كەشە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ V سەزى اياسىندا «بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك جانە ۇيلەسىمدىلىك جولىنداعى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى اراسىنداعى ءوزارا قۇرمەت پەن تۇسىنىك نەگىزىندەگى ۇنقاتىسۋ» تاقىرىبىندا سەسسيا ءوتتى. وعان ءوز ەلىمىزدەن جانە شەتەلدەن كەلگەن ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى مەن ساراپشى-ماماندار قاتىستى.
جيىنعا مودەراتورلىق ەتكەن «ينتەر-سەكشنس ينتەرنەيشنل»-ءدىڭ ديرەكتور-قۇرىلتايشىسى روبەرت چەيز مۇنداي سەسسيالار ءتۇرلى دىندەر مەن مادەنيەتتەر وكىلدەرىنىڭ ءوزارا پىكىر الماسۋى ءۇشىن تاپتىرمايتىن ۇنقاتىسۋ الاڭى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ول بۇل سەزدىڭ اۋقىمىن ودان ءارى كەڭەيتە ءتۇسىپ, وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى تاجىريبە جۇزىندە قولدانۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
استانا تورىنە جينالعان دىندەر ليدەرلەرى ۇنقاتىسۋ الاڭىنا ءبىر عانا ىزگى ماقساتپەن كەلدى. ول – الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تۇسىنىستىك, كەلىسىم ورناۋىنا ىقپال ەتۋ. ازاماتتاردىڭ ساناسىنا اسەر ەتۋىمىز كەرەك. ءبىز وسىنداي سەسسياعا ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى بولىپ جينالىپ وتىرمىز. سول ارقىلى ءبىز الەمدەگى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وڭ باعىتقا بۇرىلۋىنا ىقپال ەتۋىمىز كەرەك. ارينە, مۇنداي جيىنداردىڭ ماڭىزى قانداي دەگەن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇعان قاراپايىم عانا جاۋاپ بەرەر ەدىم. ىزگىلىك جولىنداعى كەز كەلگەن ۇنقاتىسۋ قوعامعا, ونداعى ادامدارعا وڭ اسەر ەتپەسە, كەرىسىنشە, ىقپال ەتپەيدى. سوندىقتان, مۇنداي باسقوسۋلار بارىمىزگە, اسىرەسە, بەيبىتشىلىكتى اڭسايتىن ءاربىر ازامات ءۇشىن كەرەك, دەدى ر.چەيز.
وسىلاي دەي كەلە, ول العاشقى ءسوزدى ليتۆادان كەلگەن ارحيەپيسكوپ-ميتروپوليت سيگيتاس تامكياۆيچيۋسكە بەردى. ماسەلەن, ول: «مەن بالتىق تەڭىزى جاعالاۋىندا ورنالاسقان شاعىن مەملەكەتتەن كەلىپ وتىرمىن. ونىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنا 50 جىل بۇرىن عانا مۇمكىن بولدى. ءوزىم ءدىن ۇستاۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاعانىم ءۇشىن سوتتالىپ, ءبىراز ۋاقىت قاماۋعا الىندىم. مەن ليتۆاداعى ءدىن وكىلدەرىنىڭ سەزىمى, بۇل ەلدەگى ءدىني ماسەلەلەردىڭ قالاي شەشىلىپ جاتقانى جونىندە ءوز ويىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. بىزدەگى شىركەۋ مەملەكەتتەن بولىنگەن. ياعني, ول مەملەكەت ىستەرىنە ارالاسپايدى. ال مەملەكەت, كەرىسىنشە, ءدىن ىستەرىنە ارالاسپايدى. الايدا, ءدىن دە, مەملەكەت تە ەل ازاماتتارىنىڭ يگىلىگى جولىندا ىقپالداسا ارەكەت ەتەدى. سوندىقتان, بىزدەگى مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە اپتاسىنا ءبىر رەت ءدىن ماسەلەسىنە قاتىستى ءبىر ءپان ەنگىزىلگەن. ال ول ءپاندى وقۋ, وقىماۋ قۇقىعى بالا مەن ونىڭ اتا-اناسىنا بەرىلەدى. بۇعان قوسا, ەتيكا ءپانى دە وقىتىلادى. سەبەبى, ءدىن دە, مەملەكەت تە ادام بويىندا رۋحاني قۇندىلىقتار مەن ادەپتەردىڭ بەرىك ورناۋىنا مۇددەلى. ليتۆاداعى بارلىق كونفەسسيالار اراسىندا ءوزارا سىيلاسىمدىلىق قارىم-قاتىناس ورناعان. بۇل – ءبىز ءۇشىن وتە وزەكتى», – دەي كەلە, رۋحاني قۇندىلىق اتاۋلىنىڭ ارداقتالۋى مەن قۇرمەتتەلۋى الەمدە قانداي دا ءبىر قاراما-قايشىلىقتىڭ تۋىنداماۋىنا ىقپال ەتەتىنىن, قازىرگى زامان وسىعان مىندەتتەپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
ال دوحاداعى دىنارالىق ۇنقاتىسۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىقتىڭ توراعاسى يبراگيم سالەح ءال-نايمي ادامداردىڭ, مەيلى ول قاي ءدىننىڭ وكىلى بولماسىن, ءبىر-بىرىمەن ءوزارا سىيلاستىق پەن تۇسىنىستىكتە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. قۇداي ءبارىن, ياعني ءبىزدىڭ جەر بەتىندەگى بارلىق امالدارىمىزدى كورىپ تۇر. سوندىقتان, ءبىز ءاردايىم ىزگىلىك جولىمەن ءجۇرىپ, ءبىر-بىرىمىزگە قايىرىمدى, كەشىرىمدى جانە قامقور بولىپ, توزىمدىلىك قاعيداتىن ساقتاۋىمىز كەرەك. ءبىز نە ايتساق تا, ءبىز قانداي قادامعا بارساق تا مۇنىڭ بارىنە بەرىلەتىن جاۋاپ تا, سۇراۋ دا بار. دەمەك, ءبىز وسىنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ادامدار اراسىندا, دىندەر اراسىندا الاۋىزدىقتىڭ ورشىمەۋىنە, ارام پيعىلدىڭ ورىن الماۋىنا ايرىقشا ءمان بەرۋىمىز كەرەك, دەدى ول ءوز سوزىندە.
اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ باسقارما باسشىسى شون كەيسي ءوز سوزىندە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى جۇمىسىنا ساياساتكەرلەردى كەڭىنەن تارتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ءۇش جىلدان كەيىن باس قوساتىن كەلەسى جيىنىمىزدا ءبىزدىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭىمىزدى كەڭەيتە ءتۇسۋدى ۇسىنامىن. ءبىز ۇنقاتىسۋىمىزعا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىن بارىنشا كەڭىنەن تارتۋ قاجەت, دەدى ول ءوز سوزىندە. ش.كەيسيدىڭ اتاپ ءوتۋىنشە, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىنە ءدىن وكىلدەرىنىڭ ساياسي سەرىكتەستەرى دە قاتىسىپ, قىزۋ پىكىرتالاستارعا ارالاسقانى ءجون. ياعني, ءۇش جىلدان كەيىنگى جۇزدەسۋىمىز بارىسىندا سەزد جۇمىسىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساياسي ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە بەلسەنە قاتىساتىندىعىنا ءۇمىت ارتامىن. ولاردىڭ بىزبەن كەڭ اۋقىمدى ءارى جەمىستى سۇحبات قۇرىپ, پىكىرتالاس ورناتقانى ماڭىزدى بولار ەدى, دەدى امەريكالىق ساراپشى.
