ارتىنا وشپەس ءىز قالدىرعان

شىندىعىندا, ۇلتتىڭ تاريحي قۇندىلىعى زور ءار داۋىردەگى سوزدىكتەرى ءتىلدى عىلىمي زەرتتەۋدە ايرىقشا ورىن الادى. بۇعان ماحمۇد قاشقاريدىڭ «تۇرىك سوز­دىگى جيناعى» اتتى ەڭبەگى ايعاق دەر ەدىم. اسىرەسە حالقىمىز ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ كۇردەلى دامۋ ۇدەرىسىنىڭ زەرتتەلۋى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى قازاق ءتىلىنىڭ تاريحى تۇركىلىك تەگىنەن باستاۋ العانىمەن, VIII, IX, X عاسىرلاردا تىكەلەي اراب-پارسى تىلدەرىنىڭ مادەني شابۋىلىنا ۇشىراسا دا, نەگىزىنەن بارشا تۇركى ءتىلىنىڭ مۇراگەرى سانالادى. قازاق ءتىلى تۇركى تىلدەرى اراسىندا تازالىعىمەن وزگەشە. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ بىرنەشە ەرەكشەلىگى بار. ءبىرىنشى – تۇركىنىڭ كونە سوزدەرىن ءىس جۇزىندە قولدانىپ كەلەدى. ماسەلەن, ولجا, ساۋىن سياقتى سوزدەر وزگە تۇركى ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىندا بار بولعانىمەن, قولدانىستا ەمەس. ەكىنشى – قازاق ءتىلى وزگە تىلدەردەن قابىلداعان سوزدەردى قازاقى بەرەدى. مىسالى, مەرۋەرت, جەتىمحانا, سەيسەنبى, سارسەنبى, تاعى باسقا سوزدەر. ءۇشىنشى – قازاق تىلىندە ديالەكت دەگەن ۇعىم جوقتىڭ قاسى. سەبەبى وعان كەڭ-بايتاق قازاق جەرىندەگى جانە موڭعوليا, قىتاي, رەسەي, تاعى باسقا ەلدەردەگى قازاقتاردىڭ ءبىر-ءبىرىن ەركىن تۇسىنە الۋى دالەل. ماسەلەن, يراننىڭ سولتۇستىگىندە قو­نىستانعان پارسى تىلدەس گيلاكي, مازاني, حوراساني سىندى ءۇش ديالەك­تىدە سويلەيتىن پارسىلار ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنبەيدى. نەگە؟ بۇل سۇ­راق­قا جاۋاپ بەرۋ – ۇزاق اڭگىمە. ال قازاق ءتىلىنىڭ ديالەكتىسىز دامۋىنا حال­قىمىزدىڭ جىراۋلىق ءداس­تۇرى مەن اۋىز ادەبيەتى نەگىزگى فاكتور بولدى.

ۇلت قايراتكەرى نۇرتاس وڭ­دا­سى­نوۆ قازاق ءتىلىنىڭ وسىنداي ەرەك­­شەلىگىن تۇسىنە وتى­رىپ, «پار­سىشا-قازاقشا», «ارابشا-قا­زاق­شا» تۇسىن­دىرمە سوزدى­گىن قۇ­راستىرعانى ايعاق كورىنىپ تۇر. ونىڭ «ادامعا اۋا قانداي كەرەك بولسا, قوعام ومىرىندە ءتىل دە سونداي ەكەنى بارشاعا ءمالىم...» دەگەن پىكىرى ونىڭ ءتىل تۋرالى تەرەڭ پاراساتىن كورسەتەدى.

ءتىلدىڭ تاريحي دامۋ, ءوشۋ نە وزگەرۋ ۇدەرىسىن زەرتتەۋدە تۇسىن­دىرمە سوزدىكتەر اسا ماڭىزدى. سول سەبەپتى كەيىنگى جىلدارى يراننىڭ ادەبيەتشى جانە ءتىل ماماندارى گيلاكي, مازاني, حوراساني سياقتى ديالەكتىلەردىڭ سوزدىگىن جاساي باستادى. سەبەبى سوزدىكتەر – ءتىلدى زەرتتەۋدىڭ باستى قۇرالى. ءتىلدىڭ زەرتتەۋى مەن دامۋىنا وسىنداي سوزدىكتەردىڭ ءمانى بار قۇرال ەكەنىن سەزىنگەن نۇرتاس ءداندىباي ۇلى قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي ۇدەرىسىن زەرتتەۋگە قاجەت تۇسىندىرمە سوزدىكتى دايىنداۋدى قولعا العانى بەكەر ەمەس.

