وڭتۇستىكتە قازاق تەاترى قاي جىلى قۇرىلدى؟
كەڭەستىك داۋىردەن قالعان دەرەكتەر بويىنشا قازاق تەاتر ونەرى قاراشاڭىراقتارىنىڭ ءبىرى – جۇمات شانين اتىنداعى شىمكەنت قالالىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى 1934 جىلى قۇرىلعان. ياعني تەاتردىڭ بيىل 90 جىلدىعى اتاپ ءوتىلۋى ءتيىس. الايدا تەاتر تاريحىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, مۇراعات قۇجاتتارىن پاراقتاعان قىزمەتكەرلەردىڭ ءوز ايتارى بار. ولار ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, تەاتردىڭ قۇرىلعانىنا 95 جىل تولعانىن دالەلدەۋگە بولاتىنىن مالىمدەپ وتىر. دەرەكتەردە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە حالىقتى تەاتر ونەرىمەن تانىستىرۋ ارقىلى ولاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا 1929 جىلى 1 قاراشادا العاشقى تەاتر ماۋسىمى اشىلعانى ايتىلادى. «سول زاماندا تەاتر رەپەرتۋارى رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىس تاريحى, قىزىل اسكەر, فلوت ءومىرى مەن تۇرمىسى, باتىس پەن شىعىستاعى تاپتىق كۇرەس سياقتى تاقىرىپتاردى قامتىعان. تەاتردىڭ باستاپقى كوركەمدىك جەتەكشىسى مەن باس رەجيسسەرى م.ۆ.رازدولين بولدى», دەيدى قالالىق ورىس دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ي.ۆەربيتسكي باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتىندا. وسىلايشا, ورىس دراما تەاترى ءبىرىنشى ماۋسىم اشىلعان داتانى نەگىزدەپ تۇر.
قازاعى قالىڭ وڭىردە ءبىر عانا تەاتر جۇمىس ىستەپ, جەرگىلىكتى جۇرت 1929 جىلدان بەرگى بەس جىل بويى تەك ورىس دراما تەاترىنىڭ قويىلىمدارىن تاماشالادى دەۋ دە مۇلدەم قيسىنعا كەلمەيدى. جەرگىلىكتى ونەرسۇيەر قاۋىم ءوڭىر حالقىنا قاتار قىزمەت كورسەتىپ كەلە جاتقان مادەنيەت وردالارىنىڭ ءبىرى قازاق دراما تەاترىنىڭ قۇرىلعانىنا – 90, ەكىنشىسىنە, ياعني ورىس تەاترىنا 95 جىل تولعان سايكەسسىزدىككە تۇسىنبەي, قازاعى قالىڭ وڭىردە ۇلت ونەرىنىڭ كەنجەلەپ قالۋى مۇمكىن ەمەستىگىن ايتادى. دەمەك, ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق تەاترىنىڭ قاي جىلى قۇرىلعانىن انىقتاپ, جىلنامانى جاڭعىرتۋ ءوڭىر تۇرعىندارى ءۇشىن دە ماڭىزدى ماسەلە.
ونەر ورداسىنىڭ تاريحىن تەرەڭ زەردەلەپ, زەرتتەپ, مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنگەن ماماندار شىمكەنتتە تەاتر وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى قۇرىلعانىن ايتادى. ءارحيۆتى اقتارعان مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدىڭ مادەنيەت تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن تەاتر ونەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ومبىدا 1865 جىلى قالالىق تەاتردىڭ اشىلۋى ىقپال ەتكەن. XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بۇل تەاتردىڭ داڭقى جايىلىپ, ونىڭ ساحناسىنا باتىس پەن ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارى قويىلادى. ال قالانىڭ ءوزى بولسا, ونەر مەن بىلىمگە ۇمتىلعان قازاق جاستارىنىڭ توڭكەرىسكە دەيىن توپتاسقان بەلگىلى ورتالىعى بولدى. عالىم, دەموكرات-اعارتۋشى شوقان ءۋاليحانوۆتان باستالىپ, ونان كەيىنگى كەزەڭدەرگە دەيىن قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الىپ, مادەنيەتكە ارالاسۋى وسى قالامەن تىعىز بايلانىستى. سولاردىڭ ىشىندە ساكەن سەيفۋللين, نىعمەت نۇرماقوۆپەن بىرگە, ءبىلىم مەن مادەنيەتكە ۇمتىلعان جۇمات شانين دە وسى قالادا بولىپ, ءارى وقىپ, ءارى قىزمەت ىستەگەن. قازاق جاستارىنىڭ باسىن قوسىپ, ونەر مەن مادەنيەتكە باۋلىعان «بىرلىك» ۇيىمى دا وسى ومبىدا اشىلعان. سول ۋاقىتتا قىزمەتتە نەمەسە وقۋدا بولعان حالقىمىزدىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ تەاتر ومىرىمەن تانىس بولۋى شىعارماشىلىق تۇرعىدا تەز جەتىلىپ, قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولعانى داۋسىز.
