تورەگەلدىنى سول سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىنان بەرمەن قاراتا بىلەمىن. ءوزى قۇرالىپتاس ءورىم جاستاردىڭ اراسىندا ەڭ الدىمەن اقجارمالىعىمەن, سوسىن ويلىلىعىمەن ۇناعانى ەسىمدە. قادالىپ كوپ وقيدى ەكەن. كەيبىر قۇرداستارى سەكىلدى كوكەزۋلەنىپ كوپ سويلەمەيدى, وتىرىك كولگىرسىمەيدى, وتىرىك بىلگىشسىنبەيدى, ەڭ باستىسى, وسەك ايتىپ, بىرەۋدى سىرتىنان جاماندامايدى. ايتسا, اشىعىن ايتادى. ول كەزدە «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ مادەنيەت, ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ تيتىمدەي عانا بولمەسىندەگى كونەتوز, قىزعىلتىم كرەسلوعا كەلىپ وتىراتىندار از ەمەس-ءتى. كەلگەندەرمەن وڭتۇستىكشە سالەمدەسۋدىڭ وزىنە جوندەپ ۋاقىت تابا الماي, جوپشەندى ىقىلاس بولە الماي, الدىمىزداعى قاعازعا شۇيىلگەن كۇيىمىزدەن تانبايتىنبىز. وبلىستىق گازەت ول كەزدەرى اپتاسىنا بەس رەت شىعاتىن. كۇيىپ-جانىپ بارا جاتقان تاپسىرمالار تاۋسىلماس. وزگەلەردى بىلاي قويعاندا, ءتىپتى تاكەن اعامىز وچەركىن بەرگەلى كەلە قالعاندا دا اڭگىمەلەسۋگە ۋاقىتىمىز بولماي, ول كىسى دە كونەتوز, قىزعىلتىم كرەسلودا ۇزاعىراق وتىرىپ قالاتىن. «وتىرا بەرەم, – دەيتىن ەدى تاكەن اعا, جوتكىرىنىپ قويىپ. – مەندە ۋاقىت بارشىلىق. قارا ماقالانىڭ بەتىن ءبىر قايىرىپ تاستاڭدار, سوسىن سويلەسەيىك». وسىنى ايتقان ول كىسى ويلانعان كۇيى سوزاقتىڭ ۇزاق سونارلارىنا ءتۇسىپ كەتكەندەي, كەيدە قالعىپ تا الاتىن ەدى.
تورەگەلدى دە سول تاكەن كوكەمىز وتىرعان كرەسلوعا جايعاسىپ, بىزگە كوز تاستايدى عوي باياعى. الدىنداعى سومكەسىن بىرەسە جەرگە تۇسىرەدى, بىرەسە ءبىزدىڭ ۇستەلدىڭ جيەگىنە قويادى. وزىنشە ونشا نازار اۋدارىڭقىراماي, نومىرگە شۇعىل كەتەتىن ماقالانى قيقالاي كەسىپ جاتقان بىزگە قانشاما تۇسىنۋشىلىكپەن قاراعىسى كەلگەنىمەن, شىدامنىڭ شەگى تاۋسىلىپ: «قاشان كەلەيىن, ماقا؟» – دەيدى رەڭى ءسال بوزعىلدانىپ. «توقتاي تۇر, قازىر», دەيمىز ءبىز سول قاعازدان كوز الماعان كۇيىمىزدە. سابىرلى, بايىپتى كورىنەتىن بايتاسوۆ اتتى «بالاڭىزدىڭ», ءسويتىپ, سابىرى تاۋسىلا تاعاتسىزدانىپ, تۇرەگەلە بەرگەنىندە: «بىردەڭەڭ بار ما ەدى بىزگە بەرەتىن؟» – دەۋگە ارەڭ ءالىمىز جەتەر. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ سۋرەتشىلىگى تۋرالى نەمەسە ول كەزدە تالايلاردىڭ باتىلدارى بارا بەرمەيتىن, ءبىلىم-بىلىگى بويلاي قويمايتىن ەتنومادەني تاقىرىپتاعى «بىردەڭەسىن» ۇسىنادى. وقىپ شىعىپ, ورنىڭنان تۇراسىڭ. رەڭى ءسال بوزعىلت تارتقانىمەن, ەكى بەتىنىڭ ۇشىندا قىزعىلت اراي شىرايلانىپ, جانارلارىندا ۇياڭدىق ۇيالاعان بالاڭ جىگىتكە ريزالىقپەن تاڭىرقاي قاراپ, قولىن قىساسىڭ. قىزارا ىڭعايسىزدانىپ, ىرجيادى.
تورەگەلدى بايتاسوۆ دەيتىن «بالا» جىميا ك ۇلىپ, جىلى قوشتاسىپ شىعىپ كەتەر. الگى دۇنيەسىن الىپ-ۇشىپ, تەزىرەك گازەتكە سالدىرىپ جىبەرمەك بولىپ, جوعارىعا كوتەرىلەسىڭ. «مىنا ءبىر دۇنيە كەرەمەت ەكەن, گازەتتىڭ كوركىن كىرگىزىپ, مازمۇنىن تەرەڭدەتەدى, تەزىرەك سالىپ جىبەرەيىك», – دەيسىڭ. ونداعىلار: «وسى سەندەر جەردەن جەتى قويان تاپقانداي, گازەتكە كەشە كەشكىسىن كەلگەندەي سويلەيسىڭدەر. الدىمەن رەداكتور وقيدى, سوسىن ءبىز قارايمىز, رەتى, كەزەگى كەلسە, شىعۋى مۇمكىن. شىقپاۋى دا عاجاپ ەمەس», – دەپ, قوبىراپ جاتاتىن كوپ قاعازداردىڭ قاتارىنا تاستاي سالادى. «قاتارداعى ماتەريال ەمەس ەدى بۇل. باسقاشا بايلىق ەدى. سوندىقتان ايتىپ جاتقانىمىز عوي», – دەپ لاجسىزدان شىعىپ كەتەسىڭ.
الىپ-ۇشىپ اپارعان ماتەريالىمىز پارتيا تۇرمىسىنا, اۋىل, مال شارۋاشىلىعىنا, ماقتا تەرىمىنە, كومسومول جانە كاسىپوداق تۇرمىسىنا, اتەيستىك تاقىرىپقا جولامايتىندىقتان, ءبىراز اپتا جاتىپ قالادى. ءار كۇنى تاڭەرتەڭ تاپسىرىس بەرەسىڭ. جازىپ الادى. ماكەت جاسالىپ جاتقاندا الماقانعا ءبىر, قايىمعا ەكى ايتاسىڭ. تىڭداپ الادى. الايدا, التىلار شاماسىندا وتەتىن كەشكى باسقوسۋدا الگى ەتنومادەني ماقالا تاعى دا سالىنباي قالادى. اقىرىندا, ارادا ايلار وتكەندە شىعادى-اۋ... بىراق, بۇل شاقتا اۆتوردىڭ دا, ءبولىمنىڭ دە كوڭىل-كۇيى باسەڭدەپ, ماقالانىڭ دا ءمانى كەتىڭكىرەپ, وقىرماننىڭ دا قىزىعۋشىلىعى السىرەپ قالعانداي سەزىلەتىن. بايتاسوۆتىڭ ءبىر كوركەم اڭگىمەسى دە سولاي بولدى.
كەيىنىرەك تورەگەلدى «وڭتۇستىك قازاقستانعا» جۇمىسقا الىندى. رەداكتسياداعى ەڭ قاراپايىم, قاتارداعى قىزمەتكە كەلدى. سونىڭ وزىنە قاتتى قۋاندىق. سىرەسپە سەڭدەردى ءسال دە بولسا قوزعاۋعا سەپتىگى تيەتىنىن سەزىنىپ, ىشتەي ءمازبىز. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە كوزگە ءتۇسىپ, گازەتتىڭ ءبىر پۇشپاعىنا ساۋلەسىن ءتۇسىرىپ ۇلگەردى. ءوزىنىڭ ءۇنىن تانىتىپ, جاڭا دا توسىن تىنىس اشىپ, وقىرمان قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزدى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى بەس جىلدى بەكەر-بوسقا وتكىزبەگەنىن, وعان دەيىن دە تۋعان تورىندە, وسكەن جەرىندە ويى مەن بويىنا قانشاما قازىنانى سىڭىرگەنىن دالەلدەي باستادى.