* * *

نۇرتاس وڭداسىنوۆ سەكىلدى زا­مانانىڭ دانا پەرزەنتتەرى ادام­زاتتىڭ قوعامدىق ومىردە با­سەكەلەستىك زاڭىنان حاباردار بولۋى كەرەك ەكەنىن ءبىلدى. سونداي-اق وركەندەۋدىڭ نەگىزى عىلىم مەن ادالدىقتىڭ سارا جولى ەكەنىن تەرەڭ ءتۇسىندى. نۇرتاس ءداندىباي ۇلى قاراپايىم قازاق وتباسىندا تۋىپ, ءۇش-ءتورت جاسىندا اناسىنان ايى­رىلىپ جەتىم قالسا دا, ەكىنشى اناسىنىڭ مەيىرىمىنە شومىلىپ ءوستى. ول ءوز ءومىربايانىندا: «مەن 1904 جىلدىڭ 26 قازانىندا تۇركىستان اۋدانىنداعى ۇشقايىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. انام جۇماگۇل 3-4 جاسىمدا دۇنيە سال­دى, ەكىنشى انام دارىگۇلدىڭ قولىن­دا تاربيلەندىم. ول توپىراعى تور­قا بولعىر وتە جاقسى كىسى ەدى, سون­دىقتان تۋعان انا مەن وگەي انانىڭ ايىرماشىلىعىن بىلمەي ءوستىم», دەپ جازعان ەكەن. بۇل سول زامانداعى ايەل پسيحولوگياسىنداعى انالىق قاسيەتتىڭ بيىك ورەسىن كورسەتەدى.

اناسى ءبىر كۇنى ونى جەتەكتەپ اۋىل مولداسىنا الىپ بارىپ: «بالانىڭ سۇيەگى مەنىكى, ەتى سەنى­كى, وعان قۇران وقۋدى ۇيرەتىڭىز», دەپ تاپسىرادى. وسى جايىندا نۇرتاس اعامىزدىڭ ءوزى: «بۇل جاعداي وسى ۋاقىتقا دەيىن مەنىڭ ومىرىمدەگى ەرەكشە وقيعا رەتىندە جادىمدا ساقتالىپ قالدى. ەكى جىلدا حات تانىپ, قيسسالاردى, كىتاپتاردى وقۋدى ۇيرەندىم. سول كەزدە العان ءبىلىمىم زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن قازاق تىلىنە ەنگەن اراب-پارسى سوزدەرىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىكتەرىن جازۋعا ناقتى كومەگىن تيگىزدى», دەپ ەسكە الادى. ارينە, سول زامانداعى بالالار اراب الىپبيىندە ساۋاتىن اشىپ, قاسيەتتى قۇراندى ۇيرەندى.