«قازاقتىڭ ۇلتتىق تەاترىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى ەل ىشىندە دالا تەاترى دەپ اتاۋعا ابدەن لايىق حالىق ونەرىنىڭ سان قيلى تۇرلەرى دامىپ, جەتىلگەن تۇستا كوتەرىلۋى تابيعي قۇبىلىس. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنىڭ ءار تۇكپىرىندە تۇڭعىش اۋەسقويلىق قويىلىمدار مەن دراماتۋرگيالىق شىعارمالاردىڭ تۋى وسى حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ كوركەمدىك قۇدىرەتى. وڭتۇستىك قازاقستاندا دا ويىن-ساۋىق, كوركەمونەرپاز ۇيىرمەلەرى جەدەل دامىدى. ولاردىڭ رەپەرتۋارلارى شاعىن پەسالار مەن ءان-كۇي, كوركەمسوز, ەڭبەكشىلەر ۇرانىنا قۇراستىرىلعان. زەرتتەۋشىلەر دەرەكتەرىندە توڭكەرىستەن بۇرىنعى قازاقتىڭ كوشپەلى ومىرىنە, ساياسي تەڭسىزدىگىنە قاراماي, حالقىمىزدىڭ ازدى-كوپتى وقىعان جاستارى ونەردىڭ جاڭا ءتۇرى – تەاتر ونەرىن جاساۋداعى العاشقى قادامدارىن باستاعانى ايتىلادى. بۇرىن ءبىرلى جارىم ادەبي كەشتەردە دومبىرا تارتىپ, ءان سالۋمەن شەكتەلىپ كەلگەن قازاق جاستارى ۇلتتىق ويىن, اقىندار ايتىسىن, داستانداردى ساحناعا بەيىمدەپ كورسەتۋگە كىرىسەدى. كوركەم ۇيىرمەلەر ادەبيەتىمىزدەگى دراماتۋرگيا جانرىنىڭ دامۋىنا ۇيىتقى بولدى. بۇعان كاسىبي تەاترىمىز قۇرىلماي تۇرعان كەزدەگى س.سەيفۋللين, م.اۋەزوۆ, ج.شانين جانە باسقالاردىڭ درامالىق شىعارمالارى دالەل. كوركەم ۇيىرمە مەن مادەني جۇمىستاردى جۇرگىزەتىن «قازاق جاستارى» اتتى ۇيىم شىمكەنتتە سول زاماتتا شىققان. جيىرماسىنشى جىلدارى شىمكەنت جاستارى مادەني-بۇقارالىق جۇمىستاردىڭ الۋان ءتۇرىن ورىستەتتى, «قىزىل شايحانا», قىزىل وتاۋ», «قىزىل اربا», «ساۋاتسىزدىقتى جويۋ» سىندى مادەني-كوپشىلىك اعارتۋ جانە ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ بارلىعى دا دراما ترۋپپالارىنىڭ قاتىسۋىنسىز وتكەن ەمەس. مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى زەردەلەۋ بارىسىندا چەرنياەۆ ۋەزىنىڭ حالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە جازعان راپورتتا چەرنياەۆ تەاترى ارتىستەرىنىڭ جاعدايى باياندالىپ, سوڭىنا تەاتر رەجيسسەرى قول قويعان قۇجاتتى كەزدەستىردىك. ول قۇجاتتا قانداي قيىن جاعداي بولسا دا, ارتىستەردىڭ حالىق الدىنا شىعىپ, ءوز مىندەتتەرىن اتقارعانى, سۋىق كۇندەردە, تار جەردە گريم جاساپ, حالىق الدىندا ونەر كورسەتىپ, اۋىرىپ تۇرسا دا سپەكتاكلدەردى ويناپ جۇرگەنى سىندى باسقا دا پروبلەمالارى جازىلعان. بۇل 1920 جىلعى جاعداي. 