ارينە, ەلدەگى زاڭسىز تاۋار اينالىمى ەكونوميكالىق احۋالعا اسەر ەتەدى. ادىلەتتى باسەكەگە تۇساۋ سالادى. ءبىر عانا مىسال, بىلتىر جوعارىدا ايتقان اياقكيىمنىڭ كولەڭكەلى اينالىمداعى ۇلەسى 48%-دى قۇراعان. وسىعان قاراپ جاعدايدى باجايلاساق, ءدارى-دارمەكتەن بولەك باسقا دا تاۋارلاردىڭ اعىنى, ساپاسى, قايدان كەلىپ, قالاي ساتىلاتىنى – ءبارى-ءبارى اشىق بولسا ەكەن دەيسىڭ. وسىنىڭ ەسەسىنە, اۋەلى تۇتىنۋشىنىڭ, سوسىن بارىپ ءادىل باسەكەگە تۇسكەن كاسىپكەردىڭ قۇقى قورعالار ەدى. يمپورت, ەكسپورت اعىنىن مەملەكەت قاۋىپسىزدىك ءۇشىن دە باقىلايدى. ءدارى-دارمەكتى مىندەتتى تاڭبالاۋ تالابى دا ەڭ الدىمەن, ءدارى-دارمەك قاۋىپسىزدىگىنە وڭ ىقپال ەتۋگە ءتيىس.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى باستاماشى بولىپ ەنگىزىلگەن قاۋلىنىڭ ارتىق-كەم تۇستارى بىرنەشە جىل تالقىلاندى. كەيىن وسى باستاما قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ىسكە استى. ءدارىحانالاردىڭ, وندىرۋشىلەردىڭ دايىندىعى پىسىقتالدى. سونىمەن دارىلىك زاتتاردى تاڭبالاۋ جانە قاداعالاۋ تالابىن ەنگىزۋدىڭ ارتىقشىلىعى, دارىلىك زاتتاردىڭ ءوندىرىس ساتىسىنان باستاپ, تۇتىنۋشىعا دەيىنگى بۇكىل تسيكلدى باقىلاۋعا جول اشادى.
وسىلايشا, فارماكولوگيالىق قاداعالاۋ جانە پرەپاراتتاردىڭ ساپاسىن باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگى ارتادى. ءدارى-دارمەك اينالىمىن جەتىلدىرىپ, دارىلىك زاتتاردىڭ باعاسىمەن قوسا ساپاسىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوسىن كولەڭكەلى نارىق ۇلەسىن تۇساپ, سايكەسىنشە ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدەگى اشىقتىقتى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا سەپتەسەدى. سايىپ كەلگەندە مۇنىڭ بارلىعى دارىلىك زاتتاردى ۇتىمدى پايدالانۋعا, ساتىپ الۋدى جوسپارلاۋعا, سونداي-اق پاتسيەنتكە باعدارلانعان تولىققاندى جانە سەنىمدى دارىلىك قامتاماسىز ەتۋدى قالىپتاستىرۋعا جاردەمدەسەدى.
تاڭبالاۋ جۇيەسىنە دارىلىك زاتتاردىڭ اينالىمىنا قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ بارلىعى كىرەدى. قاجەتتى اقپاراتتىق جۇيەلەر كەدەننەن باستاپ, سوڭعى ساتىپ الۋشىعا دەيىن بىرىكتىرىلگەن. بۇل جونىندەگى تولىمدى اقپاراتتى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ ساراپشىسى جانداربەك بيبولاتتان ەگجەي-تەگجەي سۇراپ بىلگەن ەدىك.
– ۇكىمەتتىڭ 568-قاۋلىسىنا سايكەس 1 شىلدەدەن باستاپ بارلىق دارىلىك زاتتى مىندەتتى تاڭبالاۋ جانە باقىلاۋ ەنگىزىلدى. قازىر ەلدە كولەڭكەلى نارىق كوپ دەمەسەك تە, بار ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. ەندى تاڭبالاۋ ارقىلى وسىنىڭ جولىن كەسۋگە بولادى. ءدارىحانادا, ەمحانادا قانداي ءدارى-دارمەك بار, سونىڭ بارلىعى باقىلاۋدا بولادى. بارلىق مالىمەت اقپاراتتىق جۇيەدە اپ-انىق كورسەتىلەدى. پرەپارات قاي كۇنى, نەشە ادامعا ساتىلعانىنا دەيىن شىعىپ تۇرادى. ءبىرىنشى شىلدەدەن زاڭ كۇشىنە ەندى. الايدا 11-بۇيرىققا سايكەس وسى كۇنگە دەيىن وندىرىلگەن نەمەسە كەدەننەن وتكەن دارىلىك زاتتار تاڭبالاۋسىز ساتىلا بەرەدى. تاڭبالاۋ دەگەننىڭ ۇلگىسى كانىگى QR-كود ءتارىزدى. ول – دارىلىك زاتتىڭ قاپتاماسىندا تۇرادى. وندىرىستەن باستاپ, تۇتىنۋشىعا دەيىنگى ءدارى-دارمەك تسيكلىنە وسىلاي مونيتورينگ جاسالادى. مىسالى, ءوندىرۋشى تاۋارىن ديستريبيۋتورلارعا وتكىزەدى. بۇدان ءارى ديستريبيۋتور تاۋاردى دارىحانالارعا جەتكىزەدى. ءدارىحانا قابىلداپ العانىن راستاپ, QR-كودتى تاعى سكانەرلەيدى, سوسىن ءوزىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنە ەنگىزىپ قويادى. تۇسىنگەندەرىڭىزدەي, ءدارى-دارمەك قايدا ءوندىرىلدى, قاي ديستريبيۋتورعا ءوتىپ, قاي دارىحاناعا جەتتى – ءبارى-ءبارىن بىلۋگە بولادى, – دەيدى ج.بيبولات.
