اسىل تۇقىمدى ت ۇلىك: از با, كوپ پە؟

پالاتالارعا شىن باسەكە كەرەك

ءماجىلىس دەپۋتاتى, «اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى اناس باققوجاەۆتىڭ پىكىرىنشە, اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋدە جانە كوبەيتۋدە تۇسىنبەيتىن جاعداي كوپ. راس, بۇرىن كەڭەستىك شارۋاشىلىقتارعا مەملەكەت تاراپىنان مالدى اسىلداندىرۋعا ەرەكشە قامقورلىق بولدى. ويتكەنى بارلىق مال مەملەكەتكە تيەسىلى, سوندىقتان سەلەكتسيالىق جۇمىسقا, اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا تىكەلەي ارالاساتىن. قازىر ءتورت ت ۇلىك جەكە قۇرىلىمدار قولىندا. دەمەك  ولاردىڭ يەلەرىنىڭ تۇسىنىگى بويىنشا مال باسىن اسىلداندىرۋعا مەملەكەت مۇلدە ارالاسپاسا كەرەك.

«مىنە, وسى تۇسىنىك ءبىزدى قۇرتىپ وتىر. مەنىڭ ويىمشا, مەملەكەت اسىل تۇقىمدى مالعا قاتىستى جۇمىستى ۋىسىنان شىعارماۋعا ءتيىس. 2010-2011 جىلدارى العاش رەت ءسۇت باعىتىنداعى ءىرى قارا مال شارۋاشىلىعىنىڭ رەسپۋبليكالىق پالاتاسى قۇرىلدى. بۇل – ءوز جۇمىسىن ءوزى رەتتەيتىن, بىرنەشە شارۋاشىلىق بىرىككەن ۇيىم. قازىر مۇنداي ۇيىمنىڭ جەتەۋى بار. قوي شارۋاشىلىعى بويىنشا 17 پالاتا قۇرىلعان. راسىن ايتساق, قازىر مۇنداي پالاتا قۇرعىشتار ءار باعىتپەن ءار وڭىردە كوبەيىپ تۇر. ءبىز مىنانى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. نارىقتىق ەكونوميكادا اسىل تۇقىمدى مال نە ءۇشىن كەرەك؟ بۇگىندە حالىقتان تۇسكەن سالىقتى اسىل تۇقىمدى ت ۇلىكتى دامىتۋ ماقساتىندا شارۋاشىلىقتارعا سۋبسيديا رەتىندە بەرىپ كەلەمىز. سەبەبى ودان الىناتىن ءونىمنىڭ جوعارى ساپادا ءارى مول بولعانىن قالايمىز. ءتىپتى مال باسى از بولسا دا, ءسۇتتى نەمەسە ەتتى كوپ بەرەتىن تۇقىم كوبەيگەنى جاقسى عوي. اسىل تۇقىمدى مال باسى ءوسىپ, ونىمدىلىك جوعارىلاعان سايىن ازىق-ت ۇلىك باعاسى رەتتەلەدى, حالىق قالتاسىنا سالماق تۇس­پەيدى. دەمەك اسىل تۇقىمدى ءتورت ت ۇلىك – اۋىل شارۋاشىلىعىمىزداعى ەڭ بەرىك دىڭگەك. بىراق جوعارىدا ايتقانداي, سانى كوپ, ساپاسى جوق پالاتالارعا ەركىندىك بەرى­لىپ كەتتى. ياعني وزدەرى باسى بىرىگىپ, مال تۇقىمىن جاقسارتۋدا جۇمىس ىستەسىن دەگەن پىكىرمەن ولاردى قاداعالاۋسىز قال­دىردىق», دەيدى دەپۋتات.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بىرىنشىدەن, اسىل تۇقىمدى سەلەكتسيالىق جۇمىس اقسادى, ەكىنشىدەن, مۇندا كەز كەلگەن سورت­تاعى مال تىركەلگەن. دۇرىسى, اسىل تۇقىم­دى دەگەن پارامەترگە ساي ەمەس مال دا تىزىمگە كىرىپ كەتكەن.