نۇرتاس ءداندىباي ۇلىنىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلگەندە, ونىڭ تا­ريحىمىزدىڭ تالاي قاسىرەت شەككەن جىلدارىنا كۋاگەر بولعانىن كورەمىز. 1914 جىلى ءبىرىنشى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىس باستالىپ, ول 1918 جىل­دىڭ 11 قاراشاسىنا دەيىن سوزىلدى. وسى قاندى قىرعىندا 10 ميلليوننان اسا ادام اجال قۇش­تى. بۇل سوعىستىڭ حالقىمىزعا دا زا­لالى كوپ ءتيدى. ويتكەنى 1916 جىل­دىڭ 25 ماۋسىمىنداعى رەسەي پات­شاسىنىڭ بۇراتانا حالىق­تار قاتارىندا قازاقتىڭ ورىم­دەي جاستارىن قارا جۇمىسقا الۋ تۋ­رالى جارلىعى شىعىپ, سوق­تال­داي جىگىتتەردى اسكەردىڭ قارا جۇ­مىسىنا جەكتى. سولاردىڭ قاتا­رىندا نۇرتاستىڭ اعاسى كوبە­لەك تە بولدى. 1917 جىلى سىر­داريانىڭ سۋى ساعاسىنان اسپاي, ەل­دىڭ ءىشىن جۇت جايلادى. وسى جىلان جىلى جۇتىندا نۇرتاس­تىڭ اكەسى مەن باۋىرلارى قايتىس بولدى. اشتىقتان ءتىرى قالعان جەتكىنشەك نۇرتاس تاشكەنتكە بارا جاتقان جولداعى كەلەس دەگەن جەر­دە اشتىقتان بوسىپ كەلە جات­قان ادامدارعا ارنالعان جار­دەم پۋنكتىندە تاماق ءىشىپ, امان قالعان. ايتۋلى تۇلعانىڭ با­لالىق شاعى قيىندىققا تولى بولسا دا, ول ەشقاشان مويىعان ەمەس. 1920 جىلى جاسىنان قايسار بولىپ وسكەن ورەن تاشكەنتتەگى №14 مەكتەپ-ينتەرناتىنا قابىلداندى. وسى جىلدان باستاپ نۇرتاستىڭ ومىرىندەگى جاڭا بەلەس باستالادى. وعان نەگىز بولعان عاني مۇراتباەۆ ەدى. 1921 جىلى عاني قۇرعان كومسومولعا مۇشە بولىپ, 1926 جىلى كوممۋنيستىك پارتيا قا­تارىنا قوسىلدى. الايدا نۇرتاس وڭداسىنوۆ پارتيا مۇشەسى بولسا دا, الاش ارداقتىلارىنىڭ تۇياعى سەكىلدى ەلگە جان-تانىمەن قىزمەت ەتتى.

جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلى ءوزىنىڭ نۇرتاس وڭداسىنوۆقا ارنا­عان «باسشى» ماقالاسىندا: «وسى ءبىر ەسىمدى ەستىگەندە مەن ىلعي ەلەڭ ەتە تۇسەمىن. ونىڭ سە­بە­بى بار. ەلۋىنشى جىلدار ەدى. ءبىر كۇنى ماڭعىستاۋ تۇبەگىنىڭ قاق ور­تاسىنا سۇلاي كولبەگەن قارا­تاۋدىڭ كۇنگەي باۋىرىنداعى شا­عىن بۇلاقتىڭ قاسىندا وتىرعان ءبىزدىڭ اۋىلعا ءۇستى-باستارى شاڭ-شاڭ ءبىر توپ جولاۋشى توقتادى. قاتتى ىستىقتاپ قالىپتى. اۋەلى شايعا باس قويىستى. ءبىراز ءشول باسقاسىن بارىپ, قاۋقىلداسىپ جوندەرىن ايتتى. ءۇستىرت ۇستىنەن كەلەدى ەكەن... ول كەزدە كوپتەن ەل جايلاماي, تۋسىراپ بوس جاتقان ۇلان-عايىر ءۇستىرتتى ارالاپ كورۋگە مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ باسشىسى نۇرتاس ءداندىباي ۇلىنىڭ ءوزى كەلىپتى. نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ءوزى ايتقاننان كەيىن اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ ەندى ابدەن گۇلدەيدى. كەلەسى جازدان باستاپ ماڭعىستاۋعا جان-جاقتان ەكسپەديتسيا شۇبىرا باستادى. ماڭعىستاۋدان كوپتەگەن جاس­ وقۋعا الماتىعا جىبەرىلە باس­تادى. كەيىن وڭداسىنوۆ وبلىس­قا ءبىرىنشى باسشى بولدى. ول كى­سىنىڭ تۇسىندا اتىراۋ, ءۇستىرت, ماڭ­عىستاۋعا كوپتەن جولاماي كەتكەن قىزىر ءىلياس قايتىپ ورال­عانداي ەدى. مال كوبەيىپ, جايىلىس, جەتپەي, كورشى اقتوبە مەن تۇرىكمەنستانداعى مەملەكەتتىك جەرلەردەن ءورىس سۇرادى. ءوندىرىستىڭ دە وركەنى وسەيىن دەدى. شالشىققا شاشىپ تاستاعان سۇيەك-ساياقتاي قيقى-جيقى سيىقسىز قالاعا كەل­بەت كىرەيىن دەدى. قۇلازىپ جات­قان ماڭعىستاۋ دالاسىنا الما­تىنىڭ ەكسپەديتسيالارىن توبىق­تان قاعىپ اتتاتپاي قويعان ورتا­لىق ماسكەۋ, لەنينگراد, كيەۆ, ۋفا ەكسپەديتسيالارىن ءۇستى-ۇستىنە شۇبىرتىپ, تولتىردى دا جىبەردى. ولاردىڭ اشقان كەن ورىندارى جايلى مالىمەت قىرىق قۇ­لىپ­تىڭ ار جاعىندا ساقتالدى. ولار سالدىرعان قالاشىقتارعا جەر­گىلىكتى جەردەن ادام تۇگىلى, ۇشقان قاڭباقتى جولاتپادى. ماڭايداعى ەلدى مەكەندەردەن سىنىق شەگە العىزباي, ءبارى «ۇلكەن جەردەن» ۇشاقپەن تاسىلدى. جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ تابيعي بايلىقتارىنا ىسسىلاي سۇعىنعانىمەن, ادامدارىنا مۇرىن شۇيىرە قارايتىن مەنسىنبەۋشىلىكپەن العاش رەت اي­قاسقا شىققان دا نۇرتاس ءدان­دىباي ۇلى وڭداسىنوۆ ەدى», دەپ ونىڭ قايراتكەرلىك قاسيەتىن جو­عارى باعالايدى.

