ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
ساراپشى ماعبات سپانوۆ دوللارسىزداندىرۋ ۇزاقمەرزىمدى ساياسات, ونىڭ ءساتتى نەمەسە ساتسىزدىگى تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە دەيدى. ساراپشىنىڭ بايانداۋىنشا, دوللارسىزداندىرۋ ۇدەرىسىن ۇلتتىق بانك نەمەسە ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن جەدەلدەتە المايمىز. شوب بەلسەندىلىگى, ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ ىشكى نارىقپەن ينتەگراتسياسى دوللارسىزداندىرۋدى جىلدامداتىپ, تەڭگەنىڭ ءباسىن ارتتىرادى.
دامۋشى ەكونوميكا ءۇشىن شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەر ۇلەسىنىڭ 50%-عا جەتۋى «سىني قارسىلىق دەڭگەيى» رەتىندە قابىلدانادى. ال بىزدە ول دەڭگەيدەن الدەقايدا تومەن. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيانىڭ قازىرگى دەڭگەيى, قولايلى ەكسپورتتىق باعا, ارىپتەس ەلدەرگە قاتىستى جاعداي ەلدەگى دوللارسىزداندىرۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ بىرقاتار ستراتەگيالىق ماڭىزدى باعىتتى بىرىكتىرۋى – قارجى سەگمەنتىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا, ينفلياتسيانى قولداۋعا, ۆاليۋتا جانە اقشا نارىعىنداعى قۇبىلمالىلىقتى تومەندەتۋگە باسىمدىق بەرىپ وتىر.
«كۇنى كەشەگە دەيىنگى جاعداي شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەرگە قاراجاتتى ورنالاستىرۋدىڭ تارتىمدىلىعىن تومەندەتىپ كەلدى. بىراق جاعداي وزگەردى. بىزگە دوللارسىزداندىرۋ تۋرالى ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ۇمىتا تۇرۋ كەرەك. كەيىنگى جىلدارى بىرنەشە بانكتىڭ نارىقتان كۇتپەگەن جەردەن كەتۋىنە بايلانىستى سەنىم دەپوزيتىنە سەلكەۋ ءتۇستى. بۇل جاعدايدا شاعىن دەپوزيتتەردىڭ سالىمشىلارى جيناقتارىن قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسى تۇرىندە ساقتاۋدى ءجون كورۋى, ءىرى سالىم يەلەرى باتىس بانكتەرىنە اۋدارا باستاۋى مۇمكىن. بۇل جاعداي تەڭگەنىڭ جاعدايىن السىرەتىپ جىبەرەتىنى انىق. رۋبل مەن تەڭگەنىڭ قاتار قۇنسىزدانۋى تەڭگە دەپوزيتىنىڭ تيىمدىلىگىنە كەرى اسەر ەتىپ جاتىر. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تولەم جانە جيناق قۇرالى رەتىندە تانىمال بولۋى, ەڭ الدىمەن, ونىڭ تۇراقتىلىعىنا بايلانىستى. سونىمەن قاتار قازاقستاندى قامتيتىن شاعىن نارىق ەكونوميكانى دوللارسىزداندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەپ وتىر», دەيدى م. سپانوۆ.
كەيىنگى ەكى جىلدا دوللاردى سانكتسيامەن قارۋلاندىرىپ, سانكتسيا قۇرالى رەتىندە پايدالانۋ دوللاردىڭ جاھاندىق رەزەرۆتىك ۆاليۋتا رەتىندەگى پوزيتسياسىنا نۇقسان كەلتىرەدى دەپ ۇمىتتەنۋ دە, الاڭداۋشىلىق تا كوبىرەك بايقالدى. بىراق ولاي بولمادى. الەمدە ازىرگە دوللارعا باسەكە بولاتىن ۆاليۋتانىڭ توبەسى كورىنگەن جوق. دوللاردان باس تارتۋ تۋرالى پىكىردى قىتاي, رەسەي, لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنەن تاراپ جاتقان اقپارات كوزدەرىنەن ءجيى بايقايمىز. بۇل ماسەلە – بريكس-ءتىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى.
كەيىنگى جىلدارى الەمدىك ساۋداداعى دوللارلىق وپەراتسيالاردىڭ ۇلەسى وزگەرىسسىز قالدى (شامامەن 80%). يۋان ۇلەسى از عانا ءوستى. قىتايمەن ساۋدا بلوگىنە كىرەتىن ەلدەر يۋانمەن ءوزارا ساۋدا ۇلەسىن 4%-دان 8%-عا دەيىن ۇلعايتتى. كەيىنگى ونجىلدىقتا قىتاي دوللارداعى حالىقارالىق تولەمدەردىڭ ۇلەسىن 80%-دان 50%-عا دەيىن قىسقارتتى, ال يۋانمەن – نولدەن 50%-عا دەيىن ءوستى. 2000 جىلدان بەرى شامامەن 12 تريلليون دوللاردى قۇرايتىن حالىقارالىق ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەردەگى دوللاردىڭ ۇلەسى 72%-دان 59%-عا دەيىن تومەندەدى. ءداستۇرلى ەمەس ۆاليۋتاداعى رەزەرۆتەردىڭ جالپى ۇلەسى 2%-دان 11%-عا دەيىن ءوستى.