«شەتەلدەردە مۇنداي پالاتاعا مۇشە اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق يەسى ءوز ت ۇلىكتەرىن تەكسەرتىپ وتىرادى. ويتكەنى سوعان مۇددەلى. ونىڭ ەت كۇيىندەگى جانە تىرىلەي سالماعى نەمەسە سۇتتىلىگى, جالپى اسىل تۇقىمعا ساي كەلۋ پارامەترىن ءوزى تىركەلگەن پالاتاسى تەكسەرەدى. سوعان وراي باعالايدى. ونى ارنايى بازاعا ەنگىزىپ, فەرمەردىڭ ءوسىرىپ وتىرعان بارلىق مالىنىڭ ورتاق پارامەترى انىقتالادى. وسى ارقىلى سول پالاتا ىشىندە قۇرىلعان اسىل تۇقىمدى ورتالىقتار, ياعني اتالىقتارمەن جۇمىس ىستەيتىن ۇيىم فەرمەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەيدى. شارۋاشىلىقتاعى ەڭ مىقتى قوشقار نە بۇقا تاڭدالىپ, ونى ەرەكشە كۇتىمگە الىپ, قولدان ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى بولاشاقتاعى ءتولدىڭ ساپاسىن زەرت­تەيدى. بۇل جەردە 100 بۇقانىڭ ىشىندە ءبىر عانا اتالىقتىڭ ۇرىعى مىقتى بولۋى مۇمكىن. وسىلايشا, بيىلعى انىقتالعان دەڭگەيدى ساپالى اتالىقتار ارقىلى وتكەن جىلعى ونىمدىلىكپەن سالىستىرىپ, گەنومدىق بولجاۋ ارقىلى جىلما-جىل ءونىم دەڭگەيىن ارتتىرىپ وتىرادى. مىنە, وسىنداي كەشەندى جۇمىس ارقىلى ونىم­دىلىكتى كوبەيتىپ, دۇرىس جولمەن داميدى. ال بىزدە كەرىسىنشە, اتالىقپەن جۇمىس ىستەيتىندەر وزىنشە بولەك, پالاتالار ءوز الدىنا ولمەستىڭ كۇيىن كەشىپ كەلەدى», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

پالاتا باسشىلىعى كەز كەلگەن تۇقىمدى تىركەي بەرەتىن كورىنەدى. ارنايى جەكە ماماندار دا قاعاز جۇزىندە انىقتاما بەرە سالۋى مۇمكىن. ولارعا دا شارۋاشىلىقتار ءوز قارجىسىنا مال تۇقىمىنداعى ساپا كورسەتكىشىن انىقتاۋعا تاپسىرىس بەرەدى. اقشاسى تولەنگەن سوڭ جەكە ساراپشى شارۋاشىلىق يەسىنىڭ كوڭىل كۇيىنە قاراي وتىرىپ, اسىل تۇقىمدى مال باسىنىڭ پا­يى­زىن كوبەيتىپ بەرۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل انىقتاما قاعازى پالاتاعا تاپسىرىلعان سوڭ ول تاراپتان دا سول اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتى ارتىنشا تەكسەرۋ, انىق-قانىعىن ءبىلۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەيتىنگە ۇقسايدى. ءتىپتى ونى جۇرگىزەتىن پالاتادا شتاتتىق مامان جوق. اسىل تۇقىمدى دەپ سانالعان مال باسى وسكەن سايىن پالاتاعا تولەنەتىن جارناپۇل كوبەيە تۇسەدى ەكەن.

«ەگەر پالاتا تاراپىنان قاداعالاۋ بولىپ, اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاعى مال ساپاسى مەن ونىمدىلىگى تۋرالى تەرىس ناتيجە شىعارىپ, قۇرامعا قابىلداماسا, ءبىراز دۇنيە دۇرىستالار ەدى. بىراق وعان شاما جوق. ويتكەنى مال باسى اسىل بولسا دا, بولماسا دا, تىركەلگەن مالدىڭ ارقايسىسىنان اقشا تۇسەتىن بولعان سوڭ, ءار پالاتا ءوز قىزمەتكەرىنىڭ ايلىعى نە باسقا قاجەتتىلىگى تۋرالى ويلانا وتىرىپ, اسىل تۇقىمدى مال دەپ تىركەي سالۋى ابدەن مۇمكىن», دەيدى دەپۋتات.

ىرىلەندىرۋدىڭ تيىمدى تۇسى

مال شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرلەرى مەن ساراپشىلار سەلەكتسيالىق جۇمىس پەن قىمبات اسىل تۇقىمدى ت ۇلىك سانىن كوبەيتۋدە كووپەراتيۆتىڭ ءتيىمدى ەكەنىن ايتىپ كەلەدى. ماسەلەنى تەك بىرىككەن جاعدايدا عانا شەشۋگە بولادى. سونىمەن قاتار جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ, ەمدەۋ مەن كارانتين شارالارىن جاساۋ جەكە ءارى شاعىن قوجالىقتارعا تىم اۋىر.

«اۋىلداعى مال ءوسىرىپ وتىرعان 3-4 شاعىن قوجالىق بىرىكتىرىلىپ, ۇجىمدىق بىرلەستىك بولعانى جاقسى-اق. بىرىكسەك, ۇتارىمىز كوپ. الدىمەن سالانى جەتىك مەڭگەرگەن بىلىكتى باسشى كەرەك. ولار اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋ, جەم-ءشوپ قورىن ازىرلەۋگە قاجەتتى تەحنيكالاردى الۋ, وعان تومەنگى پايىزبەن نەسيە قاراستىرۋ سياقتى قولداۋعا جەدەل يە بولا الادى. ءارى قاراي بۇعان قوسىمشا تەرى مەن ءجۇن وڭدەيتىن شاعىن ءوندىرىس تسەحتارى اشىلعانى ءتيىمدى. اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتكەنىمەن, ونىڭ ءونىمىن سۇرىپتايتىن كاسىپورىن بولماسا, ارينە, باستالعان ءىس كەرى كەتەدى. اسىرەسە اۋىلدىق جەردە بورداقىلاۋ الاڭى, ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەيتىن شاعىن كاسىپورىن اشۋعا مەملەكەت قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, سول تاۋارلاردى دۇكەن سورەلەرىنە دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بولسا, ەل جاعدايى بىرتە-بىرتە تۇزەلەدى», دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى ارداگەرلەر كورپوراتسياسىنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى جاپپاربەردى بەرجانوۆ.

ونىڭ سوزىنشە, بۇرىنعى كەڭەستىك داۋىردەگى مال باسىن اسىلداندىرۋدى ار­مان­­داماعان ءجون. ول كەزەڭ كەلمەسكە كەتتى. ەندى قولدا بار تۇقىمدى قۇرتپاي, باسىن كوبەيتۋگە ءتيىستى قولداۋ جاسالۋى كەرەك.

«راس, بۇرىن اسىل تۇقىمدى ت ۇلىككە باسا نازار اۋدارىلدى. ەت, تەرى جانە ءجۇن مەن ءسۇت باعىتىندا ءارى جەكە-جەكە باعىتتا مال وسىرەتىن ءىرى كەڭشارلار جۇ­مىس ىستەدى. توقىراۋ جىلدارى تاراپ كەتتى. مىسالى, تەرى باعىتىندا قاراكول قوي شارۋاشىلىعىن ايتالىق. كوپ جەردە مۇنى قولدان ۇرىقتاندىردى. ءارتۇرلى كلاستىق سورتقا بولىنگەن انالىقتاردى بولەك باققىزدى. ياعني ءبىرىنشى كلاستى انالىقتاردى 600 باسقا تولتىرىپ, ءبىر وتار ەتىپ ارنايى كۇتىمگە الاتىن. اتالىقتار بولەك, ءوز سورتىمەن ەرەكشە كۇتىممەن باعىلادى. كۇزدىڭ كۇنى شاعىلىسۋ پۋنكتىنە اكەلىپ, ۇرىقتاندىرۋشى-تەحنيكتىڭ, ياعني وسەمەناتوردىڭ كومەگىمەن ۇرىقتاندىرۋ جۇمىسى باستالادى. ول بىرنەشە قوشقار­دىڭ ۇرىعىن جاساندى قىناپپەن الىپ, ونى ارنايى زەرتحانادا زەرتتەۋدەن وتكىز­گەن سوڭ, تالاپقا ساي مىقتى ەليتالىق قوش­قار­دىڭ ۇرىعىن عانا تاڭدايدى. مۇنى ءبىرىنشى كلاستى انالىقتىڭ جاتىرىنا ارنايى قۇرىلعىمەن جىبەرەدى. 150 كۇننەن سوڭ بولەك جايىلىمدا باعىلعان انالىقتاردىڭ تولدەۋ ماۋسىمى باستالىپ, تۋىلعان قوزىلار دا ءتيىستى زەرتتەۋدەن وتەتىن. ەركەك ءتولدىڭ تەرىسى قاداعالانىپ, سور­تى جوعارىلاردى ارنايى كيىم وندىرىسىنە جونەلتىپ وتىردى. وسىلايشا, قويدىڭ ساپاسىن ماماندار جىلما-جىل كوتەردى. ال قازىر شە؟ ول جۇيە جويىلعالى قوي تۇقىمىنىڭ بارلىعى شاتىس, ارالاس بولىپ كەتتى. كۇيىك كەزى دە ءارتۇرلى. تۋعان ءتولدىڭ تۇقىمىن اشىپ ايتۋ قيىن», دەيدى جاپپاربەردى اقساقال.

ارداگەردىڭ ايتۋىنشا, قولدان ۇرىق­تان­دىرۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋ سەبەبى – ۇرىقتاندىرۋشى مامان­دار­دىڭ تاپشىلىعى مەن ءتيىستى مەملە­كەتتىك باعدارلامالاردىڭ جوقتىعى اسەر ەتىپ تۇر. ەكىنشىدەن, شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىقتاردىڭ كوبى قولدان ۇرىق­تان­دىرۋ ءادىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ءالى تۇسىنە بەر­مەيدى.

ەلىمىزدە 36 مىڭعا جۋىق اۋىل شارۋا­شى­لىعى تاۋار ءوندىرۋشىسى اسىل تۇقىمدى ت ۇلىك وسىرۋمەن اينالىسادى. سانىن ارتتىرۋ, جالپى مال باسىنداعى اسىل تۇقىم ت ۇلىك ۇلەسى, ءونىم كولەمىن ۇلعايتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىن مەملەكەتتەن قولداۋ شارالارى مۇلدە جوق دەۋگە كەلمەس. بۇگىندە ولارعا ەكى باعىت بويىنشا سۋبسيديا بەرىلەدى. ءبىرى – اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ەكىنشىسى – ءونىم ءوندىرۋ. بۇل شارالار جەرگىلىكتى بيۋدجەت ارقىلى ورىندالىپ جاتىر. اتالعان باعىتتاردى سۋبسيديالاۋ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2019 جىلعى 15 ناۋرىزداعى №5 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن.

اسىل تۇقىمدى تۇيەنىڭ ءبىر باسىن ساتىپ الۋعا 100 مىڭ تەڭگە قارالعان. جىلقىعا دا وسى باعا. يمپورتتالعان اسىل تۇقىمدى قوشقار ساتىپ الۋعا ءار باسىنا – 150, انالىعىنا 30 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلعان. وتاندىق انالىق تۇقىمعا 15 مىڭ تەڭگە بەرىلەدى. ال ءتاۋىر وتاندىق بۇقاعا – 150 مىڭ, انالىعىنا دا وسى سوما تولەنەدى. ەتتى-ءسۇتتى انالىق ءىرى قارانى تمد ەلدەرىنەن اكەلسەڭىز – 225, ال ءتىپتى ودان ءارى اۋستراليا, سولتۇستىك نە وڭتۇستىك امەريكا, ەۋروپادان الدىرساڭىز 300 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا بەرىلەدى. ءسۇتتى باعىتتاعى ت ۇلىكتىڭ سۋبسيديا باعاسى باسقا. شارۋاشىلىقتار مەن كوو­پەراتيۆتەرگە بەلگىلەنگەن قارجى كولەمى دە بولەك. ءونىم تۋرالى ايتار بولساق, بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قىمىزدى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ قۇنىن ارزانداتۋعا ليترىنە – 60, شۇباتقا 55 تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەنەدى.

رەسپۋبليكاداعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا – 885,9 مىڭ, قوي – 2 113,1 مىڭ, ەشكى – 1,4 مىڭ, جىلقى – 45,9 مىڭ, تۇيە 1,9 مىڭ باس دەگەن مالىمەت بار. ايتكەنمەن جەكە­شەلەندىرۋ كەزەڭىندە مال اتاۋلى كۇي­زە­لىسكە تاپ كەلدى. اركىم ءوز ۇلەسىن الىپ, شار­ۋاسىن كۇيتتەپ, قولداعى مالىنان بارىنشا تابىس الۋدى عانا ماقسات تۇتتى. شارۋاشىلىقتار بولىنىسكە ءتۇسىپ, اسىل تۇقىمدى مالدىڭ پارقى ەلەنبەدى. ەسەبى دە دۇرىس جۇرگىزىلمەدى. «سوندا بىزدەگى اسىل ت ۇلىكتىڭ سانى از با, كوپ پە؟» دەگەن ساۋال كولدەنەڭدەپ الدىمىزدان شىعا بەرەدى.