردىڭ ىشىندە ەڭبەك شارتىن جاساماۋ, زاڭسىز جۇمىستان شىعارۋ, جالاقىنى ۋاقتىلى تولەمەۋدەن تۋىنداعان فاكتىلەر ءجيى كەزدەسەدى دەسەدى. مەملەكەتتىك ەڭبەك ينس­پەكتورلارى جىل باسىنان بەرى 259 كاسىپورىندا 15 مىڭعا جۋىق جۇمىسشىنىڭ الدىندا 3,3 ملرد تەڭگە سوماسىندا جالاقى بويىنشا بەرەشەگى بارىن انىقتاعان. قابىلدانعان ءىس-شارالاردىڭ نا­تي­­جەسىندە 13,2 مىڭنان اسا جۇ­مىس­­شى­نىڭ قۇقى قورعالىپ, ولاردىڭ 2,6 ملرد تەڭگە بەرەشەگى تولەنگەن.

تسيفرلىق كارتانىڭ سەپتىگى

بيىل ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ەڭبەك قۇقىن بۇزعان جۇمىس بەرۋشىلەردى جەدەل انىقتاۋ ماق­ساتىندا كاسىپورىنداردىڭ پرو­­فيلاكتيكالىق باقىلاۋ ءتىزى­مىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىن اۆتومات­تان­دىرۋعا كوڭىل بولگەن. بۇل ەڭ­بەك زاڭناماسىن بۇزاتىن جۇمىس بەرۋشىلەردى اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەلەر ارقىلى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كورىنەدى. سايكەسىنشە, ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزبايتىن, ىسىنە ادال جۇمىس بەرۋشىلەردى مازالاپ, ولاردىڭ جۇمىسىن قايتا تەكسەرۋگە بالەندەي سەبەپ بولمايدى. وسى رەتتە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى اقمادي سارباسوۆ ءوزى تولىقتىرىپ ايتىپ بەرگەن ەدى.

«ەڭبەك تاۋەكەلدەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كاسىپورىنداردىڭ تسيفرلىق كارتاسى ازىرلەندى. بيىل وسى كارتا شەڭبەرىندە ەڭ­بەك تاۋەكەلدەرى كارتاسىنا ادىس­نامالىق تاسىلدەر ەنگىزىلدى. ول – مەملەكەتتىك ورگان­دار اقپاراتتىق جۇيە­لە­رىنىڭ دەرەگى بويىنشا كا­سىپورىندارداعى قارجىلىق, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر جو­نىن­دەگى احۋالدى تالداۋعا, سونداي-اق ءاربىر كاسىپورىننىڭ جيىنتىق تاۋەكەل دارەجەسىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل دەگەنىڭىز – جۇمىسشىلارعا ورىنسىز, ارتىق جۇمىس بەرەتىندەرگە قاتىستى بار­لىق تاۋەكەلدى جەدەل تالداۋعا جول اشىلادى دەگەن ءسوز. بۇگىندە وسى جۇيەگە 13 مىڭنان اسا ءىرى جانە ورتا كاسىپورىن قوسىلعان. وسى مودەلدى ەنگىزگەن سوڭ تاۋەكەل دەڭگەيى جوعارى, ورتا جانە تومەن كاسىپورىندار ايقىندالدى. ءساۋىر ايىندا كارتا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن داۋلى ماسەلەگە تاۋەكەلى جو­عارى كاسىپورىنداردىڭ سانى 14%-عا تومەندەدى. قازىر تاۋەكەلى جوعارى 363 كاسىپورىن انىقتالىپ وتىر. بۇل كاسىپورىنداردا جەرگى­لىك­تى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جۇمىسى باستالىپ تا كەتتى», دەيدى ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر ا.سارباسوۆ.

ۆيتسە-مينيستر جۇمىس­شى­لاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسە­لە­سىندە جۇمىس بەرۋشى مەن جۇ­مىسشى اراسىنداعى ۇجىمدىق-شارتتىق قاتىناستارعا كوپ كوڭىل بولىنەتىنىن حابارلادى. ويتكەنى ۇجىمدىق-شارتتىق قاتىناستار جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جانە ەڭبەك قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرەدى. قازىر رەسپۋبليكانىڭ ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندارىندا ۇجىمدىق شارتتاردىڭ ۇلەسى 97%-عا جەتكەن. تاعى ءبىر ماڭىزدى حابارعا توقتالساق, مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسىنىڭ فۋنكتسياسى بۇدان بىلاي ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگىنە بەرىلدى. سەبەبى ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىنا مەم­لە­كەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قۇقىق­­تارىن قورعاۋ ءۇشىن مەملە­كەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسىن جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانعا بەرۋ ماسەلەسى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە كوتەرىلگەن ەدى. ەندى, مىنە, ەڭبەك قاتىناستارى بويىنشا مەملەكەتتىك باقىلاۋ فۋنكتسيالارى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان ەڭبەك مينيسترلىگىنە ءوتتى. بۇل جۇمىستى ساپالى ىسكە اسىرۋعا مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى كو­ميتەتى جانە ونىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرى قۇرىلعان. ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالپى سانى 322 شتاتتىق بىرلىكتى قۇرايدى. بۇل رەتتە ەڭبەك ينسپەكتورلارىنىڭ سانى 45-كە ارتتى. 