* * *

نۇرتاس وڭداسىنوۆ مەملەكەت­ جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە ەلىمىزدىڭ وركەندەپ دامۋىنا كەڭ جول اشقان ىرگەلى ىستەرگە باس­تاماشى بولعانىمەن, ول زەينەت­كەرلىككە شىققاننان كەيىن ءومى­رىن قازاق ءتىلى سالاسىنا ارناپ, ارتىنا وشپەس ءىز قالدىردى. ارداق­تى ازاماتتىڭ ءبىر توم «پار­سىشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوز­دىگى» مەن ەكى توم «ارابشا-قا­زاق­شا تۇسىندىرمە سوزدىگى» – ءتىل سالا­سىنداعى وتە قۇندى عىلىمي ەڭبەك. بۇل تۇسىندىرمە سوزدىكتەر – انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋ, جەتىلۋ, وزگەرۋ بارىسىن زەرتتەپ, زەردەلەۋدە اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بىرىنشىدەن, اتالعان سوزدىكتەر ار­قىلى پارسى, اراب تىلىنەن جالپى تۇركى تىلدەرىنە ەنگەن سوزدەر­دىڭ سانى مەن قالاي ايتىلۋىن قا­راستىرۋداعى وزگەشەلىگىن سالىستىرا الامىز. ماسەلەن, قاراپايىم ەكى ءسوز پارسى تىلىنەن وزبەك پەن قازاق تىلىنە ەنگەندە قالاي ايتىلۋىنا نازار سالايىق. پارسىدان ەنگەن چاي (چای) ءسوزىن وزبەكشەدە سول كۇيىندە قولدانادى. ال قا­زاق­شا «شاي» كۇيىندە ايتىلادى. پارسىنىڭ ميرزا (میرزا) اتاۋى وزبەكشەدە سول كۇيىندە قولدانىلادى. قازاقشا ايتى­لۋىندا وزگەشەرەك, «مىرزا» دەپ «ي» ءارپى «ى» ارپىمەن دىبىستانادى. نەمەسە پارسىنىڭ چۋپان (چوپان) ءسوزى قازاقشادا «شوپان» بولىپ قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستاندىرۋ زاڭىنا باعىنادى. وسىلاي نۇرتاس اعامىز قازاق تىلىندە وزگە تىلدەردەن ەنگەن سوزدەردى قازاقى جازادى. ونى شىعىس ءتىلىنىڭ مامانى بولماسا, وزگە حالىقتىڭ ءسوزى ەكەنىن ەشكىم بايقامايدى. سونىڭ ارقاسىندا قازاق تىلىندەگى ولەڭدەر مەن جىرلار وزىنە ءتان بۋىن-بۋناق ولشەممەن جىرلانادى. ال وزبەك, ازەربايجان, انادولى تۇرىكتەرىندە ولەڭدەر ارۋدتىق ولشەممەن جىرلانادى. ويتكەنى ولار پارسى-اراب سوزدەرىن سول كۇيىندە قابىلداعان. سەبەبى وتىرىقشى ەل بولعاندىقتان, پار­سى-ارابتىڭ جازبا ادەبيەتىمەن تانىسىپ, ولاردىڭ قولدانىستاعى سوزدەرىن قاز-قالپىندا وزگەرىسسىز قابىلداعان.