پاكىستانداعى يسلام يدەولوگياسى جونىندەگى كەڭەستىڭ توراعاسى ماليك مۇحامماد حان شەراني ءدىندى تاڭداۋدا ءار ادامعا ەرىك پەن قۇقىق بەرىلەتىنىن, الايدا, قانداي دا ءبىر ءدىندى ۇستاماسىن, سول ادام وزگەگەگە قيانات جاساۋ, زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ, كۇش قولدانۋ, جازىقسىز ولىمگە قيۋ سەكىلدى كۇناعا بارماۋى قاجەتتىگىن, تەرىس قادامدارعا بارۋدىڭ ارتى ەشكىمگە جاقسىلىق اكەلمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. ءار ادام كامەلەتتىك جاسقا جەتكەننەن كەيىن ءبىلىم مەن عىلىم الۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. ال ءدىني نانىم-سەنىم – ءار ادامنىڭ ءوز تاڭداۋى. كەز كەلگەن ادام بەلگىلى ءبىر ءدىندى تاڭداسا, ونىڭ قاعيداتتارىنا قايشى كەلەتىن ارەكەتتەرگە بارماۋى ءتيىس. ەگەر, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى ول ادام ءوزىنىڭ ءدىنىن باسقا دىنگە اۋىستىرعىسى كەلسە, وندا ول ازاماتقا مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي قىسىم كورسەتىلمەي, كەرىسىنشە, قولداۋ تانىتىلۋى ءتيىس. سەبەبى, قىسىم كورسەتۋ – دىنگە جات ۇعىم, دەدى ول ءوز سوزىندە.
قىتايداعى مۇسىلماندار قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يان دجيبو اسپاناستى ەلىندە 56 ءتۇرلى ۇلت وكىلى تۇراتىنىن, ونىڭ ىشىندە مۇسىلماندار دا بار ەكەنىن ايتتى. قىتاي ۇلى جىبەك جولىن جانداندىرۋ ارقىلى دىندەر اراسىنداعى وركەنيەتتەر ۇنقاتىسۋىن نىعايتۋعا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. بۇل بەيبىتشىلىكتى, ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى اراسىنداعى ءوزارا كەلىسىم تەتىگىن بەكىتۋگە ىقپال ەتەر ەدى. بۇل مۇسىلماندار مەن باسقا ءدىن وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاقىنداسۋىنا وڭ اسەر ەتەرى دە انىق. قىتاي قوعامىندا يسلام مەن مۇسىلماندار اسسوتسياتسياسى ۇلكەن ءرول اتقارادى. بۇل جەردە ءبىر عانا قاعيدات بار – ول الەمدەگى بارلىق مۇسىلمانداردىڭ ءبىر-بىرىمەن تۋىس ءجانە باۋىر ەكەندىگى. يسلامداعى تەڭ قۇقىلىق پەن وزگەنىڭ نانىم-سەنىمىنە قۇرمەتپەن قاراۋ قاعيداتى الەمدەگى بەيبىتشىلىك ءتىنىن نىعايتۋعا شاقىرادى. ءبىز وسىنى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. قازىرگى تاڭدا ءبىزدى الاڭداتىپ وتىرعان كۇردەلى ماسەلە – ەكسترەميزمنىڭ جانە وزگە دىندەگى ازاماتتىڭ كوزقاراسىنا توزىمسىزدىك تانىتۋدىڭ ورىستەۋى. ال بۇلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, مۇسىلماندار ءوز ىشىندە بىرىگۋى, ءبىر ماقسات-مۇددەگە توپتاسۋى كەرەك. ول ءۇشىن ءدال وسىنداي ۇنقاتىسۋ الاڭدارىندا كەزەك كۇتتىرمەيتىن كەز كەلگەن كۇردەلى ماسەلەنى كەڭىنەن تالقىلاپ, ولاردى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. بۇل ەڭ الدىمەن, ادامزاتتىڭ يگىلىك جولىندا بىرىگۋىنىڭ العىشارتى بولار ەدى, دەدى يا.دجيبو.
يۋنەسكو حاتشىلىعىنداعى الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق سەكتوردىڭ مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى انن-بەليندا پرايس الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن ۇيىمداستىرعان قازاقستانعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. بۇگىندە بۇل سەزدىڭ قاجەتتىلىگى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. سەبەبى, دىندەر وكىلدەرى وزدەرىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ جاۋابىن وسىنداي اۋقىمدى جيىنداردان الۋعا مۇمكىندىك الادى. ال بۇگىنگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە وسىنداي جيىندار ايرىقشا قاجەت, دەدى ول.
سەكتسيا وتىرىسى بارىسىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مايامەروۆ تە ءسوز الدى. ول ءوز كەزەگىندە ءدىننىڭ ادامگەرشىلىككە, يماندىلىققا, ىزگىلىككە ۇيىتاتىن قۇدىرەتتى كۇش ەكەنىن العا تارتتى. ءدىن ءسوزىنىڭ اياسى كەڭ, ۇعىمى ۇلى. ول تەك قۇلشىلىقتان باس كوتەرمەۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. ءدىن – ءومىر ءسۇرۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى, ەكى دۇنيە باقىتىنا جەتەلەيتىن ۇلى جول. ءدىن – ادامگەرشىلىككە, يماندىلىققا, ىزگىلىككە ۇيىتاتىن قۇدىرەتتى كۇش. «اتىمدى ادام قويعان سوڭ, قايتىپ نادان بولايىن», دەيدى اقىن اباي اتامىز. مىنە, ءدىن دەگەنىمىز – ادامدىق قاسيەتتى قالىپتاستىراتىن تەڭدەسسىز تاربيە مەكتەبى. تاريحتا ءدىنسىز, ياكي يمانسىز ادام بولعانىمەن, ءدىنسىز قوعام بولماعان. سەبەبى, ادام بالاسى سەنىمگە مۇقتاج, دەدى ول.
سونىمەن قاتار, باس ءمۇفتي بۇگىندە ءدىندى ءوز ساياسي ماقساتتارىنا يكەمدەپ العان ءتۇرلى توپتاردىڭ الەمنىڭ ءار جەرىنەن كورىنە باستاعانىنا توقتالدى جانە قازىرگى كەزەڭدە الەمدىك قوعامداستىق ەكونوميكالىق داعدارىستى, ساياسي, ۇلتارالىق, دىنارالىق شيەلەنىستەردى باستان كەشىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ادامزات جاڭا عاسىردا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءدىني الاۋىزدىقتار, داۋ-جانجالدار, ۇلتارالىق قاقتىعىستارمەن بەتپە-بەت كەلدى. ءدىندى ساياسيلاندىرۋ ارقىلى جاستار ساناسىن تەرىس ارناعا بۇرۋ ءۇردىسىنىڭ كۋاگەرى بولدىق. ب ۇلىكشىلەردىڭ بۇكىل ارەكەتى, ءسوز جوق, ءداستۇرلى دىنىمىزگە دەگەن انىق قارسى ارەكەت, ادامشىلىققا دا جات امال. اللا تاعالا قۇران كارىمدە: «ىزگى ىستەرگە, تاقۋالىققا كومەكتەسىڭدەر, كۇنا جاساۋعا, دۇشپاندىققا جاردەمشى بولماڭدار», دەيدى. ءبىز حالىقتاردى بىرلىككە, ىزگىلىككە, قايىرىمدىلىققا شاقىرۋدا ءدىني تۇلعالاردىڭ ايرىقشا ءرولىن ەسكەرىپ, يمامداردىڭ الەۋەتىن, قابىلەتى مەن تاجىريبەسىن ارتتىرۋعا باسا نازار اۋدارىپ كەلەمىز, دەدى ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى.
جيىن بارىسىندا باس ءمۇفتي بۇگىندە قوعام ءدىننىڭ ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىنا مۇقتاج ەكەنىن جەتكىزدى. ال وسىنداي رۋحاني كۇيزەلىس ءساتتەرىندە ءدىن, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ بەلسەندى جۇمىستارىنا ءۇمىت ارتىلادى. قامىققانعا قامقور بولۋ, ول دا ءدىن وكىلىنىڭ اسىل پارىزى. قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن تاتۋلىعى, ءدىني كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن جالپىعا ورتاق قۇندىلىقتارى بولاشاق زامان ءۇشىن ۇلگى-ونەگە, وسيەت بولىپ قالا بەرمەك. وسىناۋ مامىراجاي ساتتە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر وكىلدەرىنىڭ ورتاق كەلىسىمى, ىمىراعا نەگىزدەلگەن ىنتىماعى تاريح بەتتەرىندە التىن ءارىپتەرمەن جازىلارى حاق, دەدى ول بۇل ورايدا.
اتالعان سەكتسيا سوڭىندا ءدىن وكىلدەرى مۇنداي ۇنقاتىسۋ الاڭدارىن تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىپ, پىكىر الماسۋ ءتاجىريبەسىن ۇزبەۋدىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ ءوتتى. جيىنعا قاتىسۋشىلاردى تولعاندىرعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا تورىنە جينالعان دىندەر ليدەرلەرى ۇنقاتىسۋ الاڭىنا ءبىر عانا ىزگى ماقساتپەن كەلدى. ول – الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تۇسىنىستىك, كەلىسىم ورناۋىنا ىقپال ەتۋ. ازاماتتاردىڭ ساناسىنا اسەر ەتۋىمىز كەرەك. ءبىز وسىنداي سەسسياعا ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى بولىپ جينالىپ وتىرمىز. سول ارقىلى ءبىز الەمدەگى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وڭ باعىتقا بۇرىلۋىنا ىقپال ەتۋىمىز كەرەك. ارينە, مۇنداي جيىنداردىڭ ماڭىزى قانداي دەگەن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇعان قاراپايىم عانا جاۋاپ بەرەر ەدىم. ىزگىلىك جولىنداعى كەز كەلگەن ۇنقاتىسۋ قوعامعا, ونداعى ادامدارعا وڭ اسەر ەتپەسە, كەرىسىنشە, ىقپال ەتپەيدى. سوندىقتان, مۇنداي باسقوسۋلار بارىمىزگە, اسىرەسە, بەيبىتشىلىكتى اڭسايتىن ءاربىر ازامات ءۇشىن كەرەك, دەدى ر.چەيز.
وسىلاي دەي كەلە, ول العاشقى ءسوزدى ليتۆادان كەلگەن ارحيەپيسكوپ-ميتروپوليت سيگيتاس تامكياۆيچيۋسكە بەردى. ماسەلەن, ول: «مەن بالتىق تەڭىزى جاعالاۋىندا ورنالاسقان شاعىن مەملەكەتتەن كەلىپ وتىرمىن. ونىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنا 50 جىل بۇرىن عانا مۇمكىن بولدى. ءوزىم ءدىن ۇستاۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاعانىم ءۇشىن سوتتالىپ, ءبىراز ۋاقىت قاماۋعا الىندىم. مەن ليتۆاداعى ءدىن وكىلدەرىنىڭ سەزىمى, بۇل ەلدەگى ءدىني ماسەلەلەردىڭ قالاي شەشىلىپ جاتقانى جونىندە ءوز ويىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. بىزدەگى شىركەۋ مەملەكەتتەن بولىنگەن. ياعني, ول مەملەكەت ىستەرىنە ارالاسپايدى. ال مەملەكەت, كەرىسىنشە, ءدىن ىستەرىنە ارالاسپايدى. الايدا, ءدىن دە, مەملەكەت تە ەل ازاماتتارىنىڭ يگىلىگى جولىندا ىقپالداسا ارەكەت ەتەدى. سوندىقتان, بىزدەگى مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە اپتاسىنا ءبىر رەت ءدىن ماسەلەسىنە قاتىستى ءبىر ءپان ەنگىزىلگەن. ال ول ءپاندى وقۋ, وقىماۋ قۇقىعى بالا مەن ونىڭ اتا-اناسىنا بەرىلەدى. بۇعان قوسا, ەتيكا ءپانى دە وقىتىلادى. سەبەبى, ءدىن دە, مەملەكەت تە ادام بويىندا رۋحاني قۇندىلىقتار مەن ادەپتەردىڭ بەرىك ورناۋىنا مۇددەلى. ليتۆاداعى بارلىق كونفەسسيالار اراسىندا ءوزارا سىيلاسىمدىلىق قارىم-قاتىناس ورناعان. بۇل – ءبىز ءۇشىن وتە وزەكتى», – دەي كەلە, رۋحاني قۇندىلىق اتاۋلىنىڭ ارداقتالۋى مەن قۇرمەتتەلۋى الەمدە قانداي دا ءبىر قاراما-قايشىلىقتىڭ تۋىنداماۋىنا ىقپال ەتەتىنىن, قازىرگى زامان وسىعان مىندەتتەپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
ال دوحاداعى دىنارالىق ۇنقاتىسۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىقتىڭ توراعاسى يبراگيم سالەح ءال-نايمي ادامداردىڭ, مەيلى ول قاي ءدىننىڭ وكىلى بولماسىن, ءبىر-بىرىمەن ءوزارا سىيلاستىق پەن تۇسىنىستىكتە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. قۇداي ءبارىن, ياعني ءبىزدىڭ جەر بەتىندەگى بارلىق امالدارىمىزدى كورىپ تۇر. سوندىقتان, ءبىز ءاردايىم ىزگىلىك جولىمەن ءجۇرىپ, ءبىر-بىرىمىزگە قايىرىمدى, كەشىرىمدى جانە قامقور بولىپ, توزىمدىلىك قاعيداتىن ساقتاۋىمىز كەرەك. ءبىز نە ايتساق تا, ءبىز قانداي قادامعا بارساق تا مۇنىڭ بارىنە بەرىلەتىن جاۋاپ تا, سۇراۋ دا بار. دەمەك, ءبىز وسىنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ادامدار اراسىندا, دىندەر اراسىندا الاۋىزدىقتىڭ ورشىمەۋىنە, ارام پيعىلدىڭ ورىن الماۋىنا ايرىقشا ءمان بەرۋىمىز كەرەك, دەدى ول ءوز سوزىندە.
اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ باسقارما باسشىسى شون كەيسي ءوز سوزىندە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى جۇمىسىنا ساياساتكەرلەردى كەڭىنەن تارتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ءۇش جىلدان كەيىن باس قوساتىن كەلەسى جيىنىمىزدا ءبىزدىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭىمىزدى كەڭەيتە ءتۇسۋدى ۇسىنامىن. ءبىز ۇنقاتىسۋىمىزعا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىن بارىنشا كەڭىنەن تارتۋ قاجەت, دەدى ول ءوز سوزىندە. ش.كەيسيدىڭ اتاپ ءوتۋىنشە, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىنە ءدىن وكىلدەرىنىڭ ساياسي سەرىكتەستەرى دە قاتىسىپ, قىزۋ پىكىرتالاستارعا ارالاسقانى ءجون. ياعني, ءۇش جىلدان كەيىنگى جۇزدەسۋىمىز بارىسىندا سەزد جۇمىسىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساياسي ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە بەلسەنە قاتىساتىندىعىنا ءۇمىت ارتامىن. ولاردىڭ بىزبەن كەڭ اۋقىمدى ءارى جەمىستى سۇحبات قۇرىپ, پىكىرتالاس ورناتقانى ماڭىزدى بولار ەدى, دەدى امەريكالىق ساراپشى.
پاكىستانداعى يسلام يدەولوگياسى جونىندەگى كەڭەستىڭ توراعاسى ماليك مۇحامماد حان شەراني ءدىندى تاڭداۋدا ءار ادامعا ەرىك پەن قۇقىق بەرىلەتىنىن, الايدا, قانداي دا ءبىر ءدىندى ۇستاماسىن, سول ادام وزگەگەگە قيانات جاساۋ, زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ, كۇش قولدانۋ, جازىقسىز ولىمگە قيۋ سەكىلدى كۇناعا بارماۋى قاجەتتىگىن, تەرىس قادامدارعا بارۋدىڭ ارتى ەشكىمگە جاقسىلىق اكەلمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. ءار ادام كامەلەتتىك جاسقا جەتكەننەن كەيىن ءبىلىم مەن عىلىم الۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. ال ءدىني نانىم-سەنىم – ءار ادامنىڭ ءوز تاڭداۋى. كەز كەلگەن ادام بەلگىلى ءبىر ءدىندى تاڭداسا, ونىڭ قاعيداتتارىنا قايشى كەلەتىن ارەكەتتەرگە بارماۋى ءتيىس. ەگەر, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى ول ادام ءوزىنىڭ ءدىنىن باسقا دىنگە اۋىستىرعىسى كەلسە, وندا ول ازاماتقا مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي قىسىم كورسەتىلمەي, كەرىسىنشە, قولداۋ تانىتىلۋى ءتيىس. سەبەبى, قىسىم كورسەتۋ – دىنگە جات ۇعىم, دەدى ول ءوز سوزىندە.