جۇمىسشىنىڭ دا ءتارتىبى بار

ەڭبەك داۋلارىنىڭ ىشىندە جالاقى تولەمەۋ, جالاقىنى كە­شىكتىرۋ سىندى فاكتىلەر ءجيى كەز­دەسەتىنىن ايتتىق. باتىس قازاق­ستان وبلىسى ەڭبەك ينسپەكتسياسى بويىنشا باسقارمانىڭ باسشىسى اسىلۇلان دوسجانوۆپەن پىكىرلەسكەندە, وسى اقپاراتتىڭ دالدىگىنە تاعى قانىقتىق. وڭىردە جىل باسىنان بەرى ەڭبەك جانجالدارى تىركەلمەگەنىمەن, جەدەل دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە جۇ­مىس­­شىلاردىڭ ەڭبەك قاتى­ناس­تارى بو­يىنشا سۇراق تۋىن­داعان 7 كاسىپورىندا مونيتورينگ جۇرگىزىلىپتى. ونىڭ ىشىندە «كاسپي ينجينيرينگ», «اكساي سپەتس مونتاج», «Tan Oil», «ۋرالترانسسەرۆيس», «الىي پارۋس», «اكجولاۆتو» كوم­پانيا­لا­­رىن­دا جالاقىنى كەشىك­تىرۋ فاك­تىسى انىقتالسا, «Urker Engineering Procurement and constraction» سەرىكتەستىگىندە الەۋ­­مەتتىك اۋدارىمداردىڭ كە­شىگىپ جاتقانى بەلگىلى بولعان. بۇعان قوسا كاسىپورىنداردا ەڭ­بەك قاتىناستارىنا قاتىستى سۇراقتار بويىنشا جەدەل تار­تىپتە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلىپ, تۋىنداعان ماسەلەلەر ۇشجاقتى كوميسسيالاردىڭ وتىرىستارىندا قارالعان. قازىر وڭىردەگى كاسىپورىندار شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەيدى. جىل باسىنان بەرى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ ماقساتىندا 35 نۇسقاما بەرىلىپ, 42 جۇمىس بەرۋشىگە 7,680 ملن تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سا­لىنعان. مەم­لە­كەتتىك ورگاندار مەن الەۋمەتتىك ارىپتەستەردىڭ بىرلەسكەن ارەكەتىمەن بيىل 45 كاسىپورىندا 692,3 ملن تەڭگە كولە­مىندە جالاقى بەرەشەگى وتەلىپ, 6 471 جۇمىسشىنىڭ قۇقى­عى قور­عالعان.

ء«ار­­بىر ازامات ەڭبەك قاتى­ناس­تارىنا قاتىستى تۋىنداعان ساۋالداردى ەڭبەك ينسپەكتسياسى ارقىلى رەتتەۋگە بولاتىنىن ءبىلۋى كەرەك. تابىس تابامىن, وتباسىمدى اسىرايمىن دەپ ءجۇرىپ ەڭبەك شارتىن تالاپ ەتپەستەن جۇمىس بەرۋشىنىڭ ۋادەسىنە يلانىپ, بىردەن جۇمىسقا كىرىسىپ كەتەتىن اعايىندار بار. سوسىن ەڭبەكاقىسىن الا الماي بىزگە جۇگىنەدى. ال جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشى اراسىنداعى ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەيتىن باستى قۇجات – ەڭبەك شارتى. ەڭبەك شارتى بولماسا, ەڭبەك قاتىناستارىنداعى بۇزۋشىلىقتاردى دالەلدەۋ ءبىراز قيىندىق تۋدىرادى. مۇنداي جاعدايدا جۇمىسشى ەڭبەكاقىسىن الا الماي جۇرگەنىن سوت ارقىلى دالەلدەيدى. ول ءۇشىن كۋاگەرلەردى دە تارتۋى مۇمكىن. ءدامحانادا, كولىك جۋ ورىندارىندا, دۇكەندە, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە باسقا دا بىرنەشە سالادا ەڭبەك ەتەتىندەر ەڭبەك شارتىن جاساي بەرمەيدى. مۇنداي ۇدەرىستەر ۇزاققا سوزىلادى دەمەسەڭىز, ەڭبەكاقىسىن سوت ارقىلى ءوندىرىپ جاتقان ازاماتتار بار. ءبىز ەڭبەك قاتىناستارىنا بايلانىستى تۋىنداعان كەز كەلگەن جەكە, ۇجىمدىق ماسەلەلەردە ازاماتتارعا قۇقىقتىق, زاڭدىق جاعىنان جاردەمدەسەمىز», دەيدى ا.دوسجانوۆ.

باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىن­­شا, ءبىرلى-ەكىلى جاعدايدا ەڭ­بەك شارتىن جاساماي جۇمىس ىستەۋدى ءجون كورەتىندەر كەزدەسەدى ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە نەسيە بەرەشەگى, اليمەنت, تاعىسىن-تاعى جەكە قا­رىز­دارىنان اينالىپ ءوتۋدى ويلاپ, تۇيىققا تىرەلەتىندەر كەز­دە­سەدى. سوندىقتان ەڭبەك ينس­پەكتورلارى كەز كەلگەن ماسەلەگە ەكىجاقتى قاراۋعا تىرىسادى.

«ۇجىمنىڭ جۇمىس بەرۋشىنىڭ الدىندا دا تالاپ قويۋ رەتى بار. بىردەن بايبالامعا سالىپ, كوشەگە شىعىپ, داۋ كوتەرۋگە تاعى بولمايدى. مۇنىڭ بارلىعى زاڭدا قاراستىرىلعان. اۋەلى ۇجىم جۇمىس بەرۋشىگە ارىز جازادى. تالاپتارىن قويادى. ونى جۇ­مىس بەرۋشى قارايدى, كوميسسيا قۇرىلادى. كەيدە جۇمىسشىلار سول زاڭدىلىقتى ساقتاماي, جۇ­مىستى توقتاتىپ, زاڭسىز ارە­كەتتەرگە بارىپ جاتادى. ءبىز وسى­نىڭ بارلىعىن جۇمىسشىلارعا تۇسىندىرۋگە تىرىسامىز. زاڭ جۇمىس بەرۋشىنىكى دۇرىس دەپ جۇمىسشىنىڭ قۇقىن شەكتەپ جاتقان جوق قوي. ءبىز زايىرلى, قۇقىقتىق مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سوڭ, جۇمىسشىلار دا ءوزىنىڭ تالابىن زاڭ جۇزىندە قويا بىلۋگە ءتيىس. ءوزىمىز دە جۇگىنگەن ءاربىر جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك قاتىناستارىنداعى ماسەلەسىن قاراپ, زاڭدىق ءتارتىبىن ءتۇسىندىرىپ, بارىنشا جاردەمدەسەمىز, جولىن ايتامىز. شەشىمدى, ارينە, ازاماتتاردىڭ ءوزى قابىلدايدى», دەيدى ا.دوسجانوۆ.

استانا قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ەڭبەك داۋلارىنا تاپ بولعان جاعدايدا قالالىق ورتا ساپاسى جانە باقىلاۋ باسقارماسىنا جۇگىنە الادى. تۇرعىندار شا­عىم­دى مەكەنجاي بويىنشا جازباشا نەمەسە «eOtinish» ەلەكتروندىق پورتالى ارقىلى جىبەرۋگە بولادى. سودان سوڭ ەڭبەك كودەكسىنە سايكەس ەڭبەك ينسپەكتورلارى نىسانعا بارادى, ءمان-جايدى ناقتىلايدى. وسىنداي تارتىپپەن جىل باسىنان بەرى قالادا 95 زاڭدى تۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. ەلوردادا ءجيى تىر­كە­لەتىن ەڭبەك داۋلارىنىڭ فاكتىلەرى وڭىردەگىدەن وزگەشە. مىسالى, قالادا ستاتيستيكا بويىنشا تا­ماق­تانۋ سالاسىندا, كۇزەت فيرمالارىندا, قۇرىلىستا ەڭبەك قۇقىقتارى ءجيى بۇزىلادى ەكەن.

تۇيىندەي كەلە, تۇرعىندارعا قۇلاققاعىس رەتىندە ايتساق, ەڭبەك كودەكسىنىڭ 23-بابىنىڭ 2-تارماعى 2-تارماقشاسىنا سايكەس جۇمىس بەرۋشى جۇمىسشىنى قابىلدايتىن كەزدە كودەكستە بەلگىلەنگەن تار­تىپپەن ەڭبەك شارتىن جاساۋعا مىندەتتى. ەگەر باسشىلىق جۇ­مىسشىنى ەڭبەك شارتىن جاساماي جۇمىسقا نۇسقايتىن بول­سا, ولار اكىمشىلىك قۇقىق بۇ­­زۋ­­شىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 86-بابى­­نىڭ 1-بولىگى بويىنشا جاۋاپ­كەرشىلىكتەن قۇتىلمايدى. قىس­قا­سى, ءاربىر جۇمىسشى وزىنە قولاي كورگەن جۇمىسقا بەل شەشە كىرىسپەس بۇرىن, جۇمىستىڭ زاڭدىق تۇرعىدا دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزىپ, باسشىدان ەڭبەك شارتىن تالاپ ەتكەنى ابزال. بۇدان جۇمىسشى دا, جۇمىس بەرۋشى دە ۇتىلمايدى.