ال قازاق تۇركى جۇرتىنىڭ سوڭعى كوشپەلى قاۋىمى بولعان­دىق­تان, پارسى-اراب سوزدەرىن ءوزى­نىڭ دىبىستاندىرۋ زاڭىنا ساي قولدانادى. سوزدەردىڭ وسىنداي وزگەرۋ قۇبىلىسىن زەرتتەگەندە ن.وڭداسىنوۆتىڭ سوزدىكتەرى زەرتتەۋشىگە اۋاداي قاجەت. ەكىن­شى­دەن, قازاق تىلىنە پارسى-اراب تىل­دەرىنەن ەنگەن سوزدەرىن قان­شالىقتى وزگەرگەنىن جانە بۇگىن­دە ونى قالاي قولدانىپ كەلە جاتقانىن زەرتتەۋگە نۇرتاس اعا­نىڭ تۇسىندىرمە سوزدىكتەرىنىڭ ورنى ايرىقشا. ماسەلەن, شام-شىراق, شامدان, سور, سور-ازاپ, ساۋىق-سايران, سىرشاي, ءشىرشاي, شىركۇرىش, شىرىن سىندى پارسى تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى ءبىر سارالاپ شىعىپ, ولاردىڭ قانداي كۇيدە ەنىپ, بىرتە-بىرتە قالاي وزگەرىسكە تۇسكەنىن زەردەلەپ كورسەك دەيمىز.

اراب تىلىندەگى (الشّمع) ashshama ء«اششاما» سوزىنەن باستاۋ العان. پارسىلار كەزىندە اراب تىلىنەن سوز­دەردى مولىنان قابىلداپ السا دا, ونى ءتىلدىڭ ايتىلۋ زاڭى­نا باعىندىرىپ قولدانعان. سوندىق­تان ارابتىڭ ء«اششاما» ءسوزىنىڭ پارسى تىلىنە جاي ء«شام» كۇيىندە قولدانىسقا ەنەدى. قازاق ءوز تىلىنە «شام» ەتىپ الادى. ياعني ءار ۇلت- ۇلىستىڭ ءتىلى تابيعي تۇردە ءوزىنىڭ تەكتىلىگىن ساقتاۋعا تىرىسادى. ويتكەنى ءار ۇلتتىڭ ءتىل تازالىعى, اۋەزدىلىگى ءوز ءتىلىنىڭ دىبىستاندىرۋ زاڭدىلىعىمەن وزگە تىلدەردىڭ ءسوزىن قابىلداۋىمەن ساقتالادى. ءبىر تۇبىردەن شىققان ء«شام» ءسوزى – پارسى تىلىندە «نۇر بەرەتىن پىل­تەلى مۋميە نەمەسە پارافين­ شىراعى». قازاق تىلىندە شام اتاۋى شىراق, شىراعدان, جارىق قىلاتىن قۇرال ماعىنادا قولدانىلادى. سوعان قاراعان پارسى مەن قازاق ء«شام» ءسوزىنىڭ نەگىزگى ماعىناسىن الىپ, تەك قانا ايتىلۋىندا ءبىرشاما وزگەرىس ەنگىزگەن. ال «شام شىراق» قوس ءسوزىنىڭ «شىراق» ءسوزى پارسىنىڭ (چراغ) سوزىنەن الىنعان. ول پار­سىنىڭ ەجەلگى ءداۋىر تىلىنەن باس­تاۋ العان. ونداعى (چر) «چەر» ماي دەگەن ماعىنادا, ونىڭ جۇرناعى (اغ) «اع» ماي قۇيىلاتىن ورنى, مەكەن. مايدى سوندا قۇيىپ ساۋلەلەندىرۋ ءۇشىن جاعادى. سودان ونىڭ ماعىنا­سى (اغدان چر) «چەراعدان» بولىپ شىعادى. قازاقشادا «شامدال» تۇرىندە ماعىنالاس بالاما سوزگە اينالعان. سودان-اق (چراغ) ءسوزى ەجەل­گى داۋىردە قاي ەلدىڭ ءسوزى بول­عانىن دا زەرتتەۋگە بولادى. انى­عى كوپتەگەن ءسوز ءبىر حالىقتان وزگە ءبىر حالىقتىڭ تىلىنە اۋىسىپ وتىر­عاندا كوبىنەسە تىكەلەي نەمەسە جاناما ءتول ماعىناسىن ساقتاپ وتىر­سا دا, ايتىلۋى وزگەرىسكە ۇشى­راپ وتىرادى. وسى تۇس­تا ءبىر نار­سە ايقىن بايقالاتىنى, قا­زاق تىلىنە اراب سوزدەرى جالپى العان­دا پارسىلار ارقىلى ەنىپ وتىر­عان. سەبەبى تۇركى جۇرتى اراب­­تارمەن تىكەلەي مادەني-ەكو­نو­­مي­كالىق قارىم-قاتىناستا بول­ماعان. سول ءۇشىن قازاق ءتىلى اراب ءسوزىنىڭ پارسىلانعان سوزدەرىنىڭ ىقپالىندا ءوز تىلىنە بەيىمدەپ ونى قا­زاقىلاندىرعان. نۇرتاس وڭ­داسىنوۆتىڭ «قازىرگى شەت مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناس بارىنشا دامىپ, عىلىم مەن تەحنيكا قا­رىش­تاپ وسكەن داۋىردە تىلىمىزگە سىرت­تان ءسوز ەنبەي تۇرمايدى. تەك وسى سوزدەردى تالعاپ, تاڭداپ الا ءبىلۋى­مىز كەرەك», دەگەنى ونىڭ انا تىلىنە ماحابباتى عانا ەمەس, بۇ­گىندە وزەكتىلىگىن جويماعان قۇندى پىكىر ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون.

