سۋرەتتى تۇسىرگەن – التىنبەك قارتاباي
قاراقىستاق جايلاۋىندا ورنالاسقان كوككول دە كورگەن كوزدى ءتانتى ەتپەي قويمايدى. تابيعات تاماشاسىن جەرگىلىكتى حالىق «اۋليەكول» دەپ تە اتاپ كەتكەن. ەل اراسىندا وسى ءبىر تىلسىمعا تولى كول ىشىندە ايداھار بار دەگەن اڭىز دا ءجيى ايتىلادى. ماڭايدا تۇراتىن ەل اڭگىمەنىڭ مايىن تامىزىپ ايتقاندا, شىنىندا دا, كول ىشىندە ايداھار بار ما دەگەن ويعا شوماتىنىڭ انىق. وزگە ەلدەن كەلگەن تۋريستەر دە مەركى دەسە, كوككولدى كورۋگە اسىعىپ تۇرادى.
الاتاۋدىڭ ۇشار بيىگىندە ورنالاسقان كول اقتوعان اۋىلىنان ءجۇز شاقىرىمنان استام قاشىقتىقتا جاتىر. ارينە, ەل «اۋليەكول» اتاپ كەتكەن سۋ ايدىنىنا جەتۋ قيامەت قايىم. ايتسە دە تابيعاتتىڭ تاماشا تارتۋىن كورۋگە اسىققان حالىق ەبىن تاۋىپ تاۋ باسىنا تارتىپ تۇرادى. دەرەككە جۇگىنسەك, كوككولدىڭ سۋى اپتاپ ىستىقتا دا, قار قالىڭ جاۋعان قىستا دا تارتىلمايدى ءارى تولىپ كەتپەيدى. ءبىر قالىپتا تۇرادى ەكەن.
ء«بىز شىنىندا دا اۋليكولدەن ايداھار كورگەنبىز. كەسكىن-كەلبەتى جىلانعا ۇقساس ءبىر وركەشتى تۇيە دە ءدال وسى ماڭدا جۇرەدى. ءتىپتى كەي كەزدە بۋرانىڭ اقىرعان داۋسى دا تالىپ ەستىلەدى» دەگەن سەكىلدى اڭگىمەنى جەرگىلىكتى جۇرت اۋزىنان تالاي رەت ەستىدىك. كىم ءبىلسىن, بۇل دا ءبىر تابيعاتتىڭ ءبىز بىلمەيتىن ءبىر تىلسىم سىرى شىعار...
ەلىمىزدىڭ قاي قيىرىن الىپ قاراساق تا, قاسيەت دارىپ, قۇت قونعان جەر از ەمەس. سونداي-اق قويناۋىنا تالاي سىردى بۇككەن قۇپياعا تولى مەكەندەر دە جەتىپ ارتىلادى. كىسى بالاسى شەشە المايتىن جۇمباعى مول كوككول سولاردىڭ ءبىرى عانا. باجايلاپ قاراعان ادام تاۋ ورتاسىندا تۇرعان ايدىننىڭ ءپىشىنىن جۇرەككە دە ۇقساتىپ جاتادى. ءبىر قىزىعى, بۇل كولگە ەش جاقتان اعىن سۋ كەلىپ قۇيىلمايدى. ول از دەسەڭىز, كوككولدىڭ سۋى ەش جاققا جىبەرىلمەيدى ەكەن. سوعان قاراماستان سۋدىڭ دەڭگەيى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءتورت ماۋسىم بويى ءبىر دەڭگەيدە تۇرادى. اسىپ-تاسپايدى دا, كەمىمەيدى دە. مۇنى جاراتقاننىڭ قۇدىرەتى دەمەسكە شاراڭ جوق.
مەركى ءوڭىرىن مەكەندەگەن حالىقتىڭ ايتۋىنشا, كوككول ماڭىندا سان ءتۇرلى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلعانىنا قاراماستان, تابيعات تارتۋ ەتكەن ەرەكشە ايدىننىڭ قۇپياسى ءالى كۇنگە اشىلماعان. ال كول سۋىن ىشۋگە كەلگەن مال دا, قۇس تا كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن سۋعا تارتىلىپ كەتەدى ەكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇشقان قۇس پەن شولدەن قاتالاعان تالاي مالدىڭ اجال اپانىنا اينالعان.
تۇڭعيىعى شەشىلمەيتىن جۇمباققا تولى كولدى 40 جىل بۇرىن ارنايى ماماندار زەرتتەپ كورگەن كورىنەدى. ءبىرشاما ۋاقىتىن ارناعان گەولوگتەر سول زاماتتا وزدەرىنشە بايلام جاساپتى-مىس. ولار كوككول مۇزدىقتار مەن مورەنالىق قىرتىستار قاباتىندا پايدا بولعان دەپ انىقتاما بەرگەن ەكەن. ارينە, وقىعانى مەن توقىعانى مول مامانداردىڭ ءوز ايتارى بار ەكەنى داۋسىز. ايتسە دە ماماندار كەلتىرگەن دەرەك اقيقاتقا جاتا ما, الدە باسقا ءبىر شەشىم بار ما؟ ول جاعى ازىرگە بەلگىسىز.
كەرەمەتىمەن كوز ارباعان كوككول تۋرالى سان ءتۇرلى دەرەك جەتىپ ارتىلادى. ءبىر مالىمەتتەردە كوككولدىڭ 2 542 مەتر بيىكتىكتە قۇلاعان تاۋ ورتاسىندا ورنالاسقانى تۋرالى ايتىلىپتى. ال ۇلت باسىلىمى سانالاتىن «انا ءتىلى» گازەتىندە جاريالانعان ماقالادا جۋرناليست دوسجان بالابەك ۇلى «گەوگرافيا ينستيتۋتى» جشس قىزمەتكەرى ۆيكتور بلاگوۆەششەنسكيدىڭ پىكىرىنە سۇيەنىپتى. «ول 2 542 مەتر بيىكتىكتە وڭ جاق اڭعار بەتكەي مەن قۇلاعان تاۋدىڭ قاپتالى اراسىندا ورنالاسقان. بولجام بويىنشا كولدىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى شامامەن 10 مەتر, ەڭ تەرەڭ جەرى 30 مەتر بولۋى مۇمكىن. كول گرۋنت سۋلارىمەن جانە اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىنمەن قورەكتەنەدى. كولدىڭ مەزگىلدىك دەڭگەيىنىڭ اۋىتقۋى ۇلكەن ەمەس. سپۋتنيكتىك تۇسىرىلىمگە قاراعاندا كولدەگى سۋ كەمەرىنەن اق جيەكتەر بايقالادى.
كوككول كولىندە سۋ تازا, اشىق كوك ءتۇستى, ونىڭ «اۋليە» دەپ اتالۋى سوعان بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. بۇل مورەنالىق كولگە جاتپايدى, ول تەك ءۇيىندى كول. مورەنالىق كولدەر بولۋى ءۇشىن ونىڭ اينالاسىندا مۇزدىقتار بولۋى كەرەك. بۇل ايماقتا قازىرگى كەزدە مۇزدىقتار جوق. بىراق بۇل جەردەن ەجەلگى مۇزدىقتاردىڭ تابانى بايقالادى», دەپتى اتالعان ماقالادا وي بىلدىرگەن مامان.
البەتتە قۇپياسى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق اشىلماعان كوككول تۋرالى ەل ايتاتىن اڭىز از ەمەس. ءتۇرلى نۇسقاداعى اڭگىمەلەردى ەل اۋزىنان ءوزىمىز دە ەستىگەنبىز. الايدا قالاي دەسەك تە, سول تىلسىمعا تولى قۇپياسى ارقىلى كوككول وزىنە شاقىرىپ تۇر. اۋليەكول ءتۇپتىڭ تۇبىندە تۋريستىك ورتالىققا اينالاتىن دا شىعار. كىم ءبىلسىن؟
جامبىل وبلىسى,
مەركى اۋدانى