كەيبىرەۋلەر جاس جىگىتتىڭ وزا شاۋىپ, ورگە جۇزگەنىن كورە الماي, كۇندەيتىن حالگە جەتتى. اتتەڭ, دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, ءبىراز ۋاقىت جۇمىستان شەتتەڭكىرەدى. تالاي ازاپتار مەن قيىندىقتاردى باستان وتكەردى. بىراق, باسىن تومەن تۇقىرتىپ, مايىسىپ, مويىعان كەزدەرىن كورمەپپىن.
تورەگەلدىنىڭ قالامگەرلىك قادامدارىن قاداعالاپ, جازعاندارىن قالت جىبەرمەي قاراپ, تۇشىنا وقىپ جۇرەتىندەردىڭ ءبىرىمىن. «وڭتۇستىك قازاقستاندا» قىزمەت ىستەگەنىمىزگە ون جىل, ون اي ۋاقىت وتكەندە وبكومعا شاقىرىلىپ, ونشا قۇلقىمىز سوقپاي جۇرگەندە دە: «وسى ءبىر ورىندا ون جىل وتىرۋ از ەمەس قوي, كەيبىرەۋلەر وتىز جىل وتسە دە ءمىز باقپايدى-اۋ... تورەگەلدى, تورەحان سەكىلدى تالانتتى جاستار ءوسىپ كەلەدى, جول بوساتقان دا ءجون شىعار», – دەپ ويلانعانىم, ءبازبىر ارىپتەستەرىمە وسىلاي ايتقانىم دا ەسىمدە.
...كوپ ايتىپ نە كەرەك, تورەگەلدىنى تانىدىم دەگەنىم بەرگى جاعى ەكەن. ونىڭ كىم ەكەندىگىن بەرتىنىرەكتە, «جىبەك جولى» جۋرنالىندا بىلدىك قوي. اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىندا «جىبەك جولى» جۋرنالى جارقىن ءبىر بەت بولىپ قالدى. ال سول «جىبەك جولىنىڭ» جۇلدىزىن جارقىراتقان ازامات كىم دەسەك, ول – تورەگەلدى. مەيلى, بەس جىلداي ۇزبەي شىعىپ, ءۇش جىلداي ءتيىپ-قاشىپ جارىق كورگەن جۋرنال بولسا-داعى, بۇل باسىلىم قازاقتىڭ وي-ساناسىندا وزىنە ءتان ىزگىلىك ءىزىن, نۇرلى ساۋلە قالدىردى. تورەگەلدى «جىبەك جولى» باسپا فيرماسىن دا ۇيىمداستىرىپ, نەشە الۋان تاقىرىپتا, پاراسات باعدارلاماسىنان تانباستان, جۇزدەگەن كىتاپتار شىعاردى. بىراق, مەن ونىڭ ەڭ باستى ەڭبەگى «جىبەك جولى» جۋرنالى دەپ بىلەمىن. تورەگەلدىنىڭ جۋرناليست-جازۋشى, قالامگەر-قايراتكەر, باسپاگەر, ازامات رەتىندەگى بولمىس-ءبىتىمى, دەڭگەيى-دارەجەسى, ءبىلىم-بىلىگى, قايرات-قاجىرى, بار-بارشاسى «جىبەك جولى» جۋرنالى ارقىلى كورىندى. اشىلدى. تانىلدى. بيىكتەدى. تەرەڭدەدى. ماعلۇمدالدى. مويىندالدى.
«جىبەك جولى» جۋرنالى, اتى-ءجونى ايتىپ تۇرعانداي-اق, ناعىز, شىن مانىندەگى قوعامدىق, ادەبي-كوركەم, عىلىمي-تانىمدىق جۋرنال بولا ءبىلدى. الەۋمەتتىڭ سۋساپ وتىرعان ماسەلەلەرىن ءمان-ءمانىستى مانەرمەن قوزعاي ءبىلدى. تاريح پەن مادەنيەت, ءتىل مەن ءدىل, ادەبيەت پەن ونەر, سالت پەن ءداستۇر, اقيقات پەن ادالدىق, ءدىن مەن يمان, تاعى باسقالارى توڭىرەگىندە وزگەلەرگە ەلىكتەپ-سولىقتاماي, مۇلدە ۇقساماي, وزىنشە عانا تەبىرەنىپ-تولعانا ءبىلدى. ارينە, جۋرنالدىڭ ءاربىر ءنومىرى تۋراسىندا تالاي-تالاي سىر تولعاپ, اڭگىمە ايتۋعا بولادى. بىراق وعان مۇمكىندىك تە, ۋاقىت تا, باسقا جاعداياتتار دا جەتە بەرمەس. «جىبەك جولى» جۋرنالىنىڭ ءار ءنومىرى – رۋحانيات الەمىنىڭ جاۋھار جاپىراعىنداي ءبىر-ءبىر كىتاپ. ول جانە اناۋ-مىناۋ كىتاپ ەمەس-ءدۇر. بۇعان ءبىر عانا دالەل رەتىندە بىرقاتار ايدارلاردى ايتساق تا جەتىپ-ارتىلار: «وركەنيەت وزەگى», «تولعان ەل تاريحىن تاسپەن جازار», «اتادان ميراس – تاريحىم», «اكىمدەر قانداي بولۋ كەرەك», «جۇرەكتەن قوزعايىن», «ءتىل مەن ءدىل», «ادال ۇل ەر بوپ تۋسا – ەل تىرەگى», «اللا دەگەن ار بولماس, قۇداي دەگەن قور بولماس», «ازىرەتى قاراتاۋ اۋليەنىڭ كەنى ەدى», «تۇراننىڭ ەرلەرىنە ەر جەتكەن بە؟», «تۋ تىگىلگەن جەرلەرىم», «ەرىكسىز ەر تۇرىكتى ويعا الارسىڭ», «ءبىز قازاق, ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان»...
مىنە, وسىناۋ ايدارلاردىڭ اينالاسىندا از-كەم عانا ايالداپ, ءسال-ءپال ويلانىڭقىراعاننىڭ وزىندە كوپ نارسەگە كوز جەتكىزۋگە بولار. ال ەندى وسى ايدارلاردىڭ اياسىندا قانشاما ماتەريالدار جارىق كورىپ, حالقىمىزدىڭ رۋحىن كوتەردى, ۇلتىمىزدىڭ نامىسىن وياتتى.
ءاۋ باستا «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق باسقارماسىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى, كورنەكتى عالىم, پروفەسسور كەرىمبەك سىزدىقوۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعى وبلىسارالىق بولىمشەسىنەن – ءبىز, سول «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى تورەگەلدى بايتاسوۆ, ءحانبيبى ەسەنقاراەۆا, تاعى باسقالار بولىپ «اق نيەت» دەگەن اتپەن جۋرنال شىعارۋ جونىندە باستاما كوتەرگەنبىز. بۇل ىسكە كۇيىپ-جانىپ, قۇلشىنىپ كىرىسىپ كەتكەن تورەگەلدى بولدى. قارجى-قاراجاتسىز, قاعازسىز, تاقىر جەردە رەسپۋبليكاداعى تۇڭعىش تاۋەلسىز جۋرنال ۇيىمداستىرۋعا ناعىز كوزسىز ەرلىك كەرەك-ءتى. وبلىس اۋماعىندا «جىبەك جولىنداي» جۋرنال شىعارۋعا قول ارتۋ, ونى تالعامعا جاۋاپ بەرەرلىكتەي, تاڭدايعا تاتيتىنداي ەتۋ, ءار نومىرىندە ءار ايدارعا سايكەس ماتەريالدار ازىرلەۋ, باسپاحاناداعى بەينەت, ازاپتى مەحنات ارتتا قالعان سوڭ مويىنعا سومكە سالىپ, ساتۋمەن جانە تاراتۋمەن اينالىسۋ – تەك ەرلىكتى عانا تالاپ ەتەتىن ءىس. وسىنىڭ بارىنە تورەگەلدى بايىپتىلىعىمەن باسشىلىق جاسادى, جۇرەگىمەن جول سالدى, بار اۋىرتپالىققا ارقاسىن توستى. «جىبەك جولى» جۋرنالى العاشقىدا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا تارادى. الەۋمەت ءا دەگەننەن-اق ۇناتىپ, تەز قابىلدادى. كوپ كەشىكپەي, سول تورەگەلدىنىڭ تاباندىلىعى ارقاسىندا جامبىل جانە قىزىلوردا وڭىرلەرىنە تاسىپ جەتكىزىلدى. تاعى ءبىراز ۋاقىت وتكەندە «جىبەك جولى» جۋرنالىن الماتى, سەمەي, اقمولا سۇراتىپ الدىرا باستادى. قىتاي جاعىنا, تۇركياعا, موڭعولياعا, باسقا دا بىرقاتار شەت جۇرتتارعا الىپ كەتەتىندەر كوبەيدى. گەرمانياداعى قازاقتار سۇراۋ سالدى.
تورەگەلدىمەن بىرگە جۋرنالدىڭ ىستىق-سۋىعىنا كونگەن, جان اياماي جۇگىرگەن, كۇندىز-ءتۇنى تىنىم تاپپاعان تاعى ءبىر بەينەتقورىمىز – جازۋشى ءارى جۋرناليست شويبەك ورىنباەۆ ەدى. بايتاسوۆ باس رەداكتور, ورىنباەۆ ونىڭ ورىنباسارى ءارى جاۋاپتى حاتشى بولدى. سول كەزدە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ شىمكەنت وبلىسارالىق بولىمشەسى جوعارعى جاق تاراپىنان رەسمي تۇردە جابىلدى دا, «ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» احۋالىنا تاپ بولدىق. جامبىل, شىمكەنت, قىزىلوردا وبلىستارى قالامگەرلەرىنىڭ باسقوسۋلارىن ۇيىمداستىرىپ, جاڭا شىعارمالاردى تالاپشىلدىقپەن تالقىلاپ, ادەبي جىل قورىتىندىلارىن وتكىزىپ, كۇن قۇرعاتپاي الماتىدان ات ءىزىن سالاتىن اقىن-جازۋشىلاردى كورشىلەس ءۇش وبلىستىڭ ومىرىنە ەتەنە ارالاستىرىپ, وقىرماندارمەن قاۋىشتىرىپ, تىنىم تاپپايتىن بولىمشەنىڭ باسىنا قاۋىپ ءتوندى. قازاقستاننىڭ بارلىق جەرىندە دەرلىك بولىمشەلەر جابىلدى. ولار بۇرىننان-اق قوجىراپ, قاۋقارسىزدانا باستاعان-دى. الماتىداعىلاردىڭ مويىنداۋىنشا, بولىمشە تەك شىمكەنتتە عانا جۇمىس ىستەپ تۇرعان. استانامىزدان: «جابىلىڭدار, شارۋالارىڭ ءتامام, قامدارىڭدى قاراستىرىپ, اشتان ولمەۋدى ويلاڭدار», – دەگەن رەسمي حات جەتتى. بۇرىن دا اشقۇرساقتاۋ جۇرەتىن بولىمشە تاپ وسى كۇندەردە «جىبەك جولى» جۋرنالىمەن ءبىرىگىپ, قالامگەرلەردىڭ قاراپايىم شاڭىراعىن قالايدا امان ساقتاپ قالماققا قام جاسادى. ايلىقسىز جۇمىس ىستەۋدى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ باستادىق. ول كەزدە جانە قازىرگىدەي دەمەۋشىلەر, جەبەۋشىلەر, تاعىسىن-تاعىسى ەمگە تاپتىرمايتىن. ءبارىبىر «جىبەك جولى» جۋرنالى مەن جازۋشىلار وداعى بولىمشەسىنىڭ ءبىر ۇجىمعا بىرىگىپ, ىنتىماقتاسا, جارىسا ءارى جاراسا جۇمىس جۇرگىزگەن جىلدارى كەرەمەت كەزدەر ەكەن عوي. سول ءبىر ايلار مەن كۇندەردى, ۇلگى-ونەگەسى مول ءۇش جىلدى ساعىنا ەسكە الاتىنىمىز راس.
«جىبەك جولى» جۋرنالىن كىتاپحانالاردان, الدە كىتاپ پالاتاسىنان, الدە كىتاپقۇمارلاردان تاۋىپ الىپ, پاراقتاپ كورسەڭىز, بارىنە دە كوز جەتكىزەسىز.
اتتەڭ, تورەگەلدىدە ءتيىستى جاعداي بولمادى, دەنساۋلىق شىركىن ءجيى-ءجيى سىر بەرىپ قالا بەردى. «جىبەك جولى» جۋرنالىن ءالى كۇنگە دەيىن ىزدەيتىندەر از ەمەس. ءوزىمىزدىڭ وڭتۇستىكتە, الماتى مەن استانادا, قوستاناي مەن قىزىلوردادا, اتىراۋ مەن سەمەيدە دە, تارازدا دا...
مارحابات بايعۇت, جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