ن.وڭداسىنوۆ «جان» ءسوزىن پارسى تىلىنەن قازاق تىلىنە ەنگەنىن جانە «جانگەلدى, باقىتجان, جانجىگىت» سىندى ءۇش مىسال كەلتىرىپ, ءتۇرلى ماعىنادا قولدانىس تاپقانىن جاز­عان. بۇعان قوسا ء«تان» ءسوزى دە پار­سى تىلىنەن الىنعانىن ەسكەر­سەك, ء«تان مەن جان» ءدىني فيلوسوفيا­لىق تەرمين رەتىندە قازاق تىلىندە قول­دانىلادى. وعان ابايدىڭ مىنا­ ولەڭ جولدارى كۋا:

«اقىل مەن جان – مەن ءوزىم, ء تان مەنىكى,

«مەنى» مەن «مەنىكىنىڭ» ماعىناسى ەكى».

ارينە, بۇل جەردەگى ءتان, جان, اقىل سوزدەرى يسلام دىنىمەن بىرگە يسلام ادەبيەتىنە جاڭاشا تانىممەن ەندى. پارسى ادەبيەتى اللا ادامنىڭ ءتانى توپىراقتان جارال­عان سوڭ جاراتۋشى «كەمەل رۋح» ءوزى­نىڭ رۋحىنىڭ ءبىر ۇشقىنىن جا­راتقان تانگە ۇرلەدى. سودان ادام ء«تان مەن رۋح» يەسى بولدى. ءتان قا­شاندا ءوزىنىڭ تەگى – توپىراقتى اڭ­سايدى, رۋح بولسا ءوزىنىڭ جاراتىلىسىندا «كەمەل رۋحىن» اڭسايدى. سوندىقتان ادام بويىنداعى ەكى اڭساۋدان ەكى ءتۇرلى سۇرانىس پايدا بولدى. ول – ءدۇنياۋي جانە يلاھي سۇرانىس. ادام ءومىرىنىڭ ماعىناسى وسى ەكى سۇرانىستىڭ اراسىندا تارتىسپەن وتەدى. ءتان سۇرانىسىنا باعىنعان ادام تابيعاتتىڭ ەڭ لاس بات­پاعىنىڭ دەڭگەيىنە دەيىن تو­مەن­دەي الادى. رۋحاني سۇرانىس­تاعى ادام يلاھتىڭ ەڭ بيىك مار­تەبەسى اۋليەلىك مارتەبەگە دەيىن بيىك­تەي الادى. ءتان مەن جان جايىن­­­داعى اڭگىمە – ادامزات ءومى­رى­­نىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ انىق مە­جەسى بولعاندىقتان, ماڭگى جاسامپاز تاقىرىپ.