1924-1925 جىلدارى سىرداريا گۋبەرنياسى حالىقتىق ءبىلىم ءبولىمى قاۋلى جوباسى بەرىلگەن 86-87 بەتتەردە شىمكەنت ۋەزى مەن قالاداعى مەكەمەلەردى ءبولىپ كورسەتەدى. ياعني شىمكەنت قالاسىندا 1924-1925 جىلدارعى اقپارات بويىنشا 2 تەاتر جۇمىس ىستەپ تۇر دەپ كورسەتىلگەن. 1924 جىلى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالارعا جىبەرىلگەن تەاتر تۋرالى ەرەجەلەر شىمكەنت تەاترىنا دا جولدانعان. جالپى, ارحيۆتىك دەرەكتەردە تەاتردىڭ سول 1924 جىلدان باستاپ ءوڭىردىڭ مادەني-اعارتۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاسقانى جونىندە كوپ ايتىلادى. 1928 جىلى بەرىلگەن جىلدىق ەسەپتىڭ قالالىق كينو جۇمىسى بولىمىندە: «قىسقى سەزون ءۇشىنشى قازاندا باستالدى, قالالىق كينو عيماراتىندا اپتا سايىن قويىلىمداردى قازاق مەملەكەتتىك تەاترى قويىپ وتىردى», دەلىنگەن. سىرداريا وكرۋگىنىڭ حالىقتىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ 1929 جىلى 10 قىركۇيەكتە وتكىزگەن جينالىسى شەشىمىندە «مادەنيەت ءبولىمى وبلىستىق حالىقتىق ءبىلىم بولىمىمەن بىرگە تەز ارادا قاراپ, ماقساتتى سپەكتاكلدەردى ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرسىن, قالالىق تەاتر تەز ارادا قىسقى سەزون اشقانعا دەيىن 1 نويابرگە دەيىن قۇرىلىسىن ىستەپ تاپسىرسىن» دەگەن دەرەكتى كەزدەستىردىك. دەمەك, تەاتر ماۋسىمى 1929 جىلى قاراشادا اشىلعان. ال 1932 جىلدىڭ 21 ماۋسىمىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءبىلىم ءبولىمى جينالىسىنىڭ شەشىمى بويىنشا ماقۇلدانعان قۇجاتتا, جۇمىس ىستەپ تۇرعان شىمكەنتتەگى قازاق مەملەكەتتىك تەاترىن نىعايتۋ ءۇشىن كومەك رەتىندە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1000 رۋبل بەرۋ كورسەتىلگەن. تىزە بەرسەك, تەاتردىڭ جۇمىسى, ارتىستەردىڭ جاعدايى, تەاتردى نىعايتۋعا بەرىلگەن كومەكتەر جونىندە دەرەك كوپ. ياعني بۇل دەرەكتەر شىمكەنتتە تەاتر 1924 جىلى نەمەسە 1929 جىلى اشىلعانىن بىلدىرەدى. مۇنى, ارينە تاريحشىلار, ونەر زەرتتەۋشىلەرى تۇبەگەيلى انىقتاپ, ناقتىلاي تۇسەدى دەگەن ۇمىتتەمىز», دەيدى الدىمىزعا تۇركىستان وبلىسى مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن الىنعان قۇجاتتار كوشىرمەسىن جايىپ سالعان ج.شانين اتىنداعى شىمكەنت قالالىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى مۇراجايىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىمبات مولديەۆا.