كەيىنگى ەكى ونجىلدىقتا شەتەلدىك ينۆەستورلار قولىنداعى دوللارلىق باعالى قاعازداردىڭ كولەمى التى ەسە – 5,5 دوللاردان 33,4 تريلليون دوللارعا دەيىن وسكەن. دۇنيە ءجۇزىنىڭ پايلىق قورلارى, ساقتاندىرۋ كومپانيالارى مەن زەينەتاقى قورلارى ءوز قورجىندارىنداعى دوللارلىق باعالى قاعازداردىڭ ۇلەسىن 7,7 پايىزدىق تارماققا ارتتىردى. ولاردىڭ سۇرانىسى, اسىرەسە امەريكالىق ەمەس كومپانيالار شىعارعان دوللارلىق وبليگاتسيالارعا جوعارى. مۇنداي وبليگاتسيالاردىڭ بارلىق دوللارلىق وبليگاتسيا اراسىنداعى ۇلەسى 8,5%-دان 17%-عا دەيىن ءوستى. شەتەلدىك ينۆەستورلار وزدەرىنىڭ دوللارلىق اكتيۆتەرىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىن وبليگاتسيالاردا جانە ۇشتەن ءبىرىن اكتسيالاردا ۇستايدى. بىرەر ايدان بەرى پورتفەلدەرىندەگى دوللارلىق باعالى قاعازداردىڭ ۇلەسىن ارتتىرىپ جاتىر.
قازىر الەمدىك ساراپشىلار دوللارسىزداندىرۋدىڭ تاۋەكەلى تۋرالى جيىرەك ايتا باستادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايدا جاھاندىق ساۋدا مەن ينۆەستيتسيا بلوكتارعا ىدىراپ, پروتەكتسيونيزم كۇشەيەدى. اقش بيۋدجەتىنىڭ تاپشىلىعى ارتىپ, فەدەرالدىق رەزەرۆتىك جۇيەنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە كۇمان تۋادى. مۇندايدا سانكتسيالار ساياساتتىڭ عانا ەمەس, ەكونوميكانىڭ دا قولىنداعى قولشوقپارعا اينالىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. ال ساياساتتانۋشىلار مۇنداي باعىت بەلەڭ السا, دوللار قۇنسىزدانادى, مۇنىڭ سوڭى ونىڭ جاھاندىق ۇستەمدىگىن جوعالتۋ ۇدەرىسىن جىلدامداتادى دەپ بولجايدى.
قارجىگەر ءىلياس يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدىڭ قارجى نارىعى وليگارحيالىق قىسىمنان ەندى تازارىپ كەلە جاتىر.
«ۇكىمەتتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن قارىزدى قايتارۋ ءتاسىلىن تەڭگەنىڭ تىنىسىن اشۋعا باعىتتالعان قادام دەپ قابىلداۋ كەرەك. بىراق ءبىزدىڭ ەلدە ءىرى كاپيتال يەلەرى قارجىسىن باتىس بانكتەرىندە ساقتايدى. نەسيە الۋ ءۇشىن باتىس بانكتەرىنە جۇگىنەدى. ال ورتا بيزنەستىڭ دەپوزيتتەگى تەڭگەلەي سالىمى ماردىمسىز. وليگارحتاردىڭ شەتەلدىك اكتيۆتەرىن قايتارۋىنىڭ ناتيجەسىن ەل ءالى سەزگەن جوق. ءبىز بۇل جۇمىستى ەلدەن قارجى شىعارۋدى شەكتەۋمەن قاتار جۇرگىزۋىمىز كەرەك. مۇنداي تاجىريبە دامىعان ەلدەردىڭ بارىندە بار», دەيدى.
ساراپشىلار اراسىندا دوللارعا شامادان تىس تاۋەلدىلىك ۆاليۋتا نارىعىنداعى تۇراقسىزدىقتىڭ نەگىزگى فاكتورى رەتىندە قاراستىرىلادى دەگەن پىكىر كوپ ايتىلادى. مۇنداي پىكىردى ۇب دا قۇپ كورەدى. بىراق سوڭعى كەزدە تاۋەلسىز ساراپشىلار بۇل باعىتتىڭ دەۆالۆاتسياعا بالاما بولا الاتىن سيپاتىنا كوبىرەك نازار اۋدارا باستادى.
ساراپشى راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, دوللارسىزداندىرۋ قالىپتى ءجۇرىپ جاتىر. ال دۇربەلەڭ تەڭگەنىڭ رۋبلمەن ۆاليۋتالىق پاريتەتىنەن اجىراي باستاعانىنا بايلانىستى.
«تەڭگە سياقتى جۇمساق ۆاليۋتا بولعاندىقتان, ونىڭ باعاسىنداعى بولماشى وزگەرىستىڭ ءوزى دوللار ساتىپ الۋعا ماجبۇرلەيدى. بۇل – كەيىنگى ونجىلدىقتا قالىپتاسىپ قالعان قۇبىلىس. كەز كەلگەن ەل ءۇشىن, ءتىپتى دامىعان ەلدەر ءۇشىن دە سەنىم ماسەلەسى – عالامدىق ماسەلە. ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىم ەكونوميكالىق جانە ساياسي جۇيەگە دەگەن سەنىمنىڭ بارومەترى. سول ارقىلى اقشا-نەسيە ساياساتى مەن ەكونوميكالىق احۋال قالىپتاسادى. مەن دوللارسىزداندىرۋ باعىتىنىڭ تەك پوپۋليستىك سيپاتىنا عانا نازار اۋدارامىن. ءدال قازىر دوللارسىزداندىرۋدى باستاپ كەتۋ – ستراتەگيالىق قاتەلىك, الەمدىك قارجى نارىعىنان وقشاۋلانىپ قالعان رەسەي رۋبلىنە قولدان جەم بەرۋ», دەيدى ساراپشى.
الماتى