يران ادەبيەتىندە «رۋح» ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە «جان» ءسوزى تۇڭعىش رەت ابىلقاسىم فيرداۋسي (940-1020) تاراپىنان «شاھناما» اتتى جىر داستانىندا قولدانىسقا ەندى. وندا اقىن داستانىن «جان مەن سانانىڭ قۇدايىنىڭ اتىمەن» نە­مەسە «جان مەن سانا بەرگەن قۇداي­دىڭ اتىمەن», دەپ باستايدى. (خدا) «قۇدا» ءسوزىن ارابتىڭ «اللا» ءسوزىنىڭ ءسينونيمى ەتىپ قولدانادى.

پارسىنىڭ «قۇدا» ءسوزىن قازاق «قۇداي» دەپ العان. «جان» ءسوزىنىڭ قازاق تىلىندە وزگەشە ماعىنالارى دا كەلەدى. ماسەلەن, «جانگەلدى» دەگەندە ادام قينالعان كەزدە جاڭا ءۇمىت, جاڭا لەپ پايدا بولعاندا اي­تىلادى. ال «باقىتجان» دەگەن ادامنىڭ ءومىرى بەرەكەلى, قۇت-بەرە­كە­گە تولى بولعاندا «باقىتتى ادام سيپاتىنا» ايتىلادى. جانجىگىت دەگەندە جىگىتتىڭ تورەسى بولىپ, كەز كەلگەن ادامعا رۋح پەن ءۇمىت سىي­لاۋشى بولعاندا ناعىز ەرگە ايتىلادى. ياعني ادام تىرشىلىگىنە جاڭا سەرپىن بەرگەن جىگىتكە ءوزىنىڭ ءومىر سەرىگى ىسپەتتەس ساناعانىن مەڭزەتەدى.

سونداي-اق قازاق اراسىنداعى «سارسەن» ەسىمى – «سارسەنبى» تۋ­عان سابيگە قويىلعان ەسىم. ال «سارسەنالى» سارسەنبى كۇنى تۋعان « ۇلىق» جان بولسىن دەگەن نيەتپەن جالعانعان دەلىنگەن. ويتكەنى ءالى اتاۋى – ارابتىڭ (اعلی) ء«الا» ۇلىق, ۇلى ماعىناسىنداعى ءسوز. سونىمەن اپتانىڭ جەتى كۇنى پارسىنىڭ جەتى كۇن اتاۋىمەن ايتىلادى. تەك ونىڭ ايتىلۋىندا ايىرماشىلىق بار.

وڭداسىنوۆتىڭ «پارسىشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىگى» اتتى ەڭبەگى – قازاق ءتىلىنىڭ دامۋ جانە جەتىلۋ, جاڭا ساتىلارعا ورىستەۋى جايىندا وتە ماڭىزدى قۇرال. اسىرەسە قازاق تىلىنە كىرمە سوزدەر جايىنداعى زەرتتەۋلەرگە اۋاداي قاجەت. شىندىعىندا, قازاق ءتىلى – تۇركى تىلدەر اراسىندا پارسى جانە اراب تىلدەرىنەن ەڭ از اسەرلەنگەن ءتىل. جانە قابىلداعان سوزدەرىن ءوز تىلىنە بەيىمدەپ ايتىپ قازاقىلاندىرىپ جىبەرگەن.