قىتايداعى مۇسىلماندار قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يان دجيبو اسپاناستى ەلىندە 56 ءتۇرلى ۇلت وكىلى تۇراتىنىن, ونىڭ ىشىندە مۇسىلماندار دا بار ەكەنىن ايتتى. قىتاي ۇلى جىبەك جولىن جانداندىرۋ ارقىلى دىندەر اراسىنداعى وركەنيەتتەر ۇنقاتىسۋىن نىعايتۋعا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. بۇل بەيبىتشىلىكتى, ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى اراسىنداعى ءوزارا كەلىسىم تەتىگىن بەكىتۋگە ىقپال ەتەر ەدى. بۇل مۇسىلماندار مەن باسقا ءدىن وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاقىنداسۋىنا وڭ اسەر ەتەرى دە انىق. قىتاي قوعامىندا يسلام مەن مۇسىلماندار اسسوتسياتسياسى ۇلكەن ءرول اتقارادى. بۇل جەردە ءبىر عانا قاعيدات بار – ول الەمدەگى بارلىق مۇسىلمانداردىڭ ءبىر-بىرىمەن تۋىس ءجانە باۋىر ەكەندىگى. يسلامداعى تەڭ قۇقىلىق پەن وزگەنىڭ نانىم-سەنىمىنە قۇرمەتپەن قاراۋ قاعيداتى الەمدەگى بەيبىتشىلىك ءتىنىن نىعايتۋعا شاقىرادى. ءبىز وسىنى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. قازىرگى تاڭدا ءبىزدى الاڭداتىپ وتىرعان كۇردەلى ماسەلە – ەكسترەميزمنىڭ جانە وزگە دىندەگى ازاماتتىڭ كوزقاراسىنا توزىمسىزدىك تانىتۋدىڭ ورىستەۋى. ال بۇلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, مۇسىلماندار ءوز ىشىندە بىرىگۋى, ءبىر ماقسات-مۇددەگە توپتاسۋى كەرەك. ول ءۇشىن ءدال وسىنداي ۇنقاتىسۋ الاڭدارىندا كەزەك كۇتتىرمەيتىن كەز كەلگەن كۇردەلى ماسەلەنى كەڭىنەن تالقىلاپ, ولاردى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. بۇل ەڭ الدىمەن, ادامزاتتىڭ يگىلىك جولىندا بىرىگۋىنىڭ العىشارتى بولار ەدى, دەدى يا.دجيبو.
يۋنەسكو حاتشىلىعىنداعى الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق سەكتوردىڭ مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى انن-بەليندا پرايس الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن ۇيىمداستىرعان قازاقستانعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. بۇگىندە بۇل سەزدىڭ قاجەتتىلىگى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. سەبەبى, دىندەر وكىلدەرى وزدەرىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ جاۋابىن وسىنداي اۋقىمدى جيىنداردان الۋعا مۇمكىندىك الادى. ال بۇگىنگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە وسىنداي جيىندار ايرىقشا قاجەت, دەدى ول.
سەكتسيا وتىرىسى بارىسىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مايامەروۆ تە ءسوز الدى. ول ءوز كەزەگىندە ءدىننىڭ ادامگەرشىلىككە, يماندىلىققا, ىزگىلىككە ۇيىتاتىن قۇدىرەتتى كۇش ەكەنىن العا تارتتى. ءدىن ءسوزىنىڭ اياسى كەڭ, ۇعىمى ۇلى. ول تەك قۇلشىلىقتان باس كوتەرمەۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. ءدىن – ءومىر ءسۇرۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى, ەكى دۇنيە باقىتىنا جەتەلەيتىن ۇلى جول. ءدىن – ادامگەرشىلىككە, يماندىلىققا, ىزگىلىككە ۇيىتاتىن قۇدىرەتتى كۇش. «اتىمدى ادام قويعان سوڭ, قايتىپ نادان بولايىن», دەيدى اقىن اباي اتامىز. مىنە, ءدىن دەگەنىمىز – ادامدىق قاسيەتتى قالىپتاستىراتىن تەڭدەسسىز تاربيە مەكتەبى. تاريحتا ءدىنسىز, ياكي يمانسىز ادام بولعانىمەن, ءدىنسىز قوعام بولماعان. سەبەبى, ادام بالاسى سەنىمگە مۇقتاج, دەدى ول.
سونىمەن قاتار, باس ءمۇفتي بۇگىندە ءدىندى ءوز ساياسي ماقساتتارىنا يكەمدەپ العان ءتۇرلى توپتاردىڭ الەمنىڭ ءار جەرىنەن كورىنە باستاعانىنا توقتالدى جانە قازىرگى كەزەڭدە الەمدىك قوعامداستىق ەكونوميكالىق داعدارىستى, ساياسي, ۇلتارالىق, دىنارالىق شيەلەنىستەردى باستان كەشىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ادامزات جاڭا عاسىردا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءدىني الاۋىزدىقتار, داۋ-جانجالدار, ۇلتارالىق قاقتىعىستارمەن بەتپە-بەت كەلدى. ءدىندى ساياسيلاندىرۋ ارقىلى جاستار ساناسىن تەرىس ارناعا بۇرۋ ءۇردىسىنىڭ كۋاگەرى بولدىق. ب ۇلىكشىلەردىڭ بۇكىل ارەكەتى, ءسوز جوق, ءداستۇرلى دىنىمىزگە دەگەن انىق قارسى ارەكەت, ادامشىلىققا دا جات امال. اللا تاعالا قۇران كارىمدە: «ىزگى ىستەرگە, تاقۋالىققا كومەكتەسىڭدەر, كۇنا جاساۋعا, دۇشپاندىققا جاردەمشى بولماڭدار», دەيدى. ءبىز حالىقتاردى بىرلىككە, ىزگىلىككە, قايىرىمدىلىققا شاقىرۋدا ءدىني تۇلعالاردىڭ ايرىقشا ءرولىن ەسكەرىپ, يمامداردىڭ الەۋەتىن, قابىلەتى مەن تاجىريبەسىن ارتتىرۋعا باسا نازار اۋدارىپ كەلەمىز, دەدى ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى.
جيىن بارىسىندا باس ءمۇفتي بۇگىندە قوعام ءدىننىڭ ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىنا مۇقتاج ەكەنىن جەتكىزدى. ال وسىنداي رۋحاني كۇيزەلىس ءساتتەرىندە ءدىن, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ بەلسەندى جۇمىستارىنا ءۇمىت ارتىلادى. قامىققانعا قامقور بولۋ, ول دا ءدىن وكىلىنىڭ اسىل پارىزى. قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن تاتۋلىعى, ءدىني كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن جالپىعا ورتاق قۇندىلىقتارى بولاشاق زامان ءۇشىن ۇلگى-ونەگە, وسيەت بولىپ قالا بەرمەك. وسىناۋ مامىراجاي ساتتە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر وكىلدەرىنىڭ ورتاق كەلىسىمى, ىمىراعا نەگىزدەلگەن ىنتىماعى تاريح بەتتەرىندە التىن ءارىپتەرمەن جازىلارى حاق, دەدى ول بۇل ورايدا.
اتالعان سەكتسيا سوڭىندا ءدىن وكىلدەرى مۇنداي ۇنقاتىسۋ الاڭدارىن تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىپ, پىكىر الماسۋ ءتاجىريبەسىن ۇزبەۋدىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ ءوتتى. جيىنعا قاتىسۋشىلاردى تولعاندىرعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