تەاتردىڭ تاريحىن ايقىنداي تۇسۋگە زيالى قاۋىم, جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى دە مۇددەلى ەكەندەرىن تانىتتى. وسى ورايدا, قازاق دراما تەاترىنىڭ وتكەنىن زەردەلەگەن قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك سايكەسسىزدىككە ءمان بەرىپ, داتالاردى ناقتىلاي ءتۇسۋ, ياعني 95 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ جونىندە كوپشىلىككە العاش بولىپ وي سالعانىن ايتا كەتەلىك. ۇلتجاندى ازاماتتىڭ بۇل باستاماسىن ونەرسۇيەر قاۋىم قولداپ وتىر.
تەاترعا تۇڭعىش رەجيسسەر, دراماتۋرگ, قوعام قايراتكەرى جۇمات ءشانيننىڭ ەسىمى 1972 جىلى بەرىلدى. رۋحاني ازىق كوزى, ءاربىر جان وزىنە كەرەك دۇنيەنى تابا الاتىن قازاق تەاترىنىڭ قۇرىلۋ, قالىپتاسۋ جولى جەڭىل بولماعانى ءمالىم. «قازاق تەاترىنىڭ قولعا العان جۇمىسى ۇلكەن, جۇگى اۋىر, جولى الىس. الىس جولعا تالىقپاي-جالىقپاي جەتۋ ءۇشىن قاجىمايتىن تەكەجاۋمىت ات كەرەك. جەل ءوتىپ, كۇنگە كۇيمەيتىن تون كەرەك. ەڭبەكتى ەگىزىم دەپ تانىعان, اقىلىن جىگەرىمەن جانىعان ازامات كەرەك! قازاق تەاترى – ۇيادان قانات قاعىپ, قالىقتاپ ۇشقان بالاپان. قاناتى تالماي قوناتۇعىن كۇي كەرەك», دەپتى جۇمات شانين شىمىلدىعىن تۇرگەنىنە 1 جىل عانا بولعان تەاتر جايىندا. بۇگىندە «ەڭبەكتى ەگىزىم دەپ تانىعان, اقىلىن جىگەرىمەن جانىعان ازاماتتاردىڭ» ارقاسىندا قازاق تەاترى ءوسىپ-وركەندەپ, دامىپ كەلەدى. اۋىز تولتىرا ايتار جەتىستىگى, جاڭاشىلدىعى جەتەرلىك. كورەرمەن قاۋىم جۋىردا تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان سۇلتان سرايلوۆتىڭ ونەر ورداسى جەتىستىكتەرىن ەسەلەي تۇسەتىنىنەن ءۇمىتتى. استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى-كوركەمدىك جەتەكشىسى, ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ ديرەكتورى, «وڭتۇستىك تسيرك» مكقك باس ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان, ياعني بۇل سالانىڭ تاجىريبەلى مامانى سۇلتان وڭعار ۇلى تەاتردا الدىڭعى بۋىننان ءتالىم العان جاستاردىڭ شىعارماشىلىق ءداستۇردى ساباقتاستىرۋمەن قاتار جاڭا قىرلارىن اشا تۇسۋىنە ىقپال ەتەرى انىق. تەاتردىڭ ناقتى قاي جىلى قۇرىلعانىن انىقتاۋ سول جاس بۋىن ءۇشىن دە ماڭىزدى. ءوڭىر جۇرتى تەاتر تاريحى مادەنيەت زەرتتەۋشىلەرىنىڭ, تاريحشىلاردىڭ كومەگىمەن ناقتىلانىپ, جۋىق ارادا شەشىمىن تابادى دەگەن ۇمىتتە.
«ارتىستەر ويناپ جاتقاندا ۋايىمداپ وتىرامىز»
بۇگىندە ج.شانين تەاترىندا شەشىمىن كۇتكەن تاعى ءبىر ماسەلە بار. ءۇشىنشى مەگاپوليستەگى رۋحانيات ورداسى – جۇمات شانين اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنىڭ ساحناسى قويىلىمدارعا لايىقتالماعان. دىبىستالۋ مەن جارىقتاندىرىلۋ كەشەنىندە دە كەمشىلىك كوپ. نىسان توزىپ, ەدەنى تەسىلگەن. ساحنا بەتىندەگى دوڭگەلەك اينالما دا دۇرىس ورناتىلماۋىنان بىردە-ءبىر رەت جۇمىس ىستەمەگەن. ساحناداعى تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك بۇزىلعان, ەدەنگە تالاپقا ساي تاقتاي توسەلمەگەن, 33 شتانكەتتىڭ تەك التاۋى ىستەيدى.
ءيا, عاسىرعا جۋىق تاريحى بار جۇمات شانين اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنا جاڭا عيمارات 2014 جىلى بەرىلگەن. قۇجاتتا ساحنانى ارلەۋگە ارنالعان 30 كوتەرۋ قۇرىلعىسى جازىلسا, مۇندا بار-جوعى تورتەۋ عانا. تەاتر قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ ءوزىنىڭ جۇمىسى قاۋىپتى. ماسەلە شەشىلۋى ءۇشىن ساحنا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, جاڭا قۇرىلعىلار الىنۋى قاجەت. بۇل ورايدا قالا اكىمدىگى تاراپىنان قاجەتتى قارجى قاراستىرىلعان دا ەكەن. الايدا پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە ون جىل بولعان عيماراتقا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ەرەجەگە ساي كەلمەيدى. «ساحنامىز كۇردەلى مودەرنيزاتسيانى قاجەت ەتىپ تۇر. جوعارعى جانە تومەنگى مەحانيزاتسيامىز ستاندارتتارعا مۇلدەم ساي ەمەس. جارىق بەرۋ, دىبىس بەرۋ كەشەندەرى دە زاماناۋي تەحنيكالارمەن جابدىقتالماعان. تەاترداعى وزەكتى ماسەلەلەردى سەنات دەپۋتاتتارىنا جەتكىزدىك. وزدەرى ساحناعا شىعىپ, جاعدايدى كوردى», دەيدى ج.شانين اتىنداعى قالالىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ارايلىم قۇربانبەكقىزى. ال دراماتۋرگ سايا قاسىمبەك تەاتر ساحناسىنىڭ جۇرەگى ىسپەتتەس قۇرىلعى – دوڭگەلەك مۇلدە اينالمايتىنىن ايتتى. «ارتىستەر ويناپ جاتقاندا ءبىز شتانگەتتەر ءتۇسىپ كەتپەسە ەكەن دەپ ۋايىمداپ وتىرامىز. وتە قاۋىپتى. ءبىز «قۇداي ساقتاسىن» دەپ جۇرە بەرەمىز. بىراق ساقتاۋ ءۇشىن دە ارەكەت ەتۋ كەرەك قوي. شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەكتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن قالا اكىمى عابيت سىزدىقبەكوۆ رەكونسترۋكتسياعا قاجەتتى قارجى ءبولدى. ەندىگى كەدەرگى – جاڭا بەرىلگەن عيماراتقا 25 جىلعا دەيىن رەكونسترۋكتسيا جاساۋعا بولمايدى ەكەن. بولىنگەن قارجىنى جۇمساي الماي, پۇشايمان كۇيگە تۇسكەن جايىمىز بار», دەيدى س.قاسىمبەك. سەنات دەپۋتاتتارى ايگۇل قاپپاروۆا, اليشەر ساتۆالديەۆپەن كەزدەسۋدە وسى كەلەڭسىزدىكتى جانە وزگە دە ۇسىنىس-پىكىرلەرىن جەتكىزگەن تەاتر قىزمەتكەرلەرى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى ءۇشىن زاڭ جوبالارىن جەتىلدىرۋدى سۇرادى. كەزدەسۋدە حالىق قالاۋلىلارى ۇجىم وتىنىشتەرى بويىنشا ءتيىستى ورىندارمەن جۇمىس جۇرگىزىلەتىنىن مالىمدەدى. وسى ارادا ايتا كەتەلىك, ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسى – شىمكەنت قالاسىندا كۇردەلى جوندەۋ مەن جاڭا عيماراتتى قاجەت ەتەتىن باسقا دا تەاترلار بار.
شىمكەنت