ۇلت قايراتكەرىنىڭ «ارابشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىك», «پار­سىشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىك» ەڭبەكتەرى نەگىزىندە قازاق ءتىلىن زەردەلەۋدە تاعى ءبىر انىقتامالىق تۇسىندىرمە سوزدىك جازىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سەبەبى سول ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي دامۋ ۇدەرىسى جاڭا ءبىر بەلەسكە يە بولماق. مىسالى, دىنگە قاتىستى: ناماز, ورازا, بەسىن, نامازدىگەر, ناماز شام, قۇپتان سىندى اتاۋ­لار پارسى ءتىلى ارقىلى قازاق تىلى­نە ەندى. ءناماز (نماز), رۋزە (روزه), پيشين (پیشین), ءناماز-ە-دەگار (نمازدگر), ءحوفتان (خفتن). بىراق بارلىق اتاۋ قازاقى ايتىلادى. «رۋزە» كۇنى بويى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءدىني تەرميندە كۇنى بويى اۋىزدى وسەك پەن تاعامنان بەكىتۋ دەگەن ۇعىمعا يە. «پيشين» الدىن الا دەگەن ماعىناداعى بۇل ءسوز تۇنگە قاراي بەت العان ءبىر كۇن­نىڭ ورتا تۇسىندا جاراتۋشىعا عي­بادات قىلۋى ارقىلى دۇنيە قى­زىعىنا بەرىلمەۋدىڭ العىشار­تىن جاساۋى بولعان. قازاقشادا «بەسىن» دەپ ايتىلىپ كەتكەن. «ناماز­ديگار» بەسىننەن كەيىنگى ناماز قازاقشادا نامازدىگەر دەپ اتالعان. ء«نامازشام» قازاق «نامازشام» نەمەسە «اقشام نامازى» دەيدى. كۇن باتىپ بارا جاتقان جانە ىمىرت تۇسكەن ەكى ارادا جاراتۋشىعا عيباداتتىڭ ءمانى قاراڭعىلىقتىڭ جاماندىعى, الداۋىنان ساقتانۋعا جاسالادى. جاراتقانعا عيبادات رۋحىن دۇنيەقۇمارلىقتان ارىلتۋعا جاسالادى. ء«حوفتان» ۇيقىعا كەتۋ, تىنىعۋ دەگەن ماعىنادا ايتىلادى. مۇنى قازاقشا «قۇپتان» دەيمىز. بۇل عيباداتتا كۇن بويى ءدۇنياۋي ىستەرمەن اينالىسىپ جۇرگەن ءۇشىن ونداي ويدان ارىلىپ, رۋحاني الەمىنە ەنىپ, تىنىش ۇيقىعا بارۋدى كوزدەيدى.

تۇيىندەپ ايتقاندا, نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ «پارسىشا-قازاق­شا», «ارابشا-قازاقشا» تۇسىن­دىرمە سوزدىكتەرى قازاق ءتىلىنىڭ تاريحىن, تىلدىك ەرەكشەلىگىن, دامۋ مەن وزگەرۋ ۇدەرىسىن زەرتتەۋدە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. بۇل زەرتتەۋ­لەر ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ بولمىسىن تەرەڭ تانيمىز. سونىمەن قاتار قازاق تىلىنە ەنگەن كىرمە سوزدەردى زەرتتەگەندە وزگە تۇركى تىلدەرىنە قاراعاندا پارسى-اراب سوزدەرىن وتە از قابىلداعان. سون­داي-اق وزگە تىلدەردەن العان سوز­دەردى قولدانۋ بارىسىندا ابدەن قازاقىلاندىرىپ العان. مۇنداي سوزدەردى شەتەلدىڭ ءسوزى دەۋگە دە بولمايدى. ءتۇبىرى جات بولسا دا, بولمىسى قازاقىلانىپ كەتكەن سوزدەر. سوندىقتان دا بارلىق تۇرىك حالىقتارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ەركىن تۇسىنۋىنە, بىرىنشىدەن, ورتاق الىپپە, ەكىنشىدەن, ورتاق ءتىل كەرەك. ول ءۇشىن تۇرىكتىڭ ورتاق ءتول سوزدەرى جانە كىرمە سوزدەرى انىقتالىپ زەرتتەلۋگە ءتيىس. ءارى تۇركى سوزدەرىنىڭ نەگىزىندە جاڭا سوزدەر ءتۇزۋدى قولعا العان ءتيىمدى بولماق.

يسلام جەمەنەي,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور