عىلىمي ءىسساپاردىڭ ماقساتى – تايۆاننىڭ ۇلتتىق مۋزەي جانە ارحيۆ قورلارىنان قازاق تاريحىنا قاتىستى تاريحي دەرەكتەر مەن قۇجاتتاردى ىزدەستىرۋ, انىقتاۋ جانە ەلەكتروندى كوشىرمەسىن الۋ. سوندىقتان دا ىسساپارعا بارعان توپ مۇشەلەرى شاعاتاي, كونە قىتاي, قىتاي جانە اعىلشىن, اراب جازۋىنداعى قادىم قازاق تىلدەرىن جەتىك بىلگەن زەرتتەۋشىلەردەن جاساقتالدى.
تايۆانعا بارعان زەرتتەۋ توبى تايبەيدە ءجيى ورىن العان 5-6 بالدىق جەر سىلكىنىسىنە قاراماستان, تابىستى جۇمىس ىستەپ, ەلگە ولجالى ورالدى. دالىرەك ايتقاندا, تايۆاننىڭ ۇلتتىق مۋزەي جانە ارحيۆ قورلارىنان XVII-XIX عاسىرلارداعى قازاق دالاسىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني تاريحى تۋرالى, ياعني قازاق حاندىعى مەن تسين يمپەرياسىنىڭ قارىم-قاتىناسى, قازاق ەلى شەكاراسىنىڭ قالىپتاسۋى, شەكاراداعى رۋ-تايپالاردىڭ قونىستانۋى مەن ءار كەزەڭدەگى كوشى-قون تاريحىنا قاتىستى بىرەگەي ماتەريالدار مەن قۇجاتتاردى تاۋىپ, ەلەكتروندى كوشىرمەسىن اكەلدى. بۇل ماقالادا تايۆان ارحيۆىنەن تابىلعان قۇندى ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ بىرەۋىنە تۇسىندىرمە جاساي وتىرىپ, ونىڭ اراب جازۋىنان اۋدارماسىن ەل نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
تايۆان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىندە ساقتالعان no. 910000126
قۇجات: «قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى قازاقتاردىڭ يۋريسديكتسياسى تۋرالى شارت» ء(بىر فراگمەنتى)
بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى قىتاي ارحيۆتەرى زەرتتەۋشىلەردىڭ قولىنا بەرمەيتىن اسا قۇندى تاريحي قۇجاتتاردىڭ تابۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرگەن زەرتتەۋ توبى ءبىرىنشى كەزەكتە تايۆان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىنە باس سۇقتى. ويتكەنى 1861 جىلى قۇرىلعان تسين اۋلەتىنىڭ تسۋنلي يامەن كەڭسەسى (سىرتقى ىستەر كەڭسەسى) كەزىنەن باستاۋ الاتىن تايۆان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆتەرىندە كوپتەگەن قۇندى تاريحي قۇجات ساقتالعان. مۇندا كەلىسىمشارتتار مەن ەرەجەلەردى قامتىعان 3000-نان استام ارحيۆ ءىسى, 615 شەكارالىق جانە جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ كارتالارى, 180 000 تومنان استام باسقا دا قۇجات بار.
اتالعان ارحيۆتە تسين اۋلەتىنىڭ گۋانسيۋي پاتشاسى تۇسىندا (1875-1909, قازاقتار وسى پاتشانى بادىرعادۇر دەپ اتاعان) تسين اۋلەتى مەن پاتشالىق رەسەي اراسىندا جاسالعان كەلىسىمدەردىڭ تۇپنۇسقاسى ساقتالعان. تايۆان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تايبەيدەگى گۋگۋن مۋزەيىنە سەنىپ تاپسىرعان تسين سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ارحيۆتەرىنىڭ اراسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى «قاتاڭ قۇپيا» ءمورى باسىلعان قۇجاتتار عىلىمي اينالىمعا تۇسپەي كەلگەن. تەك 2001 جىلى عانا تايۆان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاريحي قۇجاتتار ءارحيۆىن تسيفرلىق فورماتقا كوشىرۋ جۇمىستارىن گۋگۋن مۋزەيىنە تاپسىرعان. وسى ارحيۆتەردىڭ قورلارىندا اراب ارپىمەن كونە قازاق تىلىندە جازىلعان اسا قۇندى بەس قۇجات تابىلدى. ولار:
1) قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى مۇسىلمانداردىڭ ساۋدا جانە ازاماتتىق ىستەرى تۋرالى حاتتاماسى;
2) قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى تارباعاتايداعى ورىس كوپەستەرىنىڭ ساۋدا ايماقتارى تۋرالى شارت;
3) قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى قازاقتاردىڭ يۋريسديكتسياسى تۋرالى شارت;
4) قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى شاۋەشەكتى بەرۋ تۋرالى كەلىسىم;
5) قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى شاۋەشەكتە شەكارالىق تاقتالاردى ورناتۋ تۋرالى كونۆەنتسيا.
بۇل قۇجاتتاردىڭ بارلىعى دا XIX عاسىردىڭ 80-90 جىلدارىنداعى شاۋەشەك كەلىسىمىنە بايلانىستى قازاقتارعا تىكەلەي قاتىستى. ەڭ ماڭىزدىسى – وسى قۇجاتتار كونە قازاق, نوعاي (تاتارشا), ورىس, مانجۋر, قىتاي تىلدەرىندە حاتتالعان. تابىلعان قۇجاتتاردىڭ ماتىندەرى سول كەزدەگى رەسەي يمپەرياسىنىڭ شەكارا ىستەرىنىڭ رەسمي ءتىلى – ورىس تىلىمەن قاتار كونە قازاق ءتىلى بولعانىن ايعاقتاپ وتىر. قۇجات ءتىلىنىڭ كونە قازاقشا ەكەندىگى ماتىندە انىق جازىلۋمەن قاتار, داۋ-داماي تۋىنداعاندا قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى نەگىزگە الىناتىنى ارنايى اتاپ كورسەتىلگەن.
رەسەي مەن قىتاي اراسىندا جاسالعان 1864 جىلعى شاۋەشەك كەلىسىمىنەن كەيىن شىعىستاعى شەكارا ماسەلەسىندە شەشىمىن تاپپاعان كوپتەگەن ماسەلە قوردالانىپ قالعان. سونىڭ ءبىرى – اتا-بابا زامانىنان بەرى بارلىق تاۋىن مەكەندەگەن قازاقتار ماسەلەسى. وسى تاۋداعى قازاقتاردىڭ تۋىس-تۋعانى ورىسقا قاراعان شەكارادا قالىپ, ءشوبى شۇيگىن جەرلەرىن تاستاپ كەتكىسى كەلمەدى. وسى سەبەپتەن 1883 جىلى قازاندا تسين مەن رەسەي يمپەريالارى اراسىندا بارلىق تاۋىنا قاتىستى «تارباعاتاي وڭتۇستىك-باتىس شەكارالىق شارتى» جاسالادى. وسى شارتتىڭ 4-بابىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ بارلىق تاۋىن جالعا الۋ بويىنشا كەلەسىدەي كەلىسىم جولدار بار:
قازاقتارعا 10 جىل جالعا بەرىلگەن بارلىق تاۋى (قىزىل سىزىقتىڭ ءىشى, قازىرگى قىتايعا قاراستى شاعانتوعاي اۋدانى مەن تولى اۋدانىنىڭ ءبىر بولىگى)
«بۇرىننان بەرى تارباعاتايعا قاراستى جانە بارلىق تاۋىندا ءومىر كەشكەن قازاقتار قىتاي شەنەۋنىكتەرىنىڭ باسقارۋىندا بولماعان, ولارعا سالىق تولەمەگەن. ەندى بۇل شارت جاسالعان سوڭ, بارلىق تاۋى مەن تارباعاتايدىڭ باسقا جەرلەرى تسين پاتشالىعىنا تيەسىلى بولادى, الايدا وسى ايماقتاعى قازاقتاردى رەسەي جەرىنە كوشىرۋ قيىنشىلىق تۋدىرادى. سوندىقتان وسى كەلىسىم جاسالعان كۇننەن باستاپ بارلىق تاۋىنداعى قازاقتارعا ون جىل بويىنا بارلىق تاۋىندا تۇرۋعا رۇقسات ەتىلەدى, وسى مەرزىم بىتكەن سوڭ, ەكى ەل شەنەۋنىكتەرى اراسىندا باسقاشا كەلىسىم بولماسا, بارلىق قازاقتارى رەسەيگە كوشىرىلەدى. وسى ون جىل ىشىندە, قىتاي شەنەۋنىكتەرى قىتاي ازاماتتارىن بارلىق تاۋىنا كوشىرمەيدى, شەكارالىق قاراۋىل دا قۇرمايدى».
1884 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قول قويىلعان «قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى قازاقتاردىڭ يۋريسديكتسياسى تۋرالى شارتتىڭ» وسى زامانعى قازاقشاعا اۋدارىپ شىقتىق. بۇل شارتتا بارلىق تاۋىن ورىسقا قاراعان قازاق ەلىنە 10 جىلعا جالعا بەرۋ تۋرالى مازمۇن مەن بارلىق قازاقتارىنا قاتىستى ايگىلى تاريحي وقيعا تىركەلگەن. شارتتا بارلىق تاۋىنا قاتىستى جەر اتتارى مەن ادام اتتارى كەزدەسەدى, مىسالى, ەڭسە قاشقىن ۇلى – 1832 جىلى تارباعاتايدىڭ تەرىسايرىق بويىندا دۇنيەگە كەلگەن جۇمىق ەلى تەكتىلەرىنىڭ ءبىرى; تەرىسايرىق – تارباعاتاي اۋدانى, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بولىس; مانيتۋ – باقتىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى كونە قاراۋىل; قۋجاك (ماتىندە قوجاكا) – قازىرگى قىتايعا قاراستى شاعانتوعاي اۋدانىنداعى قۋساق اۋىلى; ياماتۋ – قازىرگى قىتايعا قاراستى تولى اۋدانىنداعى جاماتى اۋىلى, ت.ب. قازاقتار سول كەزدەگى تسين مەملەكەتىن دايتسين ( ۇلى تسين) دەپ اتاعان.
وسى شارتتا شالا قازاقتار تۋرالى دا ايتىلادى. ولار رەسەيدەن نەمەسە ورتالىق ازيانىڭ باسقا جەرلەرىنەن قازاق دالاسىنا قونىس اۋدارىپ, اتا جاعى تاتار نەمەسە سارت, شەشە جاعى قازاق بولعان سۋبەتنوس نەمەسە اتا جانە شەشە جاعى تاتار نە سارت, الايدا شالا قازاق مارتەبەسىن العان كىرمە ەتنوس. ولار پاتشالىق رەسەيدىڭ اسكەرگە الۋ, الىم-سالىعىنان قۇتىلۋ ءۇشىن قازاق دالاسىنا قونىس اۋدارعاندار. سول تۇستا قازاقتاردان الىم-سالىق الىنبايتىندىقتان, قازاقتاردىڭ اسكەري مىندەت وتەۋ بورىشى بولماعاندىقتان, قازاقتاردىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ مارتەبەسى بولعاندىقتان, سىرتتان كەلگەن مۇنداي ەتنوستىق توپتار شالا قازاق مارتەبەسىن الىپ, قازاق بولعان. ول مارتەبەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىر قازاق تورەسىنە ەرىپ, شالا قازاقتاردىڭ ءبىر ۋاكىلى سانكت-پەتەربۋرگكە بارعان. ورىس پاتشاسى ولارعا ارناۋلى كۋالىك تە بەرگەن. شالا قازاقتار تۋرالى العاشقى دەرەكتەر XVII-XIX عاسىرلاردان باستاپ كەزدەسەدى. ول زاماندا بۇل اتاۋمەن ورىس ساربازدارىنىڭ, كازاكتار مەن قالماقتاردىڭ ۇرپاعىن دا اتاعان. شالا قازاقتاردىڭ ءبىرىنشى ۇرپاعى قازاق تىلىندە سويلەي بىلگەن بولسا, ەكىنشى ۇرپاعىنا ءۇشىن قازاق ءتىلى انا تىلگە اينالعان. سونىمەن بىرگە نايمانداردىڭ قاراكەرەي رۋىنىڭ مامبەت ەلىنىڭ ءبىر تارماعى دا شالا قازاقتار دەپ اتالادى.
«قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى قازاقتاردىڭ يۋريسديكتسياسى تۋرالى شارت» ءماتىنى:
« ۇلى دايتسين مەملەكەتىنىڭ تارباعاتايداعى كابە امباسى سي لۋنعا جانە شاۋەشەكتىڭ ەجەكۋ تورەسى ليۋ كۋانگە; ۇلى ورىس مەملەكەتىنىڭ تارباعاتايداعى كونسۋلى بالقاشيننەن ۇكىم ەتتىك:
كەڭەس باسى, گەنەرال بابكوۆ جانە فريدە, ۇلكەن دايتسين تورەسى شەن تاي مەن قول قويعان ۋادەناما بويىنشا, بادىرعادۋر پاتشانىڭ توعىزىنشى» جىلى جەتىنشى ايدىڭ ونىنشى كۇنى ياعني توعىزىنشى ايدىڭ ءۇشىنشى كۇنى مەملەكەت اراسىن ءبولۋ تۋرالى تومەندەگىدەي شارتقا قول قويدى:
بارلىق تاۋى (ۆ. وبرۋچەۆتىڭ 1905 جىلعى جوڭعار كارتاسىنان الىندى)
ءبىرىنشى, دايتسين بۇقاراسى دەپ ءبىلۋ كەرەك: تارباعاتاي وبلىسىندا قالعان, بۇرىن ورىسقا تيەسىلى جايساڭعا قارايتىن تەرىسايرىق ەلىنىڭ بايجىگىت, سايبولات رۋى قازاقتارىنىڭ ەل بيلەۋشىنىڭ كانديداتى ەڭسە كۇشىكباي ۇلىنا جانە ستارشىندارى جيرەنشە جۋانىش ۇلىنا, ەڭسە قاشقىن ۇلىنا تيەسىلى 700 ءۇيدى, سونداي-اق ءارتۇرلى ەلدەردەن جايساڭعا قاراعان 300 ءۇيدى, جانە اياگوزگە قاراعان ەمىل مەن بارلىق ەلىنەن ءدورتۋىل, مامبەت, كەرەي, تۋماتاي رۋلارىنىڭ ستارشىندارى جاڭقا, قاباق, ۋجاكان باسقارعان 800 ءۇيلى قازاقتاردى, جيىنى 1800 ءۇيدى, دايتسين ۇلىقتارى ءوز ۇكىمدەرىنە رەتتەپ, انىقتاپ جازادى. ەگەر بىرنەشە ون ءۇي ارتىق نەمەسە كەم بولسا, ول ءۇشىن ءسوز ايتپايمىز. ارتىعىن دايتسين بۇقاراسى دەۋ كەرەك. ورىس بۇقاراسى دەپ ءبىلۋ كەرەك: مىڭ ءۇيلى قازاقتار نايمان, قوجامبەت, جانە باسقا رۋلاردان بۇرىن دايتسينگە قاراپ, گەنەرال بابكوۆ پەن ءدايتسيننىڭ ۇلكەن تورەسى شەن تاي مەملەكەت اراسىن بولگەندە, ورىس جاعىندا قالعان سول قازاقتاردى ورىس ۇلىقتارى ءوز ۇكىمدەرىنە رەتتەپ, انىقتاپ جازادى. ەگەر بىرنەشە ون ءۇي ارتىق نەمەسە كەم بولسا, ول ءۇشىن ءسوز ايتپايمىز. ارتىعىن ورىس بۇقاراسى دەۋ كەرەك. ەگەر جازعى تۇرىم ورىس جەرىنەن دايتسين جەرىنە بايجىگىت, سايبولات, كەرەي جانە باسقا رۋلاردان كوشىپ بارىپ, ءار ۋاقىتتا دايتسين مەملەكەتىندە قالامىز دەسە, سول قازاقتار تۋرالى بولەك ۋاعدا ەتەمىز. بۇل ىستەن باس تارتۋ كەرەك: كوشپەلى قازاقتاردى ۇيرەتۋ ءۇشىن, ءوز ىقتيارلارىمەن ءبىر مەملەكەتتەن ەكىنشى مەملەكەتكە كوشپەۋگە.
ەكىنشى, ۇلى ءدايتسيننىڭ (شەكارا ءبولۋشى ارناۋلى ۇلىعى) تورەسى شەن تايدىڭ بەلگىلەمەسى بويىنشا, بادىرعادۇردىڭ توعىزىنشى جىلى توعىزىنشى ايدىڭ ءۇشىنشى كۇنىنەن باستاپ (3 قازان, 1883), بارلىق, ەمىل وزەنىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى جەرلەردى ورىسقا قاراعان قازاقتاردىڭ كوشىپ جۇرۋىنە 10 جىلعا جالعا ۋاقىتشا بەرىلەدى. ءبىزدىڭ جەردىڭ شەتى بەلگىلى بولادى: قوجاكادەگى 36-وبادان, مايلى تاۋىنىڭ سولتۇستىك باتىسىنان قىتايدىڭ ولشەم بىرلىگى ليمەن ساناعاندا مايلىعا 10 لي جەتپەيدى. ونان سوڭ دالا جولىمەن ياماتۋعا تامان ساۋداگەر جولىنا قىتايدىڭ ولشەم بىرلىگى ليمەن ساناعاندا 40 لي جەتپەيدى. ياماتۋدان تولىعا جاقىن ساۋداگەر جولىنا قىتايدىڭ ولشەم بىرلىگى ليمەن ساناعاندا 40 لي جەتپەيدى. تولىدان تۋرا ارياامانتۋعا دەيىن حوتو-يو-يڭ ەگىندىگىنە جەتپەي, اريامانتۋدان اقسۋدىڭ ەمىلدىڭ قۇيعانىنىنا دەيىن, اقسۋدىڭ قۇيعانىنان ەمىلدىڭ سول جاعالاۋىن جاعالاپ 45-وبا مانيتۋعا دەيىن, وسى جەرلەردى ورىس ۇلىقتارى قارايدى. سونىڭ ىشىندە ءارتۇرلى قاشقىن, جامان نيەتتى ادامدار جانە بارىمتاشىلار جاسىرىنىپ جۇرمەۋىنە, ورىسقا قاراعان قازاقتار تىنىش ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن تارباعاتايدىڭ كابە امباسى سي لۋن وزىنە كەرەكتى اعاشتاردى كەسىپ الۋىنا بولادى. ورىستىڭ ۇلىقتارى مەن قازاقتار بۇعان بوگەت جاساماۋ كەرەك. ورىس ۇلىقتارى بارلىقتىڭ تىنىشتىعىن قاراۋعا جانە قازاق ىستەرى تۋرالى بارۋى ءۇشىن, مۇندا ورىس قازىناسى ەسەبىنەن قورا جانە ۇيلەر سالىنادى. بادىرعادۇردىڭ توعىزىنشى جىلى توعىزىنشى كۇنىنەن باستاپ 10 جىل ۋاقىت بىتكەن سوڭ, ول ءۇي-قورالار جەرمەن بىرگە دايتسين ۇكىمەتىنە قايتارىلادى.
ءۇشىنشى, ەگەر ورىس جەرىندە جانە بارلىقتا قاشىپ جۇرگەن دايتسينگە قاراستى جامان نيەتتى بارىمتاشىلار بولسا, ورىس ۇلىقتارى اسكەرمەن ۇستاپ, ولاردى دايتسين ۇلىقتارىنا تاپسىرادى. ەگەر دايتسينگە قاراستى جامان نيەتتى بارىمتاشىلار قارسىلىق ءبىلدىرىپ, قاشامىن دەسە, ول ۋاقىتتا ورىس اسكەرلەرى ولاردى اتادى, جانە ولگەنىنە, جارالانعانىنا ارىز جۇرمەيدى. وسىلايشا, دايتسين ۇلىقتارى اسكەرلەرىن جىبەرىپ دايتسين جەرىندە ورىسقا قاراعانداردان جامان نيەتتى بارىمتاشىلار بولسا, ۇستاتىپ, ورىس ۇلىقتارىنا تاپسىرادى. ەگەر ورىسقا قاراعان جامان نيەتتى بارىمتاشىلار قارسىلاسىپ قاشامىن دەسە, ول ۋاقىتتا دايتسين اسكەرلەرى ولاردى اتادى جانە ولگەنىنە, جارالانعانىنا ارىز جۇرمەيدى. ەگەر ورىسقا نەمەسە دايتسينگە قاراعان بارىمتاشىلاردىڭ ءارتۇرلى مال ۇرلىعى نەمەسە تالاعانى ۇلىقتارعا ءمالىم بولسا, ايىپتى بولسا, سول مال يەسىن رازى قىلۋعا شاماسى جەتپەسە, ستارشىن ەلى مەن زاڭگى ەلى ولار ءۇشىن قۇن تولەيدى. ەگەر ستارشىن ەلى مەن زاڭگى ەلى تولەۋگە شاماسى كەلمەسە, بولىس ەلى مەن ۇكىرداي ەلى تولەيدى. وسىنداي ۇكىمدى بارىمتاشىلارعا, ولاردى جاۋاپقا تارتاتىن تورەسى ارقىلى ورىسقا جانە دايتسينگە قاراعان قازاقتارعا ءمالىم ەتەيىك.
ءتورتىنشى, ورىسقا جانە دايتسينگە قاراعان قازاقتاردىڭ ءار ءتۇرلى ىستەرىن تاتۋلىقپەن ءبىتىرۋ ءۇشىن, جىل سايىن كۇز ماۋسىمىندا سىياز بولادى. ساۋىردىڭ ار جاعى ۇلىستىدا, اياگوز ماڭايىندا, ايعىز, تامدا سياز وتەدى. وسى سىيازداردا قازاق ىستەرى, ساۋداگەرلەر مەن ورىسقا, دايتسينگە قاراعانداردىڭ ءىسى تىڭدالادى. قازاق سالتى مەن شاريعات بويىنشا, دايتسين جانە ورىس ۇلىقتارى تىڭداۋعا قاتىسپايدى, تەك سيازدىڭ تىنىشتىعىن باقىلايدى. ەكى جاقتىڭ بيلەرى مەن ستارشىندارى بىرگە جازىپ شىققان ىستەرىن دايتسين مەن ورىس ۇلىقتارىنا تاپسىرادى. بىتپەگەن ىستەرىن كەلەسى جىلدىڭ سيازىنا قالدىرادى. ەگەر بىرەۋ ارىز قىلىپ, ەكى جىل سيازعا كەلمەسە, سول ىستەردى بىتكەن دەپ ەسەپتەيدى. سونداي ۇكىمدى سياز تورەسى ارقىلى ورىستىڭ جانە ءدايتسيننىڭ قازاقتارىنا ءمالىم ەتەيىك. ەگەر كۇزدىكۇنى سىيازدان باسقا سياز كەرەك بولسا, ۇلىقتاردىڭ رازىلىعى بويىنشا, باسقا ۋاقىتتا سياز اشۋ مۇمكىنشىلىگى بار.
بەسىنشى, ورىسقا قاراعان نوعاي, سارت, شالاقازاق جانە كىرەكەشتىك ەتەتىن قازاقتاردىڭ دايتسينگە قاراعان جەردىڭ دالاسىندا مالىمەن تۇرۋشىلار بولسا, كونسۋل مەكەمەسى جانە دايتسين ۇلىقتارى بەرگەن بىلەتتەرى بولۋ كەرەك. جالعا الىنعان جەردىڭ جالداۋ اقىسىن دايتسين شەنەۋنىكتەرى بەلگىلەنگەن سوما بويىنشا الادى. قازاقتىڭ جاتاقتارى ورىس جەرىنەن دايتسينعا قاراعاندارعا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن دايتسين جەرىنە بارسا جانە ەكى مەملەكەتتىڭ قازاقتارى تۋىسقاندارىمەن كورىسۋگە نەمەسە جۇمىس بابىمەن بارسا, ولاردا دا بيلەت بولۋى كەرەك. ەگەر شىنىمەن بيلەتسىز كەتىپ جانە بۇزاقىلىق جاساماسا, ولاردى جازالاماۋ كەرەك, ولار تۋرالى ءسوز ايتپايمىز.
التىنشى, جاتاقتار ۇرلاعان مال ساتپاۋ ءۇشىن, ورىسقا جانە دايتسينگە قاراعاندار ولاردان ساتىپ العانى تۋرالى دايتسين ۇلىقتارىنا مالىمدەيدى. دايتسينگە قاراعان قازاق جاتاقتارى ءۇي سالمايدى. سونىمەن قاتار ورىسقا قاراعاندارعا شاۋەشەكتە جالعا بەرگەن جەردىڭ ماڭايىندا قازاق كيىز ۇيىندە تۇرۋىنا دا رۇقسات ەتىلمەيدى.
جەتىنشى, ەگەر قار قالىڭدىعىنان, نەمەسە ءشوپ شىقپاعاندىقتان ورىسقا قاراعان قازاقتار ۋاقىتىمەن دايتسين جەرىنە بارامىز دەسە كونسۋل ارقىلى رۇقسات الادى. كونسۋل دايتسين ۇلىقتارىمەن اقىلداسىپ جالعا العان جەردىڭ اقىسىن بەرەدى. دايتسين جەرىنە ورىس جەرىنەن بارعان قازاقتار الىمدارىن ءوز ستارشىندارى ارقىلى كونسۋل مەكەمەسىنە تولەيدى.
سەگىزىنشى, وسى ۇكىمدى دايتسينشە جانە قازاقشا التى بولەك قاعازعا جازۋ كەرەك, ءبىرى بەيتسزينگە, ءبىرى پەتەربۋرگكە جىبەرىلەدى, ءبىرى ۇلى گەنەرال-گۋبەرناتور كولپاكوۆسكيگە جىبەرىلەدى, ءبىرى كابە امبان سي لۋندا قالادى, ءبىرى شاۋەشەكتىڭ ەجەكۋ تورەسى ليۋ كۋاندا, جانە ءبىرى كونسۋل مەكەمەسىندە قالادى. قازاقشا جازىلدى, سوعان ينابات ەتىڭىز (سەنىڭىز)».
قورىتا كەلگەندە, تايۆان ارحيۆىنەن تابىلعان وسى ءبىر قۇجات مازمۇنىنان سول كەزەڭدەگى بولىنىسكە تۇسكەن قازاق جەرلەرىن مەكەن ەتكەن قازاقتارمەن ەكى ۇلكەن يمپەريانىڭ دا ساناسقانىن كورۋگە بولادى. قۇجاتتا «قازاقشا جازىلدى, سوعان ينابات (سەنىڭىز) ەتىڭىز» دەگەن تىركەس وسىنى ايعاقتاپ تۇرعانداي. قۇجاتتىڭ ءتىلى قازىرگى قازاق تىلىنەن ءبىراز ەرەكشەلىگى بار. سوندىقتان ءبىز ونى «كونە قازاق ءتىلى» دەپ اتاۋدى ءجون كوردىك. ويتكەنى ابىلاي حان كەزەڭىنەن XX عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى قازاق قۇجاتتارى وسى تىلمەن جازىلىپ, ءداستۇرلى شاعاتاي تىلىنەن دە ەرەكشەلەنىپ, قازاق ءتىلىنىڭ وزىندىك فونەتيكالىق جانە گرامماتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى باسىم بولدى. سونىمەن قاتار قولدانىلعان پارسى-اراب كىرمە سوزدەرى نەگىزىنەن جوقتىڭ قاسى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل قۇجاتتىڭ قازاق تاريحى مەن قازاق جازبا ءتىلىنىڭ تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە.
وسى ورايدا «ورتالىق ازيانىڭ تاريحي گەوگرافياسى» باعدارلاماسى مەن «ارحيۆ-2025» مەملەكەتتىك جوباسى اياسىندا ەلىمىزگە وسىنداي كوپتەگەن قۇندى قۇجات تابىلىپ, ەلەكتروندى كوشىرمەلەرى اكەلىنىپ, ولار قازاق تاريحىنىڭ «اقتاڭداق بەتتەرىن» اشىپ, ءتول تاريحىمىزدى تانۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ جاتقانىن دا ايرىقشا ايتقان ءجون. وسىنى ەسكەرىپ, ەل ۇكىمەتى الداعى ۋاقىتتا وسىنداي عىلىمي باعدارلامالار مەن جوبالارعا بولىنەر قارجى كولەمىن ۇلعايتسا, ۇلتتىق تاريحىمىز جاڭعىرا تۇسەتىنىنە سەنىمىمىز مول.
نۇرلان كەنجەاحمەت,
ومىربەك قاناي,
البينا مۇراتبەكوۆا