تاڭبالاۋعا قاتىستى كەدەرگىلەردى, سونىڭ ىشىندە اۋىل-ايماقتارداعى احۋال, ينتەرنەت جايىن وسىعان دەيىن دەپۋتاتاتتار دا ايتىپ, ەسكەرتكەن ەدى. ءتىپتى بۇل باستامانى كەيىنگە شەگەرۋدى ۇسىنعاندار دا تابىلدى. دەگەنمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ءدارى-دارمەكتى تاڭبالاۋ, باقىلاۋ ىسىنە 2019 جىلدان كىرىسكەنىن ەسكەرگەن ءلازىم. قازىر مينيسترلىك ءدارىحانالار مەن فارماتسەۆتيكالىق قويمالاردا تاڭبالانعان دارىلىك زاتتاردى قابىلداۋ, اينالىمنان شىعارۋ جۇمىستارىن بيزنەس قاۋىمداستىقپەن قوسا, تۇرعىندارعا تۇسىندىرۋگە دەن قويعان. جالپى, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى بىرەر جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتىر. جوعارىدا دەپۋتاتتار ايتقانداي, شالعاي ەلدى مەكەندەردەگى ينتەرنەتكە, ەلەكتر قۋاتىنا قاتىستى ماسەلەلەردى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ارينە, كەيبىر اۋىلداعى ينتەرنەت, جارىق ماسەلەسى جانعا باتادى. قۋانىشقا قاراي دەيمىز بە, مۇنداي جاعدايدا الدىن الا بەكىتىلگەن جۇمىس الگوريتمى بار ەكەن. كەلەڭسىز جايتتاردا كاسىپكەرلەر بەكىتىلگەن ەرەجە-تالاپقا سايكەس جۇمىستى ۇزبەي, ۇيلەستىرە بەرەدى.
– نەگىزى ءونىمدى ءبىرىنشى ءوندىرۋشى تىركەيدى. قاپتامانى جاپسىرادى. ەگەر ءوندىرۋشىنىڭ تىركەۋگە مۇمكىندىگى بولماسا, ءبىزدىڭ وپەراتور, ياعني «قازاقتەلەكوم» اكتسيونەرلىك قوعامىنا قايتارىلادى. ويتكەنى ولاردا ارنايى ستيكەر تارىزدەس تاڭبا بولادى. ياعني قاپتامالارعا ستيكەردى جاپسىرۋ ارقىلى تاڭبالايدى. دەمەك تاڭبالاۋدىڭ ءبىر ەمەس, ەكى ءادىسى بار. ءبىرىنشى – ءوندىرۋشى تاڭبانى وزدەرى ازىرلەپ جاپسىرسا, ەكىنشى – «قازاقتەلەكوم» اق ارقىلى تاپسىرىس بەرە الادى. مۇنىڭ بارلىعى رەتتەلىپ قويعان. شالعاي اۋدانداردا ينتەرنەت, ەلەكتر قۋاتى وشكەن نەمەسە بولماعان جاعدايدا ول سۋبەكتىلەر ينتەرنەت رەسۋرستىڭ وپەراتورىنا نەمەسە ديستريبيۋتورعا قاعاز جۇزىندە قابىلداۋ اكتىسىن جۇرگىزەدى. اۋىلداعى ءدارىحانالار پرەپاراتتاردى وسىلاي تىركەيدى, – دەپ تۇيىندەدى مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ ساراپشىسى جانداربەك بيبولات.
ەندى تۇرعىندار ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق تىزبەگىن ءوزى قاداعالايدى. ول ءۇشىن بار بولعانى «ناقتى ءونىم» دەپ اتالاتىن ءموبيلدى قوسىمشانى جۇكتەپ السا جەتكىلىكتى. قوسىمشا ارقىلى الگى ءدارىنىڭ قاپتاماسىنداعى كودتى سكانەرلەسەڭىز, پرەپارات تۋرالى اقپارات جىلت ەتىپ شىعا كەلەدى. ەگەر تۇرعىنداردىڭ دارىلىك زاتقا قانداي دا ءبىر شاعىمى بولسا, ونىسىن بىردەن قوسىمشا ارقىلى توتە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە جولداۋعا دا مۇمكىندىگى بار.
نەگىزى مۇنداي تاجىريبە رەسەيدە 2020 جىلى ەنگىزىلىپتى. سول سەكىلدى نيدەرلاند, برازيليا, بەلارۋس, ارمەنيا, وڭتۇستىك كورەيا, تايلاند, ساۋد ارابياسى سىندى ەلدەر دە تاڭبالاۋ مەن قاداعالاۋعا ەرتە باستان كىرىسۋدى ءجون كورىپتى. تاعى ءبىر جاھاندىق دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, زاڭسىز ءدارى-دارمەكتەردىڭ ۇلەسى دامۋشى ەلدەردە كوبەيىپ كەلەدى ەكەن. مۇنى بىلە تۇرا قول قۋسىرىپ قالۋ جاراماس. تەك قابىلدانعان قاۋلى, شىن مانىندە, كولەڭكەلى نارىقتى تۇساپ, مەملەكەتتىڭ, تۇرعىنداردىڭ يگىلىگىنە جاراسا دەگەن تىلەك – بىزدىكى.